Nüfus artışı ve demografik dönüşüm

Mert, sosyal bilgiler ödevi için soy ağacı çizerken köydeki dedesini arıyor. Dedesi telefonda kardeşlerini sayıyor: sekiz kardeş doğmuşlar, üçü çocukken kızamık ve ishalden ölmüş. Dedenin kendi beş çocuğu ise köye sağlık ocağı açıldıktan sonra doğmuş ve hepsi büyümüş. Mert'in babasıyla amcalarının ikişer çocuğu var. Mert kâğıttaki dalları sayınca şaşırıyor: aile, doğumların en çok olduğu kuşakta değil, dedesinin evi doldurduğu kuşakta en hızlı genişlemiş. Ödev kâğıdındaki bu soy ağacı, coğrafyanın bütün ülkeler için çizdiği bir grafiğin küçük bir örneğidir.

• Doğum, ölüm ve göç verilerinden doğal nüfus artış hızını ve nüfus artış hızını binde olarak hesaplarsın.
• Doğum ve ölüm oranlarını etkileyen ekonomik, sosyal ve sağlıkla ilgili etmenleri açıklarsın.
• Demografik dönüşüm modelinin evrelerini doğum ve ölüm eğrilerinden tanırsın.
• Örnek veriyle verilmiş bir ülkeyi uygun evreye yerleştirir, o evrede nüfusun nasıl değiştiğini yorumlarsın.

Nüfusu değiştiren üç kapı

Bir ülkenin nüfusunu, girişi ve çıkışı olan bir salon gibi düşün. Salona iki kapıdan insan girer: doğum ve gelen göç. İki kapıdan insan çıkar: ölüm ve giden göç. Bir yılın sonunda salondaki kişi sayısı, bu dört akışın toplamıyla belirlenir. Coğrafya bu akışları karşılaştırabilmek için mutlak sayı yerine oran kullanır; çünkü yüz bin doğum küçük bir ülke için çok, kalabalık bir ülke için az olabilir.

Doğum oranı, bir yıl içindeki canlı doğum sayısının o yılın ortalama nüfusuna bölünüp bin ile çarpılmasıyla bulunur. Ölüm oranı da aynı yolla, yıllık ölüm sayısından hesaplanır. İkisi de binde (‰) ile gösterilir: binde 25 doğum oranı, her bin kişiye karşılık o yıl 25 bebeğin doğduğunu anlatır.

Doğal artış ve nüfus artış hızı

Göçü dışarıda bırakıp yalnız doğum ile ölümün farkına bakarsan doğal nüfus artışı elde edersin:

Doğal nüfus artış hızı (‰) = doğum oranı (‰) − ölüm oranı (‰)

Doğum oranı binde 30, ölüm oranı binde 8 olan bir yerde doğal artış binde 22'dir. Bu değer yüzdeye çevrilirken ona bölünür: binde 22, %2,2 eder. Ölüm oranı doğum oranını geçerse sonuç eksiye düşer; buna doğal nüfus azalışı denir.

Göçü de hesaba kattığında nüfus artış hızına ulaşırsın. Bunun için doğal artışa, gelenlerle gidenlerin farkı olan net göç eklenir. Doğal artışı eksi olan bir ülke, dışarıdan yeterince göç alıyorsa nüfusunu yine de artırabilir; doğal artışı yüksek olan bir ülke ise çok göç veriyorsa beklenenden yavaş büyür. Soruda göç verisi de verilmişse önce hangi hızın istendiğini belirle; doğal artış istenmişse göç rakamları çeldiricidir.

Doğum oranını ne belirler?

Doğum oranı, ailelerin kaç çocuk sahibi olmayı seçtiğinin ve seçebildiğinin toplamıdır. Bu tercihi biçimlendiren etmenler birbirine bağlıdır:

• Eğitim. Özellikle kadınların okulda geçirdiği süre uzadıkça evlilik ve ilk doğum yaşı ileri kayar, çocuk sayısı azalır.
• Kentleşme. Kırsalda tarım işinde çocuk emeği aileye katkı sağlayabilir. Kentte ise konut, eğitim ve bakım masrafı yükselir; çocuk, aile bütçesinde daha büyük bir kalem olur.
• Kadının çalışma hayatına katılması. İş ve bakım sorumluluğunu birlikte taşıyan aileler genellikle daha az çocuk sahibi olur.
• Sağlık ve bebek ölümleri. Çocukların büyük kısmının yaşadığı bir toplumda aileler kayıp riskine karşı fazladan çocuk sahibi olma gereği duymaz. Bebek ölümleri yüksekken doğum oranı da yüksek kalma eğilimindedir.
• Ekonomik düzey ve sosyal güvence. Emeklilik ve sağlık güvencesi yaygın değilse yaşlılıkta çocuklara dayanmak önemli bir güvence olarak görülür.
• Kültür, gelenek ve inanç. Toplumların aile büyüklüğüne ve evlilik yaşına bakışı farklıdır; bu bakış da doğum oranına yansır. Bu etmen bir toplumu üstün ya da geri saymanın ölçütü değildir; yalnız tercihlerin çeşitliliğini açıklar.

