Son 30 gün planı

Bir pazar akşamı Ece, son üç denemesinin coğrafya sayfalarını masaya diziyor. Birincisinde iklim grafiği, ikincisinde yine iklim grafiği, üçüncüsünde bir göl tipinin yeri yanlış. Duvardaki takvimde sınava otuz kutu kalmış, ama kutuların hiçbirinde ne yapılacağı yazmıyor. Akşam annesi soruyor: «Coğrafyaya ne zaman bakacaksın?» Ece'nin elinde bir cevap yok; elinde yalnızca «her şeyi bir kez daha gözden geçirmeliyim» duygusu var. Oysa üç deneme ona çok daha dar bir şey söylüyor: hangi modül geri geliyor, hangi hata tekrar ediyor. Bu ders, o otuz kutuyu doldurmayı ve her kutunun sonunda neyin tamamlandığını ölçebilmeyi gösterir.

• Kalan otuz günü haftalara bölüp her haftaya odak modüllerini ve ölçülebilir bir kontrol ölçütünü yerleştirirsin.
• Her gün kısa bir tekrar kartı turu ile boş taslakta harita turunu alışkanlık olarak sürdürürsün.
• Deneme sonucundaki yanlışlara bakıp hangi modüle döneceğine eşik ve önkoşul zinciriyle karar verirsin.
• Sınava kalan son günleri ve sınav sabahını önceden yazılmış sade bir düzenle geçirirsin.

Takvimi kâğıda çizmek

Bir A4 kâğıdını yatay tut ve beş sıra, altı sütunluk bir ızgara çiz: otuz kutu. Sol üst köşedeki kutu bugündür, sayılar soldan sağa ilerler ve her sıranın sonunda bir alt sıranın başına iner. Sağ alt köşedeki son kutu sınavdan önceki gündür. İlk sıranın altı kutusuna ve ikinci sıranın ilk kutusuna (1–7. günler) yeşil, ikinci sıranın geri kalanı ile üçüncü sıranın ilk iki kutusuna (8–14. günler) turuncu, üçüncü sıranın kalan dört kutusu ile dördüncü sıranın ilk üç kutusuna (15–21. günler) mavi bir kenar çiz. Dördüncü sıranın son üç kutusu ve en alttaki altı kutu (22–30. günler) kenarsız kalır; orası hafif tekrarın alanıdır. Şimdi 7., 14., 18., 21. ve 25. kutulara birer yıldız koy: bunlar deneme günleridir. Yıldızların ızgaradaki yerine bak: en üst sıra boştur, ikinci sıranın başında bir yıldız, üçüncü sırada iki yıldız, dördüncü sıranın ortasında bir yıldız durur; sonuncusu en alt sıranın ilk kutusundadır ve sağındaki beş kutu yıldızsız kalır. Takvimin şekli, planın mantığını gösterir: deneme sıklaşır, sonra son günlerde çekilir.

Dört blok, dört ölçüt

Takvimin renkleri aşağıdaki tabloya karşılık gelir. Günlük iş satırındaki süreler ve sayılar bir öneridir, kendi ritmine göre değiştirebilirsin; kontrol ölçütü sütunu ise kesin tutulmalıdır, çünkü haftanın bitip bitmediğini o söyler.

Birinci haftanın yükü ağır görünür, çünkü fiziki coğrafya bir önkoşul zinciri üzerinde durur: harita okunmadan Dünya'nın hareketleri, hareketler oturmadan iklim, iklim oturmadan toprak ve bitki yerine oturmaz. Bu sırayla gitmek, sonraki haftalarda bir iklim sorusunun yanlışını «toprak bilmiyorum» sanmaktan seni korur. İkinci hafta beşeri tarafın kendi zincirini izler: nüfus, göç, yerleşme ve ekonomik faaliyetler. Üçüncü haftada çevre ve afetler bütün modülleri yeniden toplar; bir deprem sorusu hem fay hattını hem kent yerleşmesini, bir kirlilik sorusu hem sanayiyi hem iklimi ister.

Her gün iki küçük tur

Takvimin her kutusunda, konusu ne olursa olsun, iki alışkanlık tekrarlanır.

Tekrar kartı turu. Akademideki her dersin altıncı bölümü tek ekranlık bir özettir. Sabah, o günün modüllerine ait kartları kapalı tut; her birinin başlığına bakıp maddeleri sesli ya da yazılı olarak çıkar, sonra kartı açıp eksiklerin altını çiz. Altı çizili madde ertesi sabah ilk sıraya gelir. Bu tur on beş dakikayı geçmemeli; amacı çalışmak değil, neyin çağrılamadığını yakalamaktır.

Harita turu. Akşam, boş bir Türkiye taslağına o günün katmanından birkaç nokta yerleştir: bir gün göller, bir gün maden ve enerji, bir gün tarım ürünleri. Her noktanın yanına onu oraya koyan nedeni tek kelimeyle yaz: kalker, çökme, delta, lav, yağış rejimi. Noktayı bulup nedenini yazamadığın her yer ertesi akşamın listesine geçer. Harita kampındaki sekiz katman bu turlarla otuz günde aşağı yukarı üç kez dolaşılmış olur.

