Sünnet ve hadis

Pazar akşamı, aile grubunda Burak'ın teyzesi yeni bir görsel paylaşıyor: gün batımı fotoğrafının üstünde altın harflerle bir cümle, altında «Peygamberimiz buyurdu ki» notu ve en altta kırmızı bir uyarı: «Bunu on kişiye göndermeyen…» Kaynak yok, kitap adı yok, kimin aktardığı yok. Burak'ın dedesi gözlüğünü takıp yazıyor: «Bu söz hangi kitapta geçiyor?» Kimse cevap veremiyor. Burak telefonu elinde tutarken düşünüyor: bir sözün gerçekten Hz. Peygamber'e ait olduğu nereden bilinir? Hadis ile sünnet aynı şey mi? Bu sorular din testlerinde de karşına çıkacak; çoğu zaman kısa bir hadis verilip ondan bir kavram çıkarman istenir.

• Sünnet ile hadisin sözlük ve terim anlamlarını açıklar, ikisi arasındaki farkı örnekle gösterirsin.
• Bir rivayette anlatılan davranışı kavlî, fiilî ya da takrîrî sünnet olarak sınıflandırırsın.
• Sünnetin Kur'an karşısındaki görevini, hadislerin derlenme sürecini ve Kütüb-i Sitte'yi tanırsın.
• Sahih, zayıf ve uydurma hadis ayrımını kullanarak kaynaksız bir sözün güvenilirliğini sorgularsın.

Yol ile haber

Sünnet kelimesi sözlükte yol, gidişat, âdet ve uygulama anlamlarına gelir. Bir kişinin hayatı boyunca sürdürdüğü tutuma da bu ad verilir. Din ilimlerindeki kullanımında sünnet, Hz. Peygamber'in sözleri, davranışları ve onaylarının bütünüdür; başka bir ifadeyle onun dini yaşama biçimidir.

Hadis ise sözlükte söz, haber ve yeni olan şey demektir. Terim olarak hadis, Hz. Peygamber'in sözlerini, davranışlarını ve onaylarını bize aktaran rivayetlerdir. İkisi arasındaki ilişki sezgiyle kurulabilir: sünnet yaşanmış örnekliktir, hadis o örnekliği taşıyan haberdir. Hz. Peygamber'in bir sabah abdest alması bir sünnettir; bir sahabinin «Resûlullah'ı şöyle abdest alırken gördüm» diye anlatması ve bu anlatımın kuşaktan kuşağa aktarılması hadistir. Sünnete ulaşmanın başlıca yolu hadislerdir, ama ikisi aynı kavram sayılmaz.

Fıkıh derslerinde «sünnet» kelimesi bir de farz ve vacipten sonra gelen hüküm derecesi için kullanılır. Sabah namazının sünneti dendiğinde kastedilen bu hüküm derecesidir. Bu derste ise kelime ikinci kaynak olan geniş anlamıyla geçiyor; soruyu okurken hangi anlamın istendiğine dikkat et.

Söz, davranış, onay: sünnetin türleri

Ders kitapları sünneti kaynağına göre üç türe ayırır.

Kavlî sünnet, Hz. Peygamber'in sözleridir. Bir öğüt, bir emir, bir açıklama ya da soruya verdiği bir cevap bu gruba girer. Buhârî ile Müslim'in birlikte kaydettiği «Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin» sözü kavlî sünnete örnektir.

Fiilî sünnet, onun davranışlarıdır. Namazı nasıl kıldığı, orucunu nasıl tuttuğu, haccı nasıl yaptığı, insanlarla nasıl alışveriş ettiği sahabiler tarafından gözlenip aktarılmıştır. Buhârî'de yer alan «Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle kılın» hadisi bu iki türün iç içe geçtiği bir yerdir: hadisin kendisi bir sözdür, ama işaret ettiği öğrenme yolu davranıştır. Namazın kılınış biçimi sözle değil, gözlenen uygulamayla aktarılmıştır.

