Örnek kişiliği

Deniz'in ailesi hafta sonu Bursa'ya gidiyor. Annesi kapıdan çıkarken yedek anahtarı komşuya değil, köşedeki bakkal Hüsnü Amca'ya bırakıyor. Deniz şaşırıyor: annesi Hüsnü Amca'yla siyaseti hiç tutturamaz, her seçimde tartışırlar. «Ona anahtar mı bırakılır?» diye soruyor. Annesi omuz silkiyor: «Fikrimiz ayrı, ama o adam otuz yıldır kimsenin emanetine el sürmedi.» Ertesi gün deneme sınavında bir paragraf çıkıyor: Mekkeliler Hz. Muhammed'in davetine karşı çıktıkları yıllarda da değerli eşyalarını yine ona teslim ediyormuş. Soru, paragrafın hangi özelliği öne çıkardığını soruyor. Deniz'in aklı hemen bakkala gidiyor; ama seçeneklerde «sadakat», «emanet», «doğruluk» yan yana duruyor ve hangisinin metne oturduğunu ayırmak o kadar kolay değil.

• Güvenilirlik, merhamet ve adaleti Hz. Muhammed'in hayatından birer olayla eşleştirirsin.
• Tevazu, sabır, istişare, cesaret ve sadelik örneklerini birbirinden ayırırsın.
• Kısa bir ayet meali, hadis ya da olay anlatımında öne çıkan ahlaki özelliği adlandırırsın.

Kur'an'ın çizdiği çerçeve

İslam'a göre Hz. Muhammed'in davranışları, inananlar için ahlaki bir ölçü olarak kabul edilir. Bu kabulün dayanağı iki ayettir. Kalem suresinin 4. ayetinde ona hitaben yüce bir ahlak üzerinde olduğu bildirilir. Ahzâb suresinin 21. ayetinde ise Allah'ı ve ahiret gününü uman kimseler için Resulullah'ta güzel bir örnek bulunduğu ifade edilir. Önceki derste bu ayeti temsil görevinin dayanağı olarak okuduk; burada sorulan, o örnekliğin hangi davranışlarla dolduğudur. Hz. Aişe'ye onun ahlakı sorulduğunda «Onun ahlakı Kur'an'dı» diye cevap verdiği Müslim'in naklettiği bir rivayette yer alır. Buradan çıkan fikir şudur: Kur'an'da sözle anlatılan değerler, onun gündelik davranışlarında görünür hâle gelmiştir.

Sınav açısından bu çerçevenin bir sonucu var. Sorular onun kişiliğini soyut bir övgüyle değil, bir olay, ayet ya da hadis üzerinden sorar. Senden beklenen, anlatılan davranışın hangi ahlaki özelliği gösterdiğini adlandırmaktır.

Güvenilirlik: el-Emîn

Hayatını işlediğimiz derste gördüğümüz el-Emîn lakabı «güvenilir» anlamına gelir ve Mekke toplumunun ona vahiyden önce de duyduğu itimadı gösterir. Ders kitaplarında bu güvenin iki görünümü ayrılır. Birincisi emanete riayettir. Mekke'de eşyasını korumak isteyen insanlar onu yanına bırakırdı; bu durum peygamberliğine karşı çıkıldığı yıllarda da sürdü. Hicret gecesi Medine'ye yola çıkarken Hz. Ali'yi geride bırakıp emanetleri sahiplerine teslim etmesini istediği anlatılır. Emanet sahipleri arasında ona düşmanlık edenler de vardı; iade bunu gözetmeden yapıldı.

İkincisi doğruluktur (sıdk). İlk açık davet sırasında Safa tepesine çıkıp Kureyşlilere, dağın ardından bir düşman birliğinin geldiğini söylese inanıp inanmayacaklarını sorduğu Buhârî'de aktarılır. Topluluk, ondan hiç yalan duymadıklarını söyleyerek evet demiştir. Kâbe onarımındaki Hacerülesved hakemliği de bu güvenin sonucudur: rakip kabileler onun vereceği karara razı olmuş, o da taşı bir örtüyle bütün kabilelere birlikte taşıtarak çatışmayı önlemiştir.

Paragrafta «emanet», «teslim etmek», «sözünde durmak» geçiyorsa güvenilirlik; «yalan söylememek», «doğru sözlü» geçiyorsa doğruluk aranır. İkisi aynı ailedendir ama seçeneklerde ayrı kavramlar olarak durabilir.

Merhamet: zayıfa yönelen şefkat

Enbiyâ suresinin 107. ayetinde onun âlemlere rahmet olarak gönderildiği bildirilir; ders kitapları merhameti bu ayetle açar. Tevbe suresinin 128. ayeti de müminlerin sıkıntıya uğramasının ona ağır geldiğini ve onlara karşı şefkatli olduğunu söyler.

Merhamet konusunun sınavdaki üç alanı çocuklar, zayıflar ve hayvanlardır. Çocuklar için en bilinen rivayet şöyledir: torunu Hz. Hasan'ı öptüğünü gören Akra b. Hâbis on çocuğu olduğunu ve hiçbirini öpmediğini söyleyince, merhamet etmeyene merhamet edilmeyeceğini belirtmiştir (Buhârî, Müslim). Namazda bir çocuğun ağladığını duyunca, annesi sıkıntıya düşmesin diye namazı kısa tuttuğu da hadis kaynaklarında aktarılır. Hayvanlarla ilgili iki rivayet birbirinin tersini anlatır: susuzluktan toprak yalayan bir köpeğe kuyudan su çıkarıp içiren adamın bağışlandığı, bir kediyi aç bırakıp hapseden kadının ise cezalandırıldığı bildirilir (Buhârî, Müslim).

Merhametin kişisel öfkeye galip gelmesi de bu başlığa girer. Mekke fethedildiğinde, yıllarca kendisine ve arkadaşlarına eziyet etmiş olan Mekkelilere genel af ilan ettiği ders kitaplarında anlatılır.

Adalet: yakın ile uzak aynı terazide

Adalet, hakkı sahibine vermek ve kimseyi kayırmamaktır. Ders kitaplarında onun adaletinin ayırt edici yönü, yakınlarını başkalarından ayırmamasıdır. Mahzûm kabilesinden soylu bir kadın hırsızlık yapınca bazıları cezanın kaldırılması için aracılık etmek ister. Hz. Peygamber, önceki toplulukların soyluyu kayırıp zayıfı cezalandırdıkları için helak olduklarını hatırlatır ve kızı Fâtıma bile bu suçu işlese hükmün değişmeyeceğini söyler (Buhârî, Müslim).

Kur'an'da da aynı ölçü yer alır. Nisâ suresinin 135. ayeti, kendi aleyhine ya da anne babası ve yakınları aleyhine de olsa adaleti ayakta tutmayı ister; Mâide suresinin 8. ayeti ise bir topluluğa duyulan kinin insanı adaletsizliğe sürüklememesini emreder. İlk ayet yakınlık kaymasını, ikincisi düşmanlık kaymasını önler. Vahiyden önceki yıllarda yer aldığı Hilfu'l-fudûl (Erdemliler Antlaşması) da bu başlıkta anılır; ittifakın amacı Mekke'de mağdur edilen bir yabancı tüccarın hakkını korumaktı. Veda Hutbesi'nde soy ve rengin üstünlük ölçüsü olmadığını bildirdiği aktarılır.

Ders kitaplarının andığı diğer özellikler

Tevazu (alçakgönüllülük): Hz. Aişe'nin anlattığına göre evde ailesinin işlerine yardım ederdi. Hendek savaşı öncesinde hendek kazılırken toprağı arkadaşlarıyla birlikte taşıdığı anlatılır. Kendini ayrıcalıklı göstermemek tevazunun ipucudur.

İstişare (danışma): Âl-i İmrân suresinin 159. ayeti ona yumuşak davrandığını, katı kalpli olsaydı insanların etrafından dağılacağını söyler ve işlerde onlara danışmasını ister. Uhud öncesinde şehirde mi yoksa dışarıda mı savaşılacağını ashabına sorması, Hendek'te Selmân-ı Fârisî'nin hendek kazma önerisini benimsemesi bu özelliğin örnekleridir. Paragrafta «görüş sordu», «önerisini kabul etti» varsa istişare aranır.

Sabır: Mekke döneminde maruz kaldığı baskılar, Hâşimoğullarına uygulanan boykot ve Taif dönüşünde taşlanmasına rağmen beddua etmemesi sabırla anılır.

Cesaret: Huneyn'de ordu ilk saldırıda dağıldığında yerinden ayrılmadığı anlatılır. Cesaret burada tehlike anında sorumluluktan kaçmamak anlamındadır.

Sadelik: Bir devletin başında bulunduğu hâlde hasır üzerinde yattığı, evinde gösterişten uzak bir hayat sürdüğü kaynaklarda anlatılır. Sadelik ile tevazu yakın kavramlardır; birincisi yaşam biçimini, ikincisi insanlara karşı tutumu anlatır.

Kavram kartı

Metin çözümü

Şu hadisi ele alalım: «Sizden öncekileri helak eden şuydu: aralarından soylu biri hırsızlık yaptığında onu bırakır, zayıf biri yaptığında cezalandırırlardı. Muhammed'in kızı Fâtıma bile hırsızlık yapsa elini keserdim.» (Buhârî, Müslim; anlamca)

Önce olayın konusunu bul: bir suçun cezalandırılması. İkinci adımda karşıtlığı yakala: soylu ile zayıf iki ayrı muameleyle anlatılıyor ve bu tutum eleştiriliyor. Üçüncü adımda örneğin seçilme amacına bak: Hz. Peygamber'in kendisine en yakın kişiyi, kendi kızını anması, kuralın yakına da uzağa da aynı işlediğini gösteriyor. Çıkan kavram adalettir; daha dar adıyla hukuk önünde eşitlik. Seçeneklerde «merhamet» varsa çeldiricidir: metin cezanın kaldırılmasını değil, herkese aynı uygulanmasını savunuyor.

Davranıştan kaynağa

Bu derste andığımız rivayetlerin çoğu tek bir yoldan bize ulaştı: onun sözlerini ve davranışlarını görenlerin aktarımıyla, sonra da bu aktarımların kitaplarda toplanmasıyla. Bir sonraki derste bu aktarımların kendisini ele alacağız: sözlü, fiilî ve onay biçimindeki sünnetin nasıl ayrıldığını, hadisin sünnetle aynı şey olup olmadığını ve Kur'an'dan sonra dinin anlaşılmasında hangi yeri tuttuğunu.

Örnek 1 — Anahtar sözcük

Soru: «Mekkeliler davetine karşı çıktıkları yıllarda bile değerli eşyalarını Hz. Muhammed'e bırakmayı sürdürdü. Hicret gecesi o, bu eşyaların sahiplerine verilmesi için Hz. Ali'yi Mekke'de bıraktı.» Bu anlatım öncelikle hangi özelliği öne çıkarır?

• A) İstişare
• B) Cesaret
• C) Emanete bağlılık
• D) Doğruluk (sıdk)
• E) Tevazu

Çözüm: Metnin iki cümlesi de bırakılan eşyanın korunmasını ve sahibine dönmesini anlatıyor. Doğruluk en güçlü çeldiricidir; ama metinde bir söz ya da haber yok, korunup geri verilen eşya var. Hz. Ali'nin Mekke'de kalmasında cesaret de sezilebilir, fakat soru Hz. Muhammed'in davranışını soruyor ve o davranışın amacı iadedir. Cevap: C.

Örnek 2 — Ayetten özellik

Soru: Âl-i İmrân suresinin 159. ayetinde Hz. Peygamber'e, işlerde inananlara danışması söylenir. Aşağıdaki olaylardan hangisi bu ayetin işaret ettiği tutumla en doğrudan ilgilidir?

• A) Hacerülesved'i bir örtüyle yerine koyması
• B) Hendek'te Selmân-ı Fârisî'nin önerisini benimsemesi
• C) Mekke fethinde genel af ilan etmesi
• D) Hasır üzerinde yatması
• E) Safa tepesinde Kureyşlilere seslenmesi

Çözüm: Ayetteki kavram istişaredir. Bir öneriyi dinleyip uygulamak bu kavramın karşılığıdır. A hakemliği, C merhameti, D sadeliği, E tebliği ve doğruluğu çağrıştırır. Cevap: B.

Örnek 3 — Yakın ile uzak

Soru: «Ey iman edenler! Kendiniz, anne babanız ve yakınlarınız aleyhine de olsa adaleti ayakta tutan şahitler olun.» (Nisâ 4/135, anlamca) Bu ayetle aynı ilkeyi yansıtan rivayet hangisidir?

• A) Susamış köpeğe su veren adamın bağışlanması
• B) Torununu öpen Hz. Peygamber'in Akra b. Hâbis'e verdiği cevap
• C) Evde ailesinin işlerine yardım etmesi
• D) Huneyn'de yerinden ayrılmaması
• E) Mahzûmlu kadın için yapılan aracılığı kabul etmemesi

Çözüm: Ayetin ölçüsü, yakınlığın adaleti değiştirmemesidir. Mahzûmlu kadın olayında soylu birine ayrıcalık istenmiş, Hz. Peygamber kendi kızını örnek vererek bunu reddetmiştir. A ve B merhamete, C tevazuya, D cesarete aittir. Cevap: E.

Örnek 4 — İki yakın kavram

Soru: Bir paragrafta Hz. Peygamber'in devlet başkanı olduğu dönemde de hasır üzerinde yattığı, evinde gösterişli eşya bulundurmadığı anlatılıyor. Bu paragrafın öne çıkardığı özellik ve ona en yakın ama farklı kavram hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Sadelik — tevazu
• B) Tevazu — istişare
• C) Sabır — cesaret
• D) Merhamet — adalet
• E) Doğruluk — emanet

Çözüm: Paragraf eşyayı ve yaşam biçimini anlatıyor; bu sadeliktir. Tevazu yakın kavramdır ama insanlara karşı tutumu, kendini üstün görmemeyi anlatır. Öteki çiftlerin ilk kavramı paragrafla ilgisizdir. Cevap: A.

• Doğruluk ile emaneti tek kavram saymak. Safa tepesindeki olayda topluluk onun yalan söylemediğine tanıklık eder; bu doğruluktur. Eşyanın korunup iade edildiği anlatımda ise emanet aranır.
• Affı adaletle karıştırmak. Mekke fethindeki genel af, kişisel öfkenin bırakılmasıdır ve merhamet başlığına girer. Adalet ise cezanın herkese aynı uygulanmasıdır; Mahzûmlu kadın olayında af değil, eşitlik savunulur.
• Tevazu ile sadeliği eşitlemek. Hasır, ev eşyası, yeme içme anlatılıyorsa sadelik; insanlarla birlikte çalışmak, ayrıcalık istememek anlatılıyorsa tevazu.
• Hilfu'l-fudûl'u peygamberlik sonrasına yerleştirmek. Bu ittifaka gençlik yıllarında, peygamberlikten önce katılmıştır; sorular bunu «peygamberlikten önce de» ifadesiyle yoklayabilir.
• İstişareyi her toplu karara uydurmak. İstişarede karar verecek kişi görüş ister. Hacerülesved olayında ise kabileler onu hakem seçmiştir; orada öne çıkan güvenilirlik ve barışçı çözümdür.