Denemeden sonra planı güncellemek

Takvim, deneme sonuçlarıyla değişmek için kurulur. Tanı testinde kullanılan eşik burada da işe yarar: bir modülün sorularında sekizde yediye ulaşamıyorsan o modül planda yer açar. Birden fazla modül eşiğin altındaysa, dönüş noktası zincirin en gerisindeki modüldür; iklim ve toprak birlikte zayıfsa önce iklime dönülür, çünkü toprak tipleri iklimin üzerine kurulur.

Karma deneme kampında her yanlışı bilgi tarafı ve okuma tarafı diye ayırmıştın. Plan güncellenirken bu ayrım hangi kutunun değişeceğini belirler. Bilgi tarafındaki yanlış bir modüle dönüş ister: ertesi günlerin sabah kart turuna o modülün kartları eklenir, akşam o modülün katmanı çizilir. Okuma tarafındaki yanlış ise modül eklemez; bir sonraki denemede uygulanacak tek bir yöntem adımı yazar, örneğin «kökteki olumsuz sözcüğü daire içine al» ya da «ölçekte birimi kâğıda yaz». Konum hatası ikisinin arasındadır ve çoğunlukla harita turunun süresini uzatarak kapanır.

Sınavdaki paya göre ağırlık

Kaynağa göre coğrafya TYT sosyal bilimler testinde beş soruyla, AYT'de ise Coğrafya-1 testinde altı soruyla (EA ve SÖZ) ve Coğrafya-2 testinde on bir soruyla (SÖZ) yer alır. Yalnız TYT'ye girecek öğrenci, kataloğunda TYT etiketi taşıyan derslere ağırlık verir; ekosistem ya da hava kütleleri gibi yalnız C1 etiketli dersler onun planında kısa tutulabilir. EA öğrencisi TYT ve C1 etiketlerinin toplamıyla on bir soruluk bir alana çalışır. SÖZ öğrencisi için çevre ve toplum modülü ayrıca önemlidir, çünkü üç etiketi de taşır ve hem TYT'de hem iki AYT testinde karşısına çıkabilir.

Son günler ve sınav sabahı

Son dokuz günde yeni modül açılmaz. Günler kısalır: sabah kart turu, öğleden sonra yanlış listesinden birkaç satır, akşam tek bir katman. 25. gündeki son denemeden sonra yalnız okuma tarafındaki yöntem adımları gözden geçirilir; bilgi tarafından gelen yeni bir yanlış varsa kartına bir satır eklenir, modül baştan açılmaz. Son iki günde masada yalnız tekrar kartları ve bir boş taslak kalır.

Sınav sabahı coğrafya için yapılacak iş azdır. İstersen kahvaltıdan sonra boş taslağa Türkiye'nin kıyılarını ve birkaç ana dağ kuşağını çizip bırakabilirsin; bu kısa çizim, zihni yön diline ısıtır. Yeni soru çözmek ya da bir konu kitabını karıştırmak bu sabahın işi değildir; bilmediğin tek bir ayrıntıyla karşılaşmak, bildiğin yüzlercesini gölgeleyebilir.

Kaygıyla birlikte çalışmak

Bu dönemde kaygının yükselmesi beklenen bir şeydir ve çoğu zaman tamamen kaybolmaz. Ona karşı savaşmak yerine kaygıyı küçük bir işe çevirmek daha kolaydır: «coğrafya eksik» düşüncesi geldiğinde takvime bakıp o günün kutusunda ne yazdığını okumak, büyük belirsizliği somut bir yarım saate indirir. Gün sonunda kutunun içine kısa bir işaret koymak, ilerlemeyi gözle görülür kılar. Bazı öğrenciler sabah yürüyüşüyle, bazıları akşam bir arkadaşıyla kısa bir konuşmayla rahatlar; hangisinin sana iyi geldiğini sen bilirsin. Uyku saatini sabit tutmak ise tercihten çok planın bir parçasıdır; yorgun bir zihin harita turunda bildiği noktaları da karıştırır. Kaygı uykunu, iştahını ya da günlük işlerini uzun süre bozuyorsa bunu bir yetişkinle, okul rehber öğretmeninle ya da bir uzmanla konuşmak, planın kendisi kadar önemlidir.