Devletlerin uyguladığı nüfus politikaları da doğum oranını etkiler; bu konu ayrı bir derste işlenecek.

Ölüm oranını ne belirler?

Ölüm oranını en çok sağlık hizmetleri (aşılama, antibiyotik, hastaneye erişim), beslenme ve temiz içme suyu ile kanalizasyon düşürür. Savaşlar, salgınlar, kıtlıklar ve büyük doğal afetler ise onu kısa sürede yükseltir.

İki kavram ölüm verisini daha keskin okumayı sağlar. Bebek ölüm oranı, bir yıl içinde bir yaşını doldurmadan ölen bebek sayısının o yıl canlı doğan bebek sayısına oranıdır ve binde verilir. Payda toplam nüfus değil, canlı doğumlardır; bu yüzden bebek ölüm oranı bir ülkenin sağlık düzeyinin en duyarlı göstergelerinden sayılır. Ortalama yaşam süresi (doğuşta beklenen yaşam süresi) ise bir bebeğin, o günkü ölüm koşulları değişmezse kaç yıl yaşayacağını tahmin eder. Bebek ölümleri azaldıkça bu süre hızla uzar.

Burada bir tuzak var: kaba ölüm oranı yaşlı nüfusu büyük olan bir ülkede, sağlık hizmeti çok iyi olsa da yükselebilir. Gelişmiş bir ülkenin ölüm oranının genç nüfuslu gelişmekte olan bir ülkeninkinden yüksek çıkması bu yüzden şaşırtıcı değildir.

Dünya nüfusunun uzun yolculuğu

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde dünya nüfusu çok yavaş arttı. Doğumlar yüksekti, ama salgınlar, kıtlıklar ve savaşlar ölümleri de yüksek tutuyordu; nüfus kimi dönemlerde azaldı bile. Tarımın yaygınlaşması artışı bir ölçüde hızlandırdı. Asıl kırılma ise 18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlayan sanayi devriminden sonra geldi: tarımsal verim yükseldi, ulaşım gıdayı uzak bölgelere taşıdı, ardından aşı, hijyen ve tıp ölümleri geriletti. Ölümler azalırken doğumlar bir süre yüksek kaldığı için dünya nüfusu 20. yüzyılda tarihinin en hızlı artışını yaşadı. Günümüzde artış hızı yavaşlıyor, fakat nüfus artmayı sürdürüyor. Bu tarih, aşağıdaki modelin dünya ölçeğindeki karşılığıdır.

Demografik dönüşüm modeli

Demografik dönüşüm modeli, bir toplumun tarım ekonomisinden sanayi ve hizmet ekonomisine geçerken doğum ve ölüm oranlarının nasıl değiştiğini evrelerle anlatır. Model ilk olarak Avrupa'nın deneyiminden kurulmuştur; her ülkenin aynı hızla ve aynı yoldan geçeceği anlamına gelmez.

1. evre: yüksek doğum, yüksek ölüm. İkisi de yüksektir ve dalgalıdır. Salgın ya da kıtlık yılında ölümler doğumları aşabilir. Uzun dönemde nüfus ya çok yavaş artar ya da yerinde sayar. Ders kitaplarında günümüzde bu evrede kalan bir ülke bulunmadığı belirtilir.

2. evre: doğum yüksek, ölüm hızla düşüyor. Sağlık, beslenme ve temiz suyla ölümler hızla geriler; aile alışkanlıkları ise bir kuşak boyunca değişmez. İki eğri arasındaki açıklık büyür ve nüfus artış hızı en yüksek düzeyine çıkar. Mert'in dedesinin kurduğu kalabalık ve sağlıklı aile bu evrenin küçük bir örneğidir.

3. evre: doğum düşüyor, ölüm düşük. Kentleşme, eğitim ve kadının iş hayatına katılımıyla doğumlar azalmaya başlar; ölüm oranının inişi yavaşlar. Nüfus artmayı sürdürür, ama artış hızı yıldan yıla azalır.

