Nüfusun dağılışı

Nüfus modülü hem TYT'de hem AYT Coğrafya-1'de karşına çıkar; bu ders ikisinin de ortak zeminidir.

Elif, coğrafya öğretmeninin tahtaya yansıttığı gece uydu görüntüsüne bakıyor. Afrika'nın kuzeydoğusunda koca bir karanlığın ortasından ince, parlak bir şerit geçiyor ve deltada yelpaze gibi açılıyor: Nil. Öğretmen soruyor: «Bu ülkenin nüfusunu yüzölçümüne bölersen kalabalık mı çıkar, tenha mı?» Elif bölmeyi yapınca orta karar bir sayı buluyor. Oysa görüntüde insanlar ya ışıklı şeritte yaşıyor ya hiç yok. Ortalama, şeridi de çölü de aynı anda saklıyor. Bu ders, o tek sayının neyi gizlediğini ve başka hangi bölmelerin onu ortaya çıkardığını gösteriyor.

• Dünya haritasında yoğun ve seyrek nüfuslu kuşakları gösterip nedenlerini doğal ve beşeri etmen olarak ayırırsın.
• Aritmetik, fizyolojik ve tarımsal nüfus yoğunluğunu verilen örnek veriden doğru pay ve paydayla hesaplarsın.
• Aynı ülkenin üç yoğunluk değerini karşılaştırarak tarım alanının ve tarıma bağlı nüfusun payı hakkında çıkarım yaparsın.

Dengesiz bir yeryüzü

İnsanlar karaların her yerine eşit serpilmemiştir. Kalabalığın büyük bölümü Ekvator'un kuzeyindeki karalarda, denize yakın alçak ovalarda ve büyük akarsuların boylarında toplanır. Buna karşılık karaların geniş kesimleri, yani sıcak ve soğuk çöller, kutuplara yakın topraklar, sık yağmur ormanları ve yüksek dağlık alanlar ya çok tenhadır ya da kalıcı yerleşme hiç barındırmaz. Coğrafya bu dengesizliği iki soruyla inceler: insanlar nerede toplanmış ve onları oraya ne çekmiş ya da oradan ne uzak tutmuş?

Doğal etmenler: yeryüzünün sunduğu koşullar

İklim en güçlü belirleyicidir. Aşırı sıcak ve kurak alanlarda su bulmak, aşırı soğuk alanlarda tarım yapmak güçtür; ılıman ve yeterli yağış alan kuşaklar ise hem tarıma hem yerleşmeye uygundur. Kutup çevresinin tenhalığı soğuktan, büyük çöllerinki kuraklıktan kaynaklanır.

Yer şekilleri ve yükselti ikinci büyük etkendir. Düz ve alçak alanlarda tarım, yol yapımı ve kent kurmak kolaydır. Yükselti arttıkça sıcaklık düşer, hava seyrekleşir, eğim artar ve ulaşım zorlaşır; bu yüzden yüksek dağlar genellikle tenhadır. Bu kuralın coğrafyada bilinen bir istisnası vardır: Ekvator'a yakın sıcak ve bunaltıcı bölgelerde yüksek platolar daha serin olduğu için alçak kesimlerden daha elverişli olabilir ve ders kitaplarında bu bölgelerde büyük kentlerin yüksek düzlüklerde kurulduğu anlatılır.

Su kaynakları yerleşmenin ön koşuludur. Çöl kuşağında bile akarsu vadileri ve vahalar kalabalıktır. Kancadaki Nil şeridi bunun en çok anılan örneğidir: ülke topraklarının büyük kısmı kurakken insanlar ırmağın iki yakasında ve deltasında toplanır.

Toprak verimi tarıma dayalı toplumlarda nüfusu doğrudan biçimlendirir. Akarsuların biriktirdiği alüvyal ovalar (Ganj, Çin'in doğusundaki büyük ovalar) ve kaynaklarda volkanik toprakların verimiyle anılan Cava Adası bu nedenle kalabalıktır.

Bitki örtüsü de rol oynar. Ekvatoral kuşaktaki sık yağmur ormanları sıcak ve nemli iklim, hastalık yükü ve ulaşım güçlüğüyle birleşince seyrek nüfuslu kalır.

