Din ve çevre

Ekim sonu, Bolu'nun bir dağ köyü. Doruk dedesiyle birlikte köy meydanındaki çeşmeye bidon doldurmaya gidiyor. Çeşmenin taşına yıllar önce bir ayet meali kazınmış: «Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.» Oluktan akan su ince bir sızıntıya dönmüş. Dedesi yukarıdaki yamacı gösteriyor; birkaç yıl önce orada taş ocağı açılmış, ağaçlar kesilmiş. «Bu çeşme benim gençliğimde yazın bile gürül gürül akardı» diyor, sonra ekliyor: «Dağı da suyu da Allah bize verdi, doğru. Ama verdi diye bizim mi oldu?» Doruk taşa yazılmış cümleyle dedesinin sorusu arasında bir bağ sezinliyor, adını koyamıyor. Bu derste o bağın kavramlarını kuracaksın: ölçü, işaret, hizmete verilme ve emanet. Sınavda bunlar çoğu zaman kısa bir ayet mealiyle sorulur ve senden metnin hangi kavrama dayandığını söylemen beklenir.

• Evrenin yaratılmış, amaçlı ve ölçülü bir düzen olarak anlatıldığı ayetleri tanır, bu ayetlerdeki ana kavramı adlandırırsın.
• Kur'an ayeti ile tabiattaki ayet (kevnî ayet) arasındaki farkı açıklarsın.
• Teshir, mizan, halifelik ve emanet kavramlarını birbirinden ayırır, verilen bir metinle eşleştirirsin.
• Tabiattan yararlanma izni ile ona karşı sorumluluk arasındaki dengeyi çevre sorunlarına uygularsın.

Rastgele değil, amaçlı bir evren

İslam'ın tabiata bakışı bir inanç cümlesiyle başlar: evren kendiliğinden var olmamıştır, Allah tarafından yaratılmıştır. Bu cümlenin çevreyle ilgisi ilk bakışta görünmez; oysa her şey buna bağlıdır. Yaratılmış bir varlık, onu yaratanın elinde bir amaç taşır. Enbiyâ suresinin 16. ayetinde göğün, yerin ve ikisi arasındakilerin oyun olsun diye yaratılmadığı bildirilir. Mülk suresinin 3. ayetinde ise okura bir sınama önerilir: Rahmân'ın yaratmasında bir uyumsuzluk göremezsin; gözünü bir daha çevir, bir çatlak, bir kopukluk görebiliyor musun?

Bu iki metinden ders kitaplarının çıkardığı sonuç şudur: tabiat başıboş bir yığın değil, içinde düzen ve amaç bulunan bir bütündür. Mevsimlerin dönmesi, gecenin gündüzü izlemesi, yağmurun toprağı diriltmesi bu düzenin gündelik yüzüdür. Kader ünitesinde evrendeki fiziki ve biyolojik yasaları ayrıca göreceksin; burada önemli olan, düzenin bir anlam taşıdığı ve insandan bağımsız bir değere sahip olduğudur.

«Ayet» kelimesinin iki kullanımı

Arapçada ayet kelimesinin sözlük anlamı işaret, belirti, delildir. Kur'an'ın cümlelerine ayet denmesi bu yüzdendir: her biri Allah'ı ve O'nun iradesini gösteren bir işarettir. Ama Kur'an aynı kelimeyi tabiattaki varlıklar için de kullanır. Bakara suresinin 164. ayetinde göklerin ve yerin yaratılışı, gecenin ve gündüzün sırayla birbirini izlemesi, denizde yüzen gemiler, gökten indirilip ölü toprağı dirilten yağmur, rüzgârların yön değiştirmesi ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlar sayılır; liste, bütün bunların akıl yürüten bir kavim için birer işaret olduğu bildirilerek kapanır.

İslam düşüncesinde bu iki kullanım iki terimle ayrılır. Kur'an'daki ayetlere vahiy yoluyla indirildikleri için tenzîlî ya da sözlü oldukları için kavlî ayet; tabiattaki varlıklara ve olaylara ise yaratılışa ait oldukları için kevnî ayet (tekvînî ayet) denir. Kimi İslam düşünürleri bu ayrımı iki kitap benzetmesiyle anlatır: biri okunan Kur'an, öteki gözle seyredilen kâinat. Benzetmenin amacı tabiatı kutsal metnin yerine koymak değil, ikisinin de aynı kaynağa işaret ettiğini vurgulamaktır.