4. evre: doğum ve ölüm düşük. İki oran da düşüktür ve birbirine yakındır. Nüfus çok yavaş artar ya da durağanlaşır; yaşlıların payı yükselir.

5. evre (bazı kaynaklarda). Bazı ders kitapları ve kaynaklar, doğum oranının ölüm oranının altına indiği bir beşinci evre de tanımlar. Bu evrede doğal artış eksiye döner; göç almayan bir ülkenin nüfusu azalır. Modelin özgün hâli dört evrelidir, bu yüzden sorunun kaç evreli modeli esas aldığını kontrol et.

Sözel grafik: iki eğri, bir açıklık

Kâğıda yatay bir eksen çiz ve soldan sağa zamanı göster; ekseni dört dikey kesik çizgiyle beş parçaya böl ve parçalara 1'den 5'e evre numarası yaz. Dikey eksen binde oranı göstersin; altta 0, üstte 50 olsun. Doğum eğrisini düz çizgiyle çiz: 1. evrede 40 dolayında dalgalansın, 2. evre boyunca aynı yükseklikte kalsın, 3. evrede aşağıya doğru eğilsin, 4. evrede 12 dolayında yataylaşsın, 5. evrede biraz daha alçalsın. Ölüm eğrisini kesik çizgiyle çiz: 1. evrede doğum eğrisine yakın ve zikzaklı olsun, 2. evrede dik bir inişle 15'e kadar düşsün, 3. evrede 10 dolayında yataylaşsın, 4. evrede doğum eğrisine iyice yaklaşsın, 5. evrede onun üstüne geçsin. İki eğri arasında kalan alanı tara: bu taralı şerit doğal artıştır. En geniş yerinin 2. evrenin sonuna denk geldiğini, 4. evrede inceldiğini, 5. evrede eğrilerin yer değiştirmesiyle eksiye döndüğünü göreceksin. Grafiğe üçüncü bir çizgi olarak toplam nüfusu eklersen, 1. evrede yataya yakın giden, 2. ve 3. evrede dikleşen, 4. evrede yeniden yatıklaşan bir merdiven basamağı biçimi çıkar. Değerler öğretici örnektir.

Evre tablosu

Sözel harita: evreler kıtalara nasıl dağılıyor?

Bir dünya haritasını önüne aç. Ders kitaplarında genel olarak şöyle bir dağılım gösterilir: Afrika'nın Sahra'nın güneyinde kalan geniş kuşağında doğum oranları hâlâ yüksek, ölüm oranları ise düşmektedir; bu kesimi 2. evrenin sonu ile 3. evrenin başı arasına yerleştir. Güney Asya'nın ve Latin Amerika'nın büyük bölümünü 3. evreye boya. Avrupa'yı, Kuzey Amerika'yı ve Doğu Asya'nın sanayileşmiş ülkelerini 4. evreye koy; Avrupa'nın doğu ve güney kesimlerinde doğal artışın eksiye döndüğü ülkeler bulunduğunu da bir işaretle göster. Kuralı akılda tutmak için haritayı ekonomik gelişmişlikle okumak yeter: gelişmiş ülkeler genellikle son evrelerde, gelişmekte olan ülkeler ilk evrelerde yer alır. Yine de aynı gelişmişlik düzeyindeki iki ülke farklı evrelerde olabilir; model bir eğilimi anlatır, kesin bir sınıflama sunmaz.

Oranlardan yaş yapısına

Bir ülkenin hangi evrede olduğu yalnız iki eğrinin arasındaki açıklıkta görünmez; o ülkenin insanlarının yaşlarında da iz bırakır. Uzun yıllar boyunca çok çocuk doğan bir toplumla doğumların on yıllardır az olduğu bir toplumun çocuk, genç ve yaşlı sayıları birbirine benzemez. Sıradaki derste bu yaş dağılımını tek bir şekilde okumayı öğreneceğiz: tabanı geniş olanı ile dar olanı arasında nüfus piramidinin bir ülke hakkında neler söylediğini.

Örnek 1 — Oranlardan doğal artışa

Soru: Örnek veriye göre nüfusu 2.000.000 olan bir ülkede bir yılda 50.000 canlı doğum ve 14.000 ölüm kaydedilmiştir. Bu ülkenin doğal nüfus artış hızı yüzde kaçtır?