Beşeri ve ekonomik etmenler: insanın kurduğu çekim

Doğa bir yeri elverişli ya da elverişsiz kılar; insanın etkinlikleri bu tabloyu değiştirebilir.

• Tarih: Çok eski yerleşim alanları, örneğin büyük ırmak vadilerindeki ilk uygarlık merkezleri, yüzyıllardır kalabalıktır.
• Sanayi: Fabrikalar iş olanağı yaratır, iş olanağı da göç alır. Erken sanayileşen Batı Avrupa ile ABD'nin kuzeydoğusu bu yolla yoğunlaşmıştır.
• Ulaşım ve ticaret: Liman kentleri, boğazlar ve yol kavşakları mal ile insanı bir araya toplar.
• Maden: Kutuplara yakın ya da çöl içindeki sert koşullarda bile değerli bir maden çıkarılıyorsa çevresinde yerleşme kurulur.
• Turizm: Kıyılar ve kayak merkezleri en azından belli mevsimlerde kalabalıklaşır.
• Siyasi kararlar: Bir başkentin iç kesimdeki tenha bir alana taşınması ya da sınır güvenliği gerekçesiyle yerleşme özendirilmesi nüfusu yönlendirir. Savaş ve güvensizlik ise ters yönde etki ederek insanları bir yerden uzaklaştırır.

Bir sınav sorusunda «etmen» sorulduğunda ilk ayrım şudur: yağış, sıcaklık, yükselti, toprak ve su doğaldır; fabrika, liman, yol, maden işletmesi, otel ve yasa insanın eseridir. Madenin kendisi doğada bulunur ama onu işletip çevresine kent kurmak ekonomik bir etkinliktir; ders kitapları madenciliği bu yüzden beşeri ve ekonomik etmenler arasında sayar.

Sözel harita: yoğun ve seyrek kuşaklar

Kâğıda kabaca kıtaları yerleştir, sonra Ekvator'u yatay bir çizgiyle işaretle. Asya'nın güneyine, Hindistan yarımadasının ve Ganj ovasının üzerine koyu bir leke koy; bu lekeyi kuzeydoğuya, Çin'in doğu kıyılarına ve oradan Japonya'ya uzat. Bu, dünyanın en kalabalık kuşağıdır. Avrupa'nın batısını ikinci koyu leke olarak boya. Atlas Okyanusu'nun öbür yakasında Kuzey Amerika'nın kuzeydoğu kıyısına üçüncü lekeyi koy. Afrika'nın kuzeyinde Sahra'yı boş bırak ama ortasından kuzeye uzanan ince bir çizgiyle Nil'i işaretle. Asya'nın kuzeyini, Kanada'nın kuzeyini, Grönland'ı ve Antarktika'yı açık renkte bırak: soğuk seyrek kuşak. Arabistan'ı, Avustralya'nın içini ve Orta Asya çöllerini de açık bırak: kurak seyrek kuşak. Güney Amerika'da Amazon havzasını ve Afrika'da Kongo havzasını taralı yap: yağmur ormanı. Himalayalar'ı ve Tibet'i de açık bırak: yüksek dağ. Avustralya'da yalnız doğu ve güneydoğu kıyısı boyunca birkaç küçük koyu nokta koy; o kıtada da insanlar kurak içeriden kaçıp kıyıya sığınmıştır.

Nüfus yoğunluğu: üç farklı bölme

Bir yerin ne kadar kalabalık olduğunu ölçmenin yolu, nüfusu bir alana bölmektir. Hangi nüfusu hangi alana böldüğün ölçtüğün şeyi değiştirir.

• Aritmetik nüfus yoğunluğu = toplam nüfus ÷ yüzölçümü. Birimi kişi/km²'dir. Bütün ülkeyi tek bir ortalamayla anlatır ve Elif'in bulduğu sayı budur.
• Fizyolojik nüfus yoğunluğu = toplam nüfus ÷ tarım alanı. Ekilip biçilen her birim toprağa kaç kişinin düştüğünü, yani toprak üzerindeki baskıyı gösterir.
• Tarımsal nüfus yoğunluğu = tarımla geçinen nüfus ÷ tarım alanı. Pay değişir: yalnız geçimini tarımdan sağlayanlar sayılır.

İki ilişki her zaman geçerlidir ve soru çözerken sağlama işi görür. Tarım alanı yüzölçümünden büyük olamayacağı için fizyolojik yoğunluk aritmetik yoğunluktan küçük çıkmaz. Tarımla geçinenler de toplam nüfusu aşamayacağından tarımsal yoğunluk fizyolojik yoğunluğu geçemez. Bir hesapta bu sıralama bozuluyorsa ya pay ya payda yanlış seçilmiştir.

Birime dikkat: tarım alanı bazen hektar (ha) olarak verilir. 1 km² = 100 ha olduğundan hektarı km²'ye çevirmek için 100'e bölersin.

Örnek veriyle üç yoğunluk

Aşağıdaki değerler gerçek ülkelere ait değildir; öğretmek için kurulmuş örnek veridir.

M'nin aritmetik değeri tablonun en küçüğüdür; bir haritada bomboş görünür. Fizyolojik değeri ise K ile eşit ve tablonun en yükseğidir. Bu çelişki değildir: M'nin topraklarının yalnız %1'i tarıma elverişlidir, insanlar o dar alanın çevresine sıkışmıştır. Çöl ya da buzul kaplı ülkelerde bu tablo beklenir.

Karşılaştırmadan çıkarım

Üç değerin oranları, tabloda yazmayan iki bilgiyi verir.

Aritmetik ÷ fizyolojik oranı tarım alanının yüzölçümündeki payını gösterir. K'de 50 ÷ 500 = 0,1, yani toprakların onda biri ekilir. L'de 200 ÷ 400 = 0,5; ülkenin yarısı tarım alanıdır.

Tarımsal ÷ fizyolojik oranı tarımla geçinenlerin nüfustaki payını gösterir. L'de 40 ÷ 400 = 0,1: nüfusun yalnız onda biri tarımdan geçinir. Bu kadar az çiftçinin geniş bir tarım alanını işlemesi makineleşmenin ve sanayi ile hizmet sektörünün güçlü olduğunu düşündürür. K'de aynı bölme 0,4 verir: her beş kişiden ikisi toprağa bağlıdır. M'de 300 ÷ 500 = 0,6 çıkar; dar toprak, nüfusun yarısından fazlasını geçindirmek zorundadır. Tarımsal yoğunluğun yüksek olması kaynaklarda genellikle tarımda iş gücünün fazla, verimliliğin ve makineleşmenin düşük olduğuna işaret eder.

Türkiye'de de benzer bir dengesizlik vardır: kıyı kuşakları ve büyük sanayi merkezleri kalabalık, yüksek ve iç kesimlerin bir bölümü tenhadır. Bu tablonun ayrıntısını modülün Türkiye dersi ele alır.

Bu ders nüfusu bir an için dondurulmuş bir fotoğraf gibi inceledi. Oysa her yıl doğumlar ve ölümler bu fotoğrafı değiştiriyor. Sıradaki derste nüfusun hangi hızla büyüdüğünü ölçmeyi, doğum ve ölüm oranları arasındaki farkın bir ülke kalkındıkça hangi evrelerden geçtiğini anlatan demografik dönüşüm modelini öğreneceğiz.

Örnek 1 — Tablodan üç değer

Soru: Örnek veriye göre bir ülkenin nüfusu 12 milyon, yüzölçümü 240.000 km², tarım alanı 30.000 km² ve tarımla geçinen nüfusu 3 milyondur. Aritmetik, fizyolojik ve tarımsal yoğunluk sırasıyla kaç kişi/km²'dir?

• A) 50 – 100 – 400
• B) 400 – 50 – 100
• C) 50 – 400 – 100
• D) 50 – 400 – 400
• E) 50 – 400 – 12,5

Çözüm: Aritmetik: 12.000.000 ÷ 240.000 = 50. Fizyolojik: 12.000.000 ÷ 30.000 = 400. Tarımsal: 3.000.000 ÷ 30.000 = 100. Sağlama: 50 ≤ 400 ve 100 ≤ 400, sıralama tutuyor. E seçeneği 3 milyon çiftçiyi bütün yüzölçümüne bölmüş, D ise tarımsal hesapta toplam nüfusu paya yazmış. Cevap: C.