Fussilet suresinin 53. ayetinde Allah'ın, ayetlerini insanlara hem dış dünyanın ufuklarında hem de kendi benliklerinde göstereceği bildirilir. Kevnî ayet bu yüzden yalnız dağ ve yıldız değildir; insan bedeni, nefes alıp vermesi, bir yarasının kendiliğinden kapanması da bu kapsama girer.

Bu bakışın karşılığı tefekkürdür: varlıklar üzerinde derin derin düşünüp onlardan bir anlam çıkarmak. Âl-i İmrân suresinin 190 ve 191. ayetlerinde göklerin ve yerin yaratılışında akıl sahipleri için ayetler bulunduğu, bu kişilerin ayakta, otururken ve yan yatarken Allah'ı andıkları ve yaratılış üzerine düşündükleri anlatılır. Düşüncenin vardığı cümle de ayette yer alır: «Rabbimiz, sen bunu boş yere yaratmadın.»

Bir uyarı: Bazı yayınlarda ayetler, sonradan bulunan bilimsel bilgilerin önceden haber verilmesi diye okunur. Bu yorum İslam âlimleri arasında tartışmalıdır ve ders kitapları ayetlerin asıl amacının insanı düşünmeye çağırmak olduğunu öne çıkarır. Sınavda bir ayeti belirli bir bilimsel buluşun kesin kanıtı diye sunan seçenek, metinde yazmayanı eklemiş olur.

Ölçü ve denge: kader ile mizan

Doruk'un çeşmesindeki meal Kamer suresinin 49. ayetidir: Allah her şeyi bir ölçüye (kader) göre yaratmıştır. Aynı düşünce başka ayetlerde de geçer. Furkân suresinin 2. ayetine göre Allah her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü biçmiştir. Hicr suresinin 19. ayetinde yeryüzünde her şeyin tartılı, ölçülü olarak bitirildiği bildirilir. Bu metinlerde «kader» kelimesi ilk anlamıyla, yani miktar ve ölçü olarak kullanılır.

Rahmân suresinin 7, 8 ve 9. ayetleri bu ölçüyü bir adla anar: mizan. Önce göğün yükseltildiği ve mizanın konduğu bildirilir; ardından insana iki istek yöneltilir: mizanda taşkınlık etmemek ve tartıyı adaletle tutup eksik tartmamak. Ayetlerin sırası dikkat çekicidir. Gökteki dengeden söz eden cümle ile çarşıdaki terazi hakkındaki cümle art arda gelir. Ders kitapları bu sıralamayı şöyle yorumlar: kâinattaki denge ile insanlar arasındaki adalet aynı kavramın iki yüzüdür. Doğadaki dengeyi bozmak da ölçüyü kaçırmaktır, alışverişte eksik tartmak da.

Mizanın çevre açısından anlamı, tabiattaki her varlığın bir yeri ve bir payı olmasıdır. Ormanın, derenin, toprağın ve canlıların birbirine bağlı işleyişi bu ölçünün parçasıdır. Bir dağın ağaçları kesildiğinde yağmur suyu toprağa sızmaz, yüzeyden akar gider; çeşmenin kuruması böyle bir dengenin bozulmasıdır. Bu bağı ayet kurmaz; ayet ölçüyü bildirir, ölçünün nasıl bozulduğunu gözlem gösterir.

Teshir: hizmete verilmek, sahip olmak değil

Kur'an tabiatın insanın yararına sunulduğunu da açıkça söyler. Câsiye suresinin 13. ayetinde göklerde ve yerde ne varsa Allah'ın hepsini kendi katından insanın hizmetine verdiği bildirilir. Lokmân suresinin 20. ayeti aynı bilgiyi verir ve Allah'ın açık ve gizli nimetlerini insana bol bol verdiğini ekler. Bu hizmete verilmeye teshir, hizmete verilmiş olana da müsahhar denir.

