Göller

Selin, ara tatilde Isparta'daki teyzesine gidiyor. Otobüs Burdur'u geçince yol bir gölün kıyısına iniyor. Su yeşile çalan bir renkte, kıyı boyunca bembeyaz bir şerit uzanıyor; şeridin üstünde ne ot var ne ağaç. Selin bunu kar sanıyor, teyzesi gülüp «Tuz o, suyun bıraktığı» diyor. İki gün sonra Eğirdir'e gidiyorlar. Bu kez kıyıda kayıklar bağlı, balıkçılar ağ topluyor, kıyıdaki bahçelere borularla göl suyu çekiliyor. İki göl aynı yörede, aynı iklimin altında duruyor. Biri çevresini tuzla kaplarken öteki bahçeleri sulayabiliyor. Bu farkı ne yaratıyor, ve bu çanaklar oraya nasıl açılmış?

• Bir gölü oluşumuna göre tektonik, volkanik, karstik, set, buzul ya da baraj gölü olarak sınıflandırırsın.
• Türkiye'deki göl örneklerini oluşum türleriyle doğru eşleştirirsin.
• Bir gölün tatlı, tuzlu ya da sodalı olmasını gideğen ve buharlaşma ilişkisiyle açıklarsın.
• Türkiye'nin göl kuşaklarını haritada yerleştirip göllerin karşılaştığı tehditleri değerlendirirsin.

Bir göl için iki şart

Karaların üzerindeki çukurlukları dolduran ve denizle doğrudan bağı olmayan durgun su kütlesine göl denir. Bir gölün var olabilmesi için iki şey birden gerekir. Önce suyu tutacak bir çanak olmalı; sonra bu çanağa kaybettiğinden fazla ya da en az o kadar su gelmeli. Göl sınıflandırması ilk şartla, yani çanağın nasıl açıldığıyla ilgilenir. Suyun tuzlu ya da tatlı olması ise ikinci şartla, suyun hangi yollardan gelip gittiğiyle açıklanır.

Göle su taşıyan akarsuya gelen, gölden çıkıp suyu başka yere götüren akarsuya gideğen adı verilir. Gölü yağış, kar erimesi ve dipten çıkan kaynaklar da besler. Suyu eksilten başlıca yollar ise buharlaşma, gideğen ve tabandan yer altına sızmadır.

Kabuk kırılınca açılan çanaklar: tektonik göller

Yer kabuğu kırılıp bloklar çöktüğünde ortaya uzun ve derin çukurluklar çıkar. Suyla dolan bu çöküntülere tektonik göl denir. Levha hareketleriyle ilgili dersten çöken bloğun graben adını aldığını hatırlarsın; tektonik göllerin çoğu böyle bir çöküntünün tabanında yer alır.

Türkiye ders kitaplarında tektonik göl örneklerinin büyük kısmı iki kuşakta toplanır. Birincisi Göller Yöresi'dir: Burdur, Acıgöl, Eğirdir ve Beyşehir bu kuşakta anılır. Eğirdir ile Beyşehir için kimi kaynaklar, çevredeki kalkerin erimesinin de çanağı büyüttüğünü ekleyip bu ikisini karstik-tektonik diye niteler. İkinci kuşak Marmara'nın güneyindeki çöküntü hattıdır: doğudan batıya Sapanca, İznik, Ulubat (Uluabat) ve Manyas (Kuş Gölü) bu hat üzerinde sıralanır. İç Anadolu'nun ortasındaki Tuz Gölü de, kitapların anlatımıyla, kabuk çöküntüsünün açtığı bir çanağı doldurur.

Volkanların bıraktığı göller

Volkanizma dersinde iki çanak türü görmüştün; ikisi de suyla dolduğunda göl olur. Patlayan ya da çöken bir volkan konisinin tepesinde açılan krater veya kaldera yağış ve kaynak suyuyla dolunca krater (kaldera) gölü ortaya çıkar. Tatvan'ın kuzeyindeki Nemrut dağının zirve çanağındaki göl bunun Türkiye'deki en çok anılan örneğidir. Isparta yakınındaki Gölcük de kimi ders kitaplarında krater gölü olarak verilir. Gaz patlamasıyla açılan sığ çukurun suyla dolmasından ise maar gölü doğar; Karapınar'daki Meke Gölü bu türün bilinen örneğidir.

Volkanizma bir çanağı yalnız açmaz, bazen bir vadinin önünü kapatarak da göl yaratır. Akan lav bir vadiyi ya da çöküntüyü enine keser, suyun çıkışını tıkar ve arkasında su birikmeye başlar. Böyle oluşan göllere volkanik set gölü denir. Ders kitaplarında Nemrut'un lavlarının önünü kapattığı Van Gölü bu türün başında gelir; Erçek ve Nazik gölleri de volkanik set örnekleri arasında sayılır.

Eriyen kayanın gölleri: karstik göller

Karstik şekiller dersinde kalkerin suyla eridiğini, yüzeyde dolin, uvala ve polye denen çukurların açıldığını gördün. Bu çukurların tