İrsal-i mesel, istifham ve nida

Gece yarısına doğru Gülnihal'in telefonuna Lemia'dan bir mesaj düştü: her gün yalnız on paragraf sorusu çözebiliyordu ve bu hızla hiçbir yere varamayacağını düşünüyordu. Gülnihal hiç duraksamadan yazdı: «Az görünüyor ama bırakma. Damlaya damlaya göl olur.» Ertesi sabah edebiyat dersinde öğretmenin tahtaya yazdığı iki örnek dizeyi defterine geçirdi: «Bir sayfa, bir sayfa daha, bitti koca kitap; / Damlaya damlaya göl olur, demiş atalar.» Dizenin yanına kurşun kalemle «atasözü var, söz sanatı yok» yazdı; ona göre atasözü herkesin ağzındaki sıradan bir sözdü, şiire süs katmazdı. Akşam Lemia'nın teşekkür mesajını açınca kendi cümlesini yeniden okudu. Önce arkadaşının durumu hakkında bir yargı söylemiş, sonra bu yargıyı herkesin bildiği bir sözle kanıtlamıştı. Tahtadaki dizeler de tam bunu yapıyordu.

• Bir dizede ya da beyitte atasözünü veya atasözü değerindeki sözü bulup onun hangi yargıyı desteklediğini gösterirsin.
• Cevap beklemeden duyguyu güçlendiren soruyu hem bilgi isteyen sorudan hem de bilmezlikten gelen sorudan ayırırsın.
• Seslenmeyi ve coşkulu ünlemleri metindeki işlevine bakarak nida diye adlandırır, ünlem işaretini tek başına kanıt saymazsın.
• Tek bir dörtlükte bu üç sanatı ve modülün önceki sanatlarını birlikte arayıp her birini gerekçesiyle gösterirsin.

Mesajın iki yarısı

Gülnihal'in mesajı iki parçadan oluşur. Birinci parça Lemia'ya özgüdür: on soru az görünür, ama bırakılmamalıdır. İkinci parça ise ne Lemia'dan ne paragraf sorularından söz eder: «Damlaya damlaya göl olur.» Bu cümlede bir kişi, bir gün ya da bir yer yoktur; her zaman ve herkes için geçerli sayılan bir deneyim özetlenir. Mesajı inandırıcı kılan da bu ikinci parçadır, çünkü kişisel bir yargıyı toplumun ortak bilgisine yaslar.

Şiirde bu yapının adı irsal-i meseldir. Adın ilk sözcüğü «göndermek, ulaştırmak», ikinci sözcüğü «atasözü, örnek söz» anlamına gelir. Ad, söze bir atasözü katmayı anlatır.

İrsal-i mesel: yargıyı bir genel doğruyla desteklemek

İrsal-i mesel, bir düşünceyi desteklemek ya da kanıtlamak için atasözü ya da atasözü değerinde bir söz (özdeyiş, vecize) kullanma sanatıdır. Çoğunlukla dizenin ya da beytin bir yarısı yargıyı söyler, öteki yarısı onu genel bir doğruyla destekler. «Çoğunlukla» kaydı boş değildir: kimi şiirde atasözü bir dizeye tek başına yerleşir, desteklediği yargı önceki dizelerde ya da bağlamda kalır; atasözünün kendisinin dizede anılması da irsal-i mesel sayılır.

Derse özel şu örneklere bak:

Üçüncü satırda atasözü önce gelir ve bir başkasının ağzından aktarılır. Sıra değişmiştir, görev değişmemiştir: genel doğru, konuşanın pişmanlığını açıklar.

Hangi yarının yargı, hangisinin kanıt olduğunu bulmak için iki soru sorulur. Birinci soru: Hangi yarı bu kişiye, bu güne, bu olaya bağlıdır? «Sen», «ben», «dur biraz», «kaybettim» gibi sözcükler o yarıyı belirler; orası yargıdır. İkinci soru: Hangi yarı kişisiz ve zamansızdır, yani başka bir şiirde, başka bir konuşmada da aynen söylenebilir? Orası kanıttır.

Atasözlerinin çoğu bir görüntüyle konuşur: damla, göl, üzüm, yorgan. Bu görüntünün mecaz olması irsal-i meselin adını vermez; sanatı kuran, sözün dizede üstlendiği kanıt görevidir. Atasözünün kendi mecazı ayrı bir sorunun konusudur ve aynı dizede başka bir sanat olarak ayrıca okunabilir.

İstifham: cevap beklemeyen soru

Bir soru normalde bilgi ister: «Eczane akşam kaçta kapanıyor?» diye soran kişi bir saat öğrenmek ister ve cevabı bekler. Bu soruda sanat yoktur. Şiirde ise kimi soruların kimseden cevap beklemediği hemen anlaşılır. Derse özel üç dizeye bak:

Nerede o kapı önünde geçen yaz akşamları?

Bunca yıl yazdım, bir satırı çok mu gördün bana?

Bu kalabalığın ortasında nasıl bu kadar yalnızım?

Birinci dizede kimse akşamların adresini sormaz; geçmişe duyulan özlem ve hayıflanma büyütülür. İkincide soru bir sitemdir; cevabı zaten sorunun içindedir. Üçüncüde konuşan kendi durumuna şaşırır. Soru sorarak anlatımı güçlendirme sanatına istifham denir. Bu soruların işi bilgi almak değil, şaşkınlık, hayıflanma, sitem ya da özlem gibi bir duyguyu okura daha keskin ulaştırmaktır. Ölçüt sade: soru bir cevap mı bekliyor, yoksa bir duyguyu mu yükseltiyor? İkincisiyse istifham vardır. Sorular ard arda dizildiğinde etki çoğu kez artar; her yeni soru duyguyu bir basamak daha yükseltir.

İstifham mı, tecahül-i arif mi?

Bilip bilmezlikten gelmeyi, yani tecahül-i arifi, iki ders önce tanıdın. O sanat da çoğu kez soruyla kurulur; soru işaretini görünce ikisini karıştırmak bu yüzden kolaydır. Ders kitaplarının çoğu iki sanatı tek ölçütle ayırır: soran, cevabı elinde olduğu hâlde habersiz mi görünüyor? Habersiz görünüyorsa tecahül-i arif vardır. Bilmezlik numarası yoksa ve soru cevap beklemeden bir duyguyu güçlendiriyorsa istifham vardır.

Yanağındaki bu kızıllık gül mü, şafak mı? (derse özel)

Bu ayrılık kaç kış daha sürecek? (derse özel)

İlk dizede konuşan, kızıllığın sevgilinin yanağında olduğunu bilir; gül müdür, şafak mıdır diye bilmezden gelerek onu över. Bu bir tecahül-i ariftir. İkinci dizede kimse bir şeyi bilmezden gelmez; kaç kış süreceği sorusu, bitmeyen ayrılığa duyulan hayıflanmayı büyütür. Bu bir istifhamdır. İki dize de soru işaretiyle biter; onları ayıran işaret değil, sorunun gördüğü iştir.

Nida: seslenme ve coşkulu ünlem

Duygunun en yükseldiği yerde söz bir varlığa seslenir ya da bir ünlemle taşar. «Ey, hey, ah, of, eyvah, vah, yazık» gibi sözlerle yapılan bu söyleyişe nida denir. Seslenilen bir insan olabileceği gibi yurt, ırmak, gece ya da gönül de olabilir.

Ey yolcu, bu köprüden yavaş geç. (derse özel)

Ah, o eski sokak şimdi ne kadar sessiz. (derse özel)

Yazık, verdiğin söz rüzgâra karıştı. (derse özel)

Birinci dizede seslenme, ikinci ve üçüncüde coşkulu ünlem vardır. Dikkat edersen üç dizenin hiçbiri ünlem işaretiyle bitmez; nida yine de vardır. Tersi de olur: «Kütüphane yarın kapalı!» cümlesi ünlem işaretiyle biter, ama ne bir varlığa seslenir ne de bir duyguyu ünlemle taşırır; yalnız bir bilgi duyurur. Demek ki nidayı bulmak için noktalamaya değil, metnin kendisine bakılır: dizede bir seslenme ya da coşkulu bir ünlem var mı?

İnsan dışı bir varlığa seslenmenin ayrıca teşhis sayılıp sayılmadığı kaynaktan kaynağa değişir. Nida her iki görüşte de vardır; bu yüzden bu dersteki hiçbir soru o tartışmaya dayanmaz. Teşhis ve intak dersinde gördüğün kural ise burada da geçerlidir: seslenilen varlık kendisi söz söylemedikçe intak kurulmaz.