• A) %0,7
• B) %3,6
• C) %2,5
• D) %1,8
• E) %18

Çözüm: Doğum oranı 50.000 ÷ 2.000.000 × 1.000 = binde 25'tir. Ölüm oranı 14.000 ÷ 2.000.000 × 1.000 = binde 7'dir. Doğal artış 25 − 7 = binde 18 olur; binde 18 ona bölünerek %1,8'e çevrilir. %18 seçeneği binde değerini yüzde sanmanın, %2,5 yalnız doğum oranını okumanın sonucudur. Cevap: D.

Örnek 2 — Göç hesaba girince

Soru: Örnek veriye göre 500.000 nüfuslu bir ilde bir yılda 9.000 doğum, 6.000 ölüm olmuş; ile 4.000 kişi göçle gelmiş, 1.000 kişi göçle ayrılmıştır. Bu ilin doğal artış hızı ile nüfus artış hızı sırasıyla kaçtır?

• A) binde 6 ve binde 12
• B) binde 12 ve binde 6
• C) binde 6 ve binde 6
• D) binde 18 ve binde 12
• E) binde 3 ve binde 6

Çözüm: Doğumla ölümün farkı 3.000 kişidir; 3.000 ÷ 500.000 × 1.000 = binde 6 doğal artış verir. Net göç 4.000 − 1.000 = 3.000 kişidir. Toplam değişim 3.000 + 3.000 = 6.000 kişi, yani 6.000 ÷ 500.000 × 1.000 = binde 12'dir. Doğal artışın hesabına göç girmez; nüfus artış hızında ise iki kalem birlikte kullanılır. Cevap: A.

Örnek 3 — Bebek ölüm oranının paydası

Soru: Örnek veriye göre 1.000.000 nüfuslu bir ülkede bir yılda 40.000 bebek canlı doğmuş, bunlardan 1.200'ü bir yaşını doldurmadan ölmüştür. Bu ülkenin bebek ölüm oranı kaçtır?

• A) binde 1,2
• B) binde 40
• C) binde 30
• D) binde 12
• E) binde 3

Çözüm: Bebek ölüm oranında bölen toplam nüfus değil, canlı doğan bebek sayısıdır: 1.200 ÷ 40.000 × 1.000 = binde 30. Toplam nüfusa bölmek binde 1,2 gibi çok küçük ve anlamsız bir sonuç verir. Cevap: C.

Örnek 4 — Grafikten evreye

Soru: Bir ülkenin son yüzyılına ait grafikte ölüm eğrisi dönemin başında binde 30 dolayından binde 10'a inmiş ve yataylaşmıştır. Doğum eğrisi dönemin ilk yarısında binde 42 dolayında kalmış, ikinci yarısında binde 25'e doğru inmeye başlamıştır. Ülke bugün hangi evrededir ve nüfusu nasıl değişmektedir?

• A) 1. evrede; nüfus yerinde saymaktadır.
• B) 4. evrede; nüfus durağandır.
• C) 2. evrede; artış hızı yükselmektedir.
• D) 5. evrede; nüfus azalmaktadır.
• E) 3. evrede; nüfus artıyor, ama artış hızı azalıyor.

Çözüm: Ölüm eğrisinin çoktan inip yataylaşması ülkenin 2. evreyi geçtiğini gösterir. Doğum eğrisi şu an inişte ve hâlâ ölüm eğrisinin epey üstündedir: binde 25 − binde 10 = binde 15'lik bir artış sürer, ama açıklık daralmaktadır. Bu tablo 3. evreye uyar. Cevap: E.

• Binde ile yüzdeyi karıştırmak. Binde 18 doğal artış %1,8'dir, %18 değil; dönüşümde ona bölünür.
• Doğal artışa göçü katmak. Doğal artış yalnız doğum ile ölümün farkıdır; göç ancak nüfus artış hızı sorulduğunda hesaba girer.
• Bebek ölüm oranını toplam nüfusa bölmek. Bölen o yıl canlı doğan bebek sayısıdır; toplam nüfus kullanılırsa sonuç gerçek değerden çok küçük çıkar.
• En yüksek ölüm oranını en kötü sağlık düzeyi sanmak. Yaşlı nüfusu kalabalık bir gelişmiş ülkenin kaba ölüm oranı, genç nüfuslu bir ülkeninkinden yüksek olabilir.
• En hızlı artışı 1. evrede aramak. Doğumun en yüksek olduğu evre 1. evredir, ama ölüm de yüksek olduğu için en hızlı artış 2. evrede gerçekleşir.
• 3. evrede nüfusun azaldığını sanmak. Doğum oranı düşerken bile ölüm oranının üstünde kaldıkça nüfus artar; azalan nüfus değil, artışın hızıdır.