Örnek 2 — Yanlış payda tuzağı

Soru: Örnek veride tarım alanı 1.500.000 ha, toplam nüfus 9 milyon, tarımla geçinen nüfus 3 milyon olarak verilmiştir. Tarımsal nüfus yoğunluğu kaç kişi/km²'dir?

• A) 2
• B) 600
• C) 6
• D) 200
• E) 20

Çözüm: Önce birimi çevir: 1.500.000 ha ÷ 100 = 15.000 km². Tarımsal yoğunluk yalnız çiftçileri sayar: 3.000.000 ÷ 15.000 = 200. Toplam nüfusu bölen öğrenci 600'e (fizyolojik değer), hektarı çevirmeyen öğrenci 2'ye ulaşır. Cevap: D.

Örnek 3 — İki sayıdan bir ülke okumak

Soru: Örnek veriye göre bir ülkenin aritmetik yoğunluğu 8, fizyolojik yoğunluğu 400 kişi/km²'dir. Bu iki değerden en doğru çıkarım hangisidir?

• A) Ülkenin yarısı tarım alanıdır.
• B) Ülke topraklarının yalnız %2'si tarıma elverişlidir; nüfus bu dar alana yığılmıştır.
• C) Nüfusun %2'si tarımla geçinir.
• D) Ülke çok kalabalık olduğu için tarım alanı daralmıştır.
• E) Tarımsal yoğunluk 400'den büyüktür.

Çözüm: 8 ÷ 400 = 0,02; tarım alanı yüzölçümünün %2'sidir. Bu oran tarımla geçinenler hakkında bilgi vermez, o yüzden C dayanaksızdır. Tarımsal yoğunluk fizyolojik değeri aşamayacağından E olanaksızdır. Cevap: B.

Örnek 4 — Etmenin türünü tanımak

Soru: Kutup dairesine yakın, kışı çok uzun bir alanda son yıllarda bir kent hızla büyümüştür. Kentin çevresinde zengin bir metal yatağı işletilmekte, ürünler demir yoluyla limana taşınmaktadır. Bu büyümeyi en iyi açıklayan etmen grubu hangisidir?

• A) Ekonomik etmenler: maden işletmesi ve ulaşım
• B) Doğal etmenler: ılıman iklim ve verimli toprak
• C) Doğal etmenler: yağmur ormanı ve bol yağış
• D) Siyasi etmenler: savaş ve güvensizlik
• E) Doğal etmenler: alçak ve düz ova

Çözüm: Soru iklimin elverişsiz olduğunu açıkça söylüyor; kenti büyüten şey madenin işletilmesi ve demir yolu bağlantısıdır. Ekonomik bir çekim, doğanın olumsuz koşulunu aşmıştır. Cevap: A.

• Fizyolojik yoğunlukta payı değiştirmek. Fizyolojik yoğunluk toplam nüfusu tarım alanına böler. Tarımla geçinenleri paya yazan öğrenci tarımsal yoğunluğu bulmuş olur.
• Bütün nüfusu çiftçi saymak. Tarımsal yoğunlukta pay yalnız tarımla geçinenlerdir. Toplam nüfusu yazan öğrenci fizyolojik değere ulaşır ve o değer seçeneklerde hazır bekler.
• Hektarı km² sanmak. 1 km² = 100 ha. Çevirmeden bölen öğrencinin sonucu 100 kat küçük çıkar.
• Düşük aritmetik yoğunluğu «toprak boş, sıkışma yok» diye okumak. Çöl ülkesinde aritmetik değer küçük, fizyolojik değer çok büyük olabilir; insanlar ekilebilir dar alana yığılmıştır.
• Yüksekliği her yerde itici saymak. Ekvator'a yakın sıcak bölgelerde serin yüksek düzlükler alçak kesimlerden daha elverişli olabilir.
• Madeni doğal etmen yazmak. Ders kitapları maden işletmeciliğini nüfusu çeken ekonomik etmenler arasında sayar.