Yolun tamamı

Coğrafya yolculuğu burada sona eriyor. Oryantasyonda her yere «neden burada?» diye bakmayı, Sıfırdan Başla derslerinde Dünya ve Türkiye haritasını, yönü ve ölçeği tanıdın. Ardından coğrafyanın konusunu ve doğal ile beşeri sistemleri ayırdın; Dünya'nın şeklinden ve iki hareketinden gece-gündüzü, mevsimleri ve gün uzunluklarını çıkardın. Coğrafi konumla enlemin ve boylamın sonuçlarını, harita bilgisiyle ölçeği, izohipsi ve projeksiyonu okudun. Atmosfer ve iklim modülünde sıcaklıktan yağışa, iklim tiplerinden Türkiye'nin iklimine uzandın. İç kuvvetlerin yükselttiğini dış kuvvetlerin nasıl yonttuğunu, suyun, toprağın ve bitkinin bu zemin üzerinde nasıl dağıldığını, ekosistemde enerjinin ve maddenin nasıl dolaştığını izledin. Beşeri tarafta nüfusun dağılışından göçe, kırsal yerleşmeden kentin işlevlerine, tarımdan sanayiye ve ticarete geçtin. Çevre ve toplum modülü afetleri ve sürdürülebilirliği bu bilgilerin hepsine bağladı. Derece kampında ise harita, grafik, konum eşleştirme ve karma deneme bu yolun sınavdaki karşılığını sınadı; son otuz gün de o birikimi bir takvime oturttu.

Örnek 1 — Hangi modüle dönülmeli?

Soru: Bir öğrencinin 14. gün denemesinden sonra yaptığı modül kontrolü şöyledir (örnek veri, her modülde 8 soru): C04 harita bilgisi 8, C05 atmosfer ve iklim 5, C08 su, toprak ve bitki 6, C10 nüfus 7. Ertesi günün sabah kart turuna önce hangi modül eklenmelidir?

• A) C04
• B) C08
• C) C05
• D) C10
• E) Hiçbiri; plan aynen sürer.

Çözüm: Eşik sekizde yedidir. C04 ve C10 eşiği geçmiştir. C05 ile C08 altında kalır; zincirde iklim topraktan önce geldiği için dönüş C05'ten başlar. C08'deki yanlışların bir kısmı da iklim eksiğinden doğmuş olabilir. Cevap: C.

Örnek 2 — Sınava göre ağırlık

Soru: EA puanıyla tercih yapacak bir öğrencinin coğrafyadan karşılaşacağı toplam soru sayısı kaçtır ve yalnız C1 etiketli ekosistem dersleri onun planına girer mi?

• A) 5; girmez.
• B) 11; girer.
• C) 22; girer.
• D) 17; girmez.
• E) 6; girer.

Çözüm: EA öğrencisi TYT'deki 5 soruya ve Coğrafya-1'deki 6 soruya girer: 5 + 6 = 11. Coğrafya-1 onun testlerinden biri olduğu için C1 etiketli dersler planda yer alır. Coğrafya-2 yalnız SÖZ öğrencisinin testidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Niyet mi ölçüt mü?

Soru: Üçüncü haftanın sonu için yazılmış aşağıdaki cümlelerden hangisi ölçülebilir bir kontrol ölçütüdür?

• A) Çevre konularını iyice pekiştirmiş olmak
• B) Afetlere daha fazla zaman ayırmak
• C) Kendimi coğrafyada hazır hissetmek
• D) 21. gün denemesinde 18. gündeki bilgi yanlışlarından hiçbirini tekrar etmemek
• E) Harita turlarını aksatmamaya özen göstermek

Çözüm: Ölçüt, hafta sonunda evet ya da hayır diye cevaplanabilmelidir. Yalnız D bir sayıma dayanır: 18. günün yanlış listesi 21. günün kâğıdıyla karşılaştırılır. Öteki seçenekler niyet ya da duygu bildirir. Cevap: D.

Örnek 4 — Okuma tarafındaki yanlış

Soru: Bir öğrenci 18. gün denemesinde ölçek sorusunda santimetreyi kilometreye çevirmeyi atlamış; ölçek hesabının kuralını ise eksiksiz biliyor. Planda yapılacak en uygun değişiklik hangisidir?

• A) Bir sonraki denemede her ölçek sorusunda birimleri kâğıda yazma adımını uygulamak
• B) Harita bilgisi modülünü baştan çalışmak
• C) Üçüncü haftanın konularını bırakıp birinci haftaya dönmek
• D) Yeni bir soru kitabından ölçek bölümünü bitirmek
• E) Ölçek sorularını sınavda boş bırakmaya karar vermek

Çözüm: Kural biliniyor; hata okuma tarafındadır. Okuma hatası modül eklemez, bir yöntem adımı yazar. Cevap: A.

• Kontrol ölçütü yerine niyet yazmak. «İklimi pekiştir» haftanın bitip bitmediğini söylemez; «sekizde yedi» söyler.
• Bütün zayıf modüllere aynı anda dönmek. Zincirin gerisindeki eksik öndekileri de düşürür; dönüş en geriden başlar.
• Okuma hatasını konu eksiği sanmak. Bilinen bir modülü baştan okumak zaman yer, oysa çare bir yöntem adımıdır.
• Son dokuz günde yeni modül açmak. Hafif tekrar bölgesi, birikimi sabitlemek içindir.
• Kendi testinin etiketlerine bakmadan çalışmak. Yalnız TYT'ye girecek öğrenci C1 etiketli derslere, SÖZ öğrencisinin ihtiyaç duyduğu kadar süre ayırmak zorunda değildir.