Takrîrî sünnet, sahabilerin onun huzurunda yaptığı ya da onun haberdar olduğu bir davranışa itiraz etmemesi, susması veya o davranışı onaylamasıdır. Bir şeyin yanlış olduğu durumda Hz. Peygamber'in uyarması beklenir; uyarmaması, o davranışın dinen uygun görüldüğünü gösterir. Buhârî'nin aktardığı bir olayda sahabilere ikindiyi Benî Kurayza yurdunda kılmaları söylenir. Yolda vakit daralınca bir grup ikindiyi yolda kılar, öbürü ancak oraya varınca kılar. Durum Hz. Peygamber'e anlatıldığında iki gruptan hiçbirini kınamaz. Söz de davranış da sahabilere aittir; Hz. Peygamber'in katkısı onaydır.

Kur'an'ın yanında ikinci kaynak

İslam'ın temel kaynakları sıralanırken Kur'an'dan sonra sünnet gelir. Peygamberlik görevlerini işlerken bu sıralamanın iki dayanağıyla zaten karşılaşmıştın: açıklama görevi (tebyin) Nahl suresinin 44. ayetine, hüküm koyma yetkisi (teşri) Haşr suresinin 7. ayetine bağlanıyordu. Kaynak olarak sünnetin Kur'an karşısındaki işlevleri, o görevlerin bugüne ulaşan sonucudur. Ders kitapları bu işlevleri üç başlıkta toplar:

• Pekiştirme. Ayetlerin öğüt verdiği bir ilkeyi Hz. Peygamber'in de söylemesi o ilkeyi güçlendirir. Anne babaya iyilik ve doğruluk, hem ayetlerde hem hadislerde öğütlenen ilkelere örnektir.
• Açıklama. Kur'an'ın genel bıraktığı bir buyruğun nasıl uygulanacağını sünnet gösterir. Namazın kılınışı ve zekâtın oranı bu başlığın iki klasik örneğidir.
• Hüküm bildirme. Ayetlerde ayrıntılı bir düzenleme bulunmayan bazı konularda hükmün dayanağı sünnettir; ders kitapları bu başlıkta fitreyi örnek gösterir.

Bu üç işlev sünneti Kur'an'dan bağımsız ikinci bir kitap hâline getirmez. Ders kitapları, sünnetin Kur'an'la birlikte okunduğunu ve ona aykırı düşemeyeceğini vurgular; bir rivayet Kur'an'la açıkça çelişiyorsa hadis âlimleri o rivayetin sağlamlığını sorgular. Bu yüzden sünnet, Kur'an'ın yaşanmış yorumu olarak görülür: metni ilk kez açıklayan ve hayatına geçiren kişinin uygulaması.

Kavram kartı

Ağızdan kitaba: hadislerin derlenmesi

Hz. Peygamber hayattayken sahabiler onun sözlerini ezberleyerek ve birbirlerine anlatarak aktarıyordu. Kaynaklarda, ilk dönemde Kur'an ile karışma endişesiyle hadis yazımının sınırlandığı, daha sonra bazı sahabilere yazma izni verildiği aktarılır. Abdullah b. Amr b. Âs'ın tuttuğu ve es-Sahîfetü's-Sâdıka diye bilinen derleme, bu dönemden kalan yazılı sayfaların en çok anılanıdır.

Sahabi kuşağı azaldıkça rivayetlerin kaybolma kaygısı arttı. Emevî halifesi Ömer b. Abdülaziz, hadislerin toplanıp yazıya geçirilmesi için resmî bir girişim başlattı; bu görevde adı en çok geçen âlim İbn Şihâb ez-Zührî'dir. Hicri üçüncü yüzyıl, hadislerin konularına göre sınıflandırılıp büyük kitaplarda toplandığı dönemdir ve ders kitaplarında hadis ilminin altın çağı diye anılır.

Bu dönemin altı eseri Kütüb-i Sitte, yani «altı kitap» adıyla bilinir: Buhârî'nin Sahîh'i, Müslim'in Sahîh'i, Ebû Dâvûd'un Sünen'i, Tirmizî'nin Sünen'i, Nesâî'nin Sünen'i ve İbn Mâce'nin Sünen'i. Bunlardan ilk ikisine birlikte Sahîhayn (iki sahih) denir; hadis âlimleri bu iki eseri en güvenilir hadis kitapları olarak kabul eder. Daha erken bir dönemde İmam Mâlik'in Muvatta'ı, aynı yüzyılda Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i de derlenmiştir. Kitapların adı düzenlerini de ele verir: sünen türü eserler daha çok fıkıh konularına göre, müsned türü eserler ise hadisi aktaran sahabinin adına göre sıralanır.

Sened, metin ve hadisin derecesi

Her hadisin iki parçası vardır. Sened, sözü Hz. Peygamber'den derleyen âlime kadar aktaran kişilerin, yani râvilerin zinciridir. Metin, aktarılan sözün ya da olayın kendisidir. Hadis âlimleri bir rivayeti değerlendirirken önce zincire bakar: râviler birbirinden gerçekten duymuş mu, her biri dürüst ve hafızası sağlam biri mi? Ardından metni inceler: söz Kur'an'la ve sağlam biçimde bilinen sünnetle çelişiyor mu?

Bu inceleme sonucunda hadisler derecelendirilir. Sahih hadis, senedi kesintisiz olan, güvenilir ve hafızası sağlam râvilerce aktarılan, metninde kusur bulunmayan rivayettir. Sahihe yakın olup râvilerinden birinin hafızası biraz zayıf olana hasen denir. Bu şartları taşımayan rivayet zayıf hadis sayılır; zayıf, Hz. Peygamber'e ait olduğu kesin biçimde gösterilemeyen demektir. Mevzû hadis ise doğrudan uydurmadır: Hz. Peygamber'in söylemediği bir sözün ona isnat edilmesidir.

Uydurma hadis ve sahih bilgi

Uydurma rivayetler tarih boyunca farklı nedenlerle ortaya çıkmıştır. Ders kitapları siyasi ayrılıkları, mezhep taassubunu, halkı etkilemek isteyen kıssacıları, ticari çıkarı ve hatta insanları iyiliğe teşvik etmek gibi iyi niyetli görünen amaçları sayar. Hangi amaçla yapılırsa yapılsın, Hz. Peygamber'e söylemediği bir sözü yüklemek İslam'da ağır bir yanlış kabul edilir. Buhârî'nin ve Müslim'in kaydettiği bir rivayete göre bilerek onun adına yalan söyleyenin cehennemdeki yerine hazırlanması gerektiği bildirilir.

Hadis âlimlerinin uydurmayı tanımak için kullandığı işaretlerden bazıları sınav düzeyinde de işe yarar: sözün Kur'an'a açıkça aykırı olması, akla ve bilinen gerçeklere ters düşmesi, küçük bir işe çok büyük sevap ya da ağır ceza vaat etmesi, senedinin hiç bulunmaması. Burak'ın aile grubundaki görsel bu işaretlerin birkaçını birden taşır: kaynak göstermiyor, bir mesajı iletmeye abartılı sonuçlar bağlıyor. Bu, sözün içeriğinin kötü olduğu anlamına gelmez; Hz. Peygamber'e ait olduğunun gösterilmediği anlamına gelir. Sahih bilgiye ulaşmak için hadisin hangi kitapta geçtiğine ve o kitapta nasıl değerlendirildiğine bakılır.

Zamana bağlı uygulama, kalıcı ilke

Sünneti doğru anlamak için bir ayrım daha gerekir. Hz. Peygamber yedinci yüzyılın Arap Yarımadası'nda yaşadı; giydiği kıyafet, kullandığı binek, yediği yemek o coğrafyanın ve dönemin şartlarına bağlıydı. Ders kitapları bu tür uygulamaları, ardındaki amaçla birlikte okumayı önerir. İki Sahîh'in de kaydettiği bir sözünde Hz. Peygamber, ümmetine zorluk vermekten çekinmese her namazda misvak kullanmalarını emredeceğini söyler. Misvak, o dönemde dişleri temizlemek için kullanılan bir ağaç dalıdır. Burada kalıcı olan ilke ağız ve diş temizliğidir; aracın kendisi döneme bağlıdır.

Bu ayrım her uygulamayı «artık geçerli değil» diye bir kenara koymak anlamına gelmez. Namazın kılınışı gibi ibadete dair uygulamalar biçimiyle korunur. Ayrım daha çok örf ve gündelik hayat alanında işe yarar: amaç sabit kalır, araç değişebilir.

Metin çözümü

Buhârî ile Müslim'in kaydettiği metin: «Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin.»

Birinci adım, metnin türünü belirlemektir: «kolaylaştırın» ve «müjdeleyin» gibi emir kipindeki fiiller bir konuşmayı gösterir, yani bu bir kavlî sünnettir. İkinci adım, metnin kime ve neye yöneldiğini bulmaktır: fiiller çoğul kiple kurulmuş; metin, dini başkalarına anlatırken ve yaşarken izlenecek tutumu tarif eder. Üçüncü adım, kavramı adlandırmaktır: metin kolaylık ilkesini ve dini sevdirerek anlatmayı öne çıkarır. Seçeneklerde «ibadetlerin vakti», «hadislerin derlenmesi» ya da «onay yoluyla sünnet» gibi ifadeler varsa metinde karşılıkları yoktur.

Modülün özeti

Bu dersle Hz. Muhammed modülü tamamlanıyor. Önce Mekke ve Medine dönemleriyle hayatını, ardından tebliğ, tebyin ve temsil görevlerini, sonra güvenilirliği, merhameti ve adaletiyle örnek kişiliğini işledik. Bugün o örnekliğin sonraki kuşaklara nasıl ulaştığını gördük: sünnet yaşandı, hadis onu taşıdı, âlimler de taşınanı süzdü. Modülün bütününde aynı soru işe yaradı: anlatılan şey onun bir sözü mü, bir davranışı mı, yoksa onayladığı bir durum mu?

Sünnet kendi başına bir başlangıç değildir; açıkladığı ve dayandığı bir metin vardır. Hadislerin yazıya geçirilmesinin kuşaklara yayıldığını, sağlam rivayeti ayıklamak için koca bir ilmin kurulduğunu gördük. Kur'an ise başka bir yoldan, vahiyle geldi ve korunması da başka türlü işledi. Bir sonraki ders o yolu açıyor: vahiy kelimesinin neyi kapsadığı, Hz. Peygamber'e hangi biçimlerde ulaştığı ve indirilen metnin nasıl toplanıp korunduğu.

Örnek 1 — Sünnet mi, hadis mi?

Soru: «Hz. Peygamber yemeğe besmeleyle başlar, önündeki kaptan yerdi. Yanındaki bir sahabi bu alışkanlığı görüp yıllar sonra öğrencilerine anlattı; öğrencileri de anlatılanı kitaplarına geçirdi.» Bu parçada sünnet ile hadis hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) Sünnet: öğrencilerin yazdığı kitap; hadis: Hz. Peygamber'in yemek yeme biçimi
• B) Sünnet: sahabinin hatırası; hadis: besmele
• C) Sünnet: Hz. Peygamber'in yemek yeme biçimi; hadis: bu davranışı aktaran anlatım
• D) Sünnet ve hadis: ikisi de yalnızca kitaba geçirilmiş metin
• E) Sünnet: öğrencilerin uygulaması; hadis: sahabinin davranışı

Çözüm: Yaşanmış örneklik Hz. Peygamber'in yemeğe başlama biçimidir; bu sünnettir. Sahabinin anlatması ve öğrencilerin onu yazması o örnekliği taşıyan rivayettir; bu da hadistir. A ilişkiyi ters kurar, D ise iki kavramı aynılaştırır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sünnetin türü

Soru: Bir rivayette şu durumun anlatıldığını varsay: bir sahabi Hz. Peygamber'in yanında kendi bulduğu bir yolla işini görür; Hz. Peygamber bunu görür ve bir şey söylemez, yalnızca gülümser. Bu durumdan çıkan sünnet türü hangisidir?

• A) Kavlî sünnet
• B) Fiilî sünnet
• C) Mevzû hadis
• D) Takrîrî sünnet
• E) Zayıf hadis

Çözüm: Davranış sahabiye aittir, Hz. Peygamber konuşmaz, kendisi de bir şey yapmaz. Bir yanlışı görse uyarması beklenen kişinin susması ve gülümsemesi onay anlamı taşır. Mevzû ve zayıf ise sünnet türü değil, hadis derecesidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Senetteki boşluk

Soru: Bir hadis kitabında yer alan rivayetin senedinde iki râvi arasında bir kuşak eksiktir; yani bir râvinin sözü kimden duyduğu belli değildir. Metinde ise Kur'an'la çelişen bir ifade yoktur. Bu rivayet hadis âlimlerinin derecelendirmesinde nereye yerleşir?

• A) Sahih hadis, çünkü metni Kur'an'la çelişmiyor
• B) Mevzû hadis, çünkü senedinde sorun var
• C) Zayıf hadis, çünkü senet kesintisiz değil
• D) Kavlî sünnet, çünkü bir söz aktarıyor
• E) Hasen hadis, çünkü yalnız bir râvinin hafızası zayıf

Çözüm: Sahihlik için zincirin baştan sona kesintisiz olması gerekir; bu şart sağlanmadığı için A düşer. E'deki hafıza zayıflığı parçada geçmiyor, sorun kopukluktur. Senetteki boşluk, sözün uydurulduğunu tek başına göstermez; bu yüzden B aşırı bir hükümdür. D ise derece değil, sünnet türüdür. Cevap: C.

Örnek 4 — Kaynaksız söz

Soru: Sosyal medyada «Hz. Peygamber buyurdu» notuyla paylaşılan bir sözün altında kitap adı yok ve sözü on kişiye gönderene büyük bir mükâfat vaat ediliyor. Bu söz karşısında hadis ilminin ölçülerine en uygun tutum hangisidir?

• A) Güzel bir öğüt içerdiği için sahih kabul edip yaymak
• B) Hangi hadis kitabında geçtiğini ve orada nasıl değerlendirildiğini araştırmak
• C) Çok paylaşıldığı için güvenilir saymak
• D) İçinde Hz. Peygamber'in adı geçtiği için sorgulamamak
• E) Mükâfat vaadi büyük olduğu için daha da önemli saymak

Çözüm: Bir sözün sahih olup olmadığı içeriğin güzelliğiyle ya da yaygınlığıyla anlaşılmaz; senedi ve hangi kaynakta geçtiği belirleyicidir. Küçük bir işe büyük sevap vaadi uydurma işaretlerinden biridir, yani E tam tersini söyler. Cevap: B.

• Sünnet ile hadisi eş anlamlı saymak. Sünnet yaşanmış örnekliktir, hadis onu aktaran rivayettir. Bir soruda «aktaran», «rivayet eden» sözü geçiyorsa hadis, «uygulama», «yol» geçiyorsa sünnet aranır.
• Takrîrî sünneti Hz. Peygamber'in yaptığı bir iş sanmak. Takrîrde davranışı yapan sahabidir; Hz. Peygamber'in payı itiraz etmemek ya da onaylamaktır. Davranış ona aitse sünnet fiilîdir.
• Fıkıhtaki «sünnet» ile kaynak olan sünneti karıştırmak. «Sabah namazının sünneti» bir hüküm derecesidir; «Kur'an'dan sonra ikinci kaynak» denen sünnet ise Hz. Peygamber'in söz, davranış ve onaylarının tamamıdır.
• Zayıf hadisi uydurma hadisle aynı saymak. Zayıf hadis, Hz. Peygamber'e aitliği kesin gösterilemeyen rivayettir; mevzû ise ona yalan yere isnat edilmiş sözdür.
• Kütüb-i Sitte'ye Muvatta ya da Müsned'i eklemek. Altı kitap Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin eserleridir.