Teshir, insanın tabiattan yararlanmasının meşru olduğunu gösterir: tarla sürmek, ağaçtan ev yapmak, sudan enerji elde etmek bu iznin içindedir. Ancak teshir bir mülkiyet devri değildir. Bakara suresinin 284. ayetinde göklerde ve yerde ne varsa Allah'a ait olduğu bildirilir. İnsana verilen, kullanma iznidir; asıl sahiplik yaratana aittir. Doruk'un dedesinin sorusu tam bu ayrımı yakalar: «verilmiş» olmak, «sahip olmak» anlamına gelmez.

Halifelik ve emanet

İnsanın tabiattaki yeri en açık biçimde Bakara suresinin 30. ayetinde anlatılır. Allah meleklere yeryüzünde bir halife yaratacağını bildirir. Melekler şaşırarak sorar: orada bozgunculuk çıkaracak, kan dökecek birini mi yaratacaksın? Allah'ın cevabı kısadır: «Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.» Ayet iki şeyi birlikte söyler: insana yeryüzünde özel bir görev verilmiştir ve bu varlığın düzeni bozma ihtimali de baştan bilinmektedir.

Halife kelimesi Arapçada birinin yerine geçen, ardından gelen, onu temsil eden anlamlarını taşır. Ders kitapları insanın halifeliğini, yeryüzünü Allah'ın koyduğu ölçüye göre yönetme ve koruma sorumluluğu olarak açıklar. En'âm suresinin 165. ayetinde de insanları yeryüzünün halifeleri kılanın Allah olduğu bildirilir. Hûd suresinin 61. ayetine göre Allah insanı topraktan yaratmış ve orayı imar etmesini istemiştir; imar, bir yeri işleyip yaşanır hâle getirmektir, tüketip boşaltmak değil.

Halifelik bir sınavla da birlikte anılır. Müslim'in kaydettiği bir hadiste Hz. Peygamber dünyanın tatlı ve yeşil olduğunu, Allah'ın insanları orada halife kılacağını ve nasıl davranacaklarına bakacağını bildirir. Hadisteki «yeşil» sözü dünyanın çekiciliğini, «bakacak» sözü ise hesap verilecek olmayı anlatır.

Bu sorumluluğun bir adı daha vardır: emanet. Ahzâb suresinin 72. ayetinde emanetin göklere, yere ve dağlara sunulduğu, onların bunu yüklenmekten kaçındığı, insanın ise yüklendiği bildirilir. Tefsirlerde bu emanet farklı biçimlerde açıklanır; ders kitaplarında öne çıkan yorum, insanın akıl ve irade sahibi olarak yüklendiği sorumluluktur. Tabiat da bu emanetin kapsamındadır: korunup bir sonraki kuşağa sağlam teslim edilmesi beklenen bir varlık.

Yararlanma ile sorumluluk arasında

Bu kavramlar bir araya geldiğinde iki uçtan da uzak duran bir tutum ortaya çıkar. Bir uçta tabiatı kutsallaştırmak, güneşe, aya, ağaca tapınmak vardır. Fussilet suresinin 37. ayetinde güneşe de aya da secde edilmemesi, onları yaratana secde edilmesi istenir; tevhit inancında tabiat yaratılmıştır, tapınılacak bir varlık değildir. Öteki uçta tabiatı yalnız tüketilecek bir ham madde saymak vardır; bu bakış ölçüyü, emaneti ve hesap verilecek olmayı görmezden gelir.

Teshir yararlanmayı, mizan ölçüyü, halifelik ve emanet sorumluluğu anlatır. Soru bir metnin hangi kavrama dayandığını soruyorsa bu dört kelimeden hangisinin vurgulandığına bak: «hizmetinize verdi» teshire, «ölçüyle yarattık» kader ve mizana, «halife kıldık» halifeliğe, «yüklendi» emanete götürür.