Üç sanatı bir dörtlükte çözmek

Bu dörtlüğü yalnız bu derste kullanmak üzere kurduk; amaç ölçü değil, sanatların izini sürmek. Konuşan bir babadır, harmanı savurup kışa hazırlıksız giren oğluna sesleniyor.

Ey oğul, kış kapıda, ambar bomboş, neden dinlemedin?

Bu soğukta yedi canı nasıl doyuracağız şimdi?

Sakla samanı, gelir zamanı, derdi deden;

Ah, o söz şimdi mi geldi aklına?

1. Önce seslenmeye ve ünlemlere bak. «Ey oğul» bir insana seslenmedir; dördüncü dizedeki «Ah» coşkulu bir ünlemdir. İki yerde nida vardır, hiçbir dizede ünlem işareti olmadığı hâlde.
2. Sonra soruları tart. «Neden dinlemedin?» sorusunda baba cevap beklemez; söz bir sitemdir. «Nasıl doyuracağız?» kaygıyı, «şimdi mi geldi aklına?» yine sitemi büyütür. Hiçbirinde bilmezlik numarası yoktur; üçü de istifhamdır.
3. Son olarak kişisiz, zamansız bir söz ara. Üçüncü dizedeki «Sakla samanı, gelir zamanı» bu aileye değil, herkese söylenmiş bir atasözüdür. Desteklediği yargı ilk iki dizededir: ambarın boş kalması, oğulun dinlememesinin sonucudur. Atasözü bu yargıyı kanıtladığı için dizede irsal-i mesel vardır.

Burada yargı ile kanıt aynı dizenin iki yarısında değil, ayrı dizelerde durur. Tanımdaki «çoğunlukla» kaydının işe yaradığı yer burasıdır.

Bir dizede birden çok sanat

Bu dersle birlikte modülün sanatları bir araya geldi: teşbih ile istiare, mecaz-ı mürsel, teşhis ve intak, tezat ile tenasüp, tevriye ile telmih, bilmezlikten gelme ile güzel nedene bağlama, mübalağa ile kinaye; en sonda da atasözüyle kanıtlama, cevapsız soru ve seslenme. Babanın dörtlüğünde bir sanatı bulmak çözümün sonu olmadı; aynı dört satırda üç ayrı sanat yan yana işliyordu. Modülün kapanışındaki soru kampı bu alışkanlığı çalıştırır: elli dize var ve her birinde en az iki sanat aranıyor. Orada beklenen, ilk göze çarpan sanatta durmadan dizeyi ikinci kez okumak ve aynı sözün iki ayrı sanata birden nasıl hizmet ettiğini, örneğin bir atasözünün hem kanıt görevini hem de taşıdığı mecazı, ayrı ayrı adlandırmaktır.

Örnek 1 — Atasözünün hangi yargıya hizmet ettiğini bulmak

Soru: Derse özel beyit: «Komşu komşunun külüne muhtaçtır; / Dün akşam ekmeği bizden almadılar mı?» Bu beyitte atasözü hangi işi görür?

• A) Komşunun dün akşam ekmek almasını bir olaya gönderme yaparak anlatır.
• B) İkinci dizedeki olayı, komşuların birbirine ihtiyaç duyduğu genel doğrusuyla açıklar ve destekler.
• C) Komşuya seslenerek coşkulu bir ünlem kurar.
• D) Kül ile ekmeği zıt kavramlar olarak yan yana getirir.
• E) Komşuyu küle benzetir.

Çözüm: Kişiye ve güne bağlı yarı ikinci dizedir: «dün akşam», «bizden». Birinci dize ise kimseyi ve hiçbir günü anmaz; herkes için söylenmiş bir atasözüdür. Atasözü, dün akşamki olayın tek seferlik bir şey olmadığını, komşuluğun doğası gereği böyle olduğunu kanıtlar. Bu irsal-i meseldir. Dize sırasının ters olması sonucu değiştirmez. İkinci dizedeki soru da cevap beklemez, ama sorulan şey atasözünün görevidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Soru işaretinin arkasındaki iş

Soru: Derse özel iki dize: birincisi «Odaya yayılan bu koku senin saçların mı, açan yaseminler mi?», ikincisi «Bunca bahar geçti, sen hâlâ dönmeyecek misin?» Bu dizeleri doğru değerlendiren açıklama hangisidir?