Çevre sorunlarına bu açıdan bakmak

Hava ve su kirliliği, ormanların yok olması, türlerin azalması, iklimdeki bozulma bugünün çevre sorunlarıdır. Din bu sorunlara teknik bir çözüm önermez; onları bir anlam çerçevesine yerleştirir. Ders kitaplarında çevre sorunları genellikle Allah'ın koyduğu dengenin insan eliyle bozulması ve emanetin gözetilmemesi olarak yorumlanır. Bu yorum sorumluluğu hem bireye hem topluma yükler: tek bir insanın tüketimi kadar bir şirketin atığı, bir şehrin planı, bir ülkenin enerji politikası da bu çerçevenin içindedir. Su ve enerji tasarrufu, canlılara merhamet, ortak alanın temizliği gibi davranışlar «Çevre ahlakı» dersinde ayrıntılı işlendi. Bu dersin sorusu bir adım geridedir: o davranışlar neden önemsenir? Cevap, tabiatın sahipsiz bir malzeme değil, ölçüyle kurulmuş ve insana emanet edilmiş bir düzen olarak görülmesidir.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından sizin hizmetinize verdi. Düşünen bir kavim için bunda nice ayetler vardır.» (Câsiye 45/13, anlamca)

• Adım 1 — Fiili bul. Ayetin merkezindeki iş «hizmetinize verdi» sözüdür. Bu ifade teshir kavramının ta kendisidir; tabiattan yararlanmanın meşru olduğunu gösterir.
• Adım 2 — Kaynağı gör. «Kendi katından» sözü verilenin insandan değil Allah'tan geldiğini belirtir. Verilen bir şey, verenin koyduğu sınırla birlikte gelir; teshir mülkiyet devri değildir.
• Adım 3 — İkinci cümleyi atlama. Ayet yararlanmayla bitmez, düşünmeye çağırır: hizmete verilen varlıklar aynı zamanda birer işarettir. Burada «ayet» kelimesi kevnî ayet anlamında kullanılır.
• Adım 4 — Seçeneği eleyerek bağla. Soru «ayetin vurguladığı kavram» diyorsa cevap teshirdir; «ayetten çıkarılabilecek sonuç» diyorsa tabiatın hem yararlanılacak hem üzerinde düşünülecek bir varlık olduğudur. «İnsan tabiatın sahibidir» seçeneği metinde yoktur.

Rahmân suresindeki terazi, göğe konan dengeden çarşıdaki tartıya inerken bize bir ipucu bırakıyor: ölçü yalnız tabiatta değil, insanların birbirine verdiği payda da aranır. Sıradaki ders bu ikinci alana geçiyor: dinin toplumdaki adaleti nasıl tarif ettiğine, güçsüzün ve yoksulun hakkının nasıl gözetildiğine ve sosyal adaletin hangi kavramlarla anlatıldığına bakacağız.

Örnek 1 — Ayetin hangi anlamı?

Soru: «Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, gökten indirilip ölü toprağı dirilten yağmurda aklını kullananlar için ayetler vardır.» Cümlede geçen «ayetler» sözüyle kastedilen nedir?

• A) Kur'an'ın bir suresini oluşturan cümle
• B) Bir peygambere verilen olağanüstü olay
• C) Tabiattaki varlık ve olayların yaratıcıya işaret etmesi
• D) Namazda okunan dua
• E) Bir hadisin ravi zinciri

Çözüm: Cümlede ayet diye anılan şeyler gece, gündüz ve yağmurdur; bunlar yazılı bir metin değil, tabiattaki olaylardır. Kelimenin sözlük anlamı olan «işaret» burada yaratılış için kullanılmıştır; buna kevnî ayet denir. A şıkkı kelimenin öteki kullanımını, yani tenzîlî ayeti tarif eder ve metne uymaz. Cevap: C.

Örnek 2 — Teshir ile mülkiyeti ayırmak

Soru: Bir öğrenci, Câsiye suresinin 13. ayetine dayanarak «Tabiat insana verildiğine göre insan onu dilediği gibi kullanabilir» diyor. Bu yargıyı düzeltmek için en uygun bilgi hangisidir?

• A) Teshir, tabiattan yararlanma iznidir; göklerde ve yerde olanların asıl sahibi Allah'tır ve insan bu kullanımdan sorumludur.
• B) Ayet yalnız göklerdeki varlıkları kapsar, yeryüzünü kapsamaz.
• C) Tabiattan yararlanmak dinen yasaklanmıştır.
• D) Teshir yalnız peygamberlere tanınmış bir ayrıcalıktır.
• E) Ayet hayvanların insana hizmet etmediğini bildirir.

Çözüm: Öğrencinin hatası «verilmiş» olanı «sahip olunmuş» saymasıdır. Bakara 2/284'e göre göklerde ve yerde olan her şey Allah'a aittir; teshir kullanma izni verir, mülkiyet devretmez. Halifelik ve emanet kavramları bu kullanımın hesabının sorulacağını da ekler. C şıkkı öteki uca düşer: teshir yararlanmayı meşru kılar. Cevap: A.

Örnek 3 — Mizanın iki yüzü

Soru: Rahmân suresi önce göğün yükseltildiğini ve mizanın konduğunu haber verir; hemen ardından tartıyı adaletle tutmak ve eksik tartmamak istenir. Ayetlerin bu sıralanışından en çok hangi sonuç çıkarılabilir?

• A) Terazi yalnız ticarette kullanıldığı için ayetler ekonomiyle sınırlıdır.
• B) Göğün yüksekliği teraziyle ölçülebilir.
• C) Mizan kavramı yalnız ahiretteki hesapla ilgilidir.
• D) Tabiattaki denge önemsizdir, asıl olan alışverişte dürüstlüktür.
• E) Kâinattaki denge ile insan ilişkilerindeki adalet aynı ölçü kavramına bağlanmıştır.

Çözüm: Ayetler gökteki dengeden çarşıdaki tartıya kesintisiz geçer. Bu geçiş, ölçünün hem kâinatın hem de insan davranışının ilkesi olduğunu gösterir. A ve D iki yüzden birini atar; C ise kelimenin ahiretteki kullanımıyla bu bağlamı karıştırır. Cevap: E.

Örnek 4 — Meleklerin sorusu

Soru: Bakara suresinin 30. ayetinde Allah yeryüzünde bir halife yaratacağını bildirince melekler, orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacağını sorar. Ayetle çevre konusu arasındaki ilişkiyi en iyi anlatan yargı hangisidir?

• A) Ayet meleklerin yeryüzünü yönettiğini bildirir.
• B) Ayet insana yeryüzünde görev verildiğini, aynı zamanda onun düzeni bozabilecek bir varlık olduğunu da gösterir.
• C) Ayet insanın tabiattan hiç yararlanmamasını ister.
• D) Ayet yalnız savaşların yasaklanmasıyla ilgilidir.
• E) Ayet hayvanların da halife olduğunu bildirir.

Çözüm: Ayetin iki katmanı vardır: insan halife kılınır, yani yeryüzünde sorumlu bir görev üstlenir; meleklerin sorusu ise bu varlığın bozgunculuk yapabileceğini dile getirir. Halifelik bu yüzden bir ayrıcalık olduğu kadar bir sınavdır. Çevre sorunları ders kitaplarında tam bu ihtimalin gerçekleşmesi olarak yorumlanır. Cevap: B.

• «Ayet» kelimesini yalnız Kur'an cümlesi sanmak. Metinde yağmur, gece, gündüz, dağ, insan bedeni «ayet» diye anılıyorsa kastedilen kevnî ayettir. Soru kelimenin anlamını soruyorsa bağlama bak.
• Teshiri sahiplik saymak. «Hizmetinize verdi» sözü kullanma izni anlatır; mülkün Allah'a ait olduğu ayrıca bildirilir. «İnsan tabiatın mutlak sahibidir» seçeneği teshirle değil, onun yanlış okunmasıyla kurulmuştur.
• Tabiata saygıyı tabiatı kutsallaştırmakla karıştırmak. İslam'da tabiat korunur ama tapınılacak bir varlık sayılmaz; Fussilet 41/37 güneşe ve aya secdeyi yasaklar. «Tabiat ilahi bir varlıktır» seçeneği tevhit anlayışıyla çelişir.
• Ayetleri bilimsel buluşun kesin kanıtı gibi sunmak. Bu yorum tartışmalıdır; ders kitapları ayetlerin insanı düşünmeye çağırdığını öne çıkarır. Metinde geçmeyen bilimsel bir iddiayı içeren seçenek metne dayanmaz.
• Kavramsal temel ile davranışı karıştırmak. Mizan, halifelik, emanet ve teshir «neden» sorusunu cevaplar; israf, temizlik, canlılara merhamet ise «ne yapılır» sorusunu. Soru bir davranışın dayanağını soruyorsa cevap bu dört kavramdan biridir.