• A) İkisi de soru işaretiyle bittiği için tecahül-i ariftir.
• B) İkisinde de seslenme olduğu için yalnız nida vardır.
• C) Birincisi istifham, ikincisi tecahül-i ariftir.
• D) İkisi de bir bilgi istediği için sanat taşımaz.
• E) Birincide konuşan, kokunun sevgilinin saçlarından geldiğini bilirken habersiz görünür ve tecahül-i arif kurar; ikincide bilmezlik numarası yoktur, soru sitemi büyüttüğü için istifhamdır.

Çözüm: Ölçüt, soranın bilmezlikten gelip gelmediğidir. Birinci dizede kokunun kaynağı bellidir; onu yaseminlerle karıştırıyor görünmek sevgiliyi över. İkinci dizede gizlenen bir bilgi yoktur; geçen baharlar sayılarak dönmeyene duyulan sitem güçlendirilir. A, soru işaretini ölçüt sanır; C iki sanatı ters eşler. Cevap: E.

Örnek 3 — Ünlem işareti nida kanıtı mı?

Soru: Derse özel cümlelerin hangisinde, ünlem işaretiyle bittiği hâlde nida sanatı yoktur?

• A) Ey gençler, bu yurt size emanet!
• B) Eyvah, son vapur da gitti!
• C) Kayıtlar cuma günü sona eriyor!
• D) Hey gidi çocukluk günleri hey!
• E) Vah zavallı serçe, kanadın kırılmış!

Çözüm: Nidayı noktalama değil, seslenme ya da coşkulu ünlem belirler. A'da gençlere seslenilir; B'de «eyvah», D'de «hey», E'de «vah» birer coşkulu ünlemdir. C'de ise ünlem işareti bir duyuruyu vurgular; seslenilen kimse yoktur, cümlede duygu taşıran bir ünlem de bulunmaz. Cevap: C.

Örnek 4 — Dizede olmayan sanatı ayırmak

Soru: Derse özel dize: «Ey dost, söz gümüşse sükût altındır, neden bu kadar konuştun?» Bu dizede hangi sanat yoktur?

• A) Nida
• B) İstifham
• C) İrsal-i mesel
• D) Tecahül-i arif
• E) Teşbih

Çözüm: «Ey dost» bir seslenmedir: nida vardır. «Söz gümüşse sükût altındır» kişisiz, zamansız bir atasözüdür ve fazla konuşmanın yanlışlığı yargısını destekler: irsal-i mesel vardır. «Neden bu kadar konuştun?» cevap beklemeyen bir sitemdir: istifham vardır. Atasözünün kendisi de bir benzetme taşır: söz gümüşe, sükût altına edat kullanılmadan benzetilmiş, benzeyen de benzetilen de dizede durur; teşbih-i beliğ vardır. Geriye kalan seçenekte ise konuşan hiçbir şeyi bilmezden gelmez, yani tecahül-i arif yoktur. Cevap: D.

• Atasözünü sıradan söz sayıp sanat aramamak. Gülnihal'in ilk notu bu hataydı. Atasözü bir yargıyı kanıtlamak için dizeye girdiyse sanat oradadır; adı irsal-i meseldir.
• Deyimi atasözü sanmak. «Gözden düşmek», «kulak asmamak» gibi deyimler kalıplaşmıştır, ama genel bir doğru bildirip bir yargıyı kanıtlamazlar. Yalnız deyim bulunan dizede irsal-i mesel aranmaz.
• Her soru işaretini tecahül-i arif saymak. Soru biçimi iki sanatta da görülür; ayıran ölçüt, soranın bilmezlikten gelip gelmediğidir.
• Bilgi sorusunu istifham sanmak. «Bu kitap kimin?» bir cevap bekler ve duygu yükseltmez; sanat taşımaz.
• Ünlem işaretini nidanın kanıtı saymak. Duyuru ya da emir cümlesi ünlemle bitebilir; nidayı seslenme ya da coşkulu ünlem kurar ve bunlar ünlem işareti olmadan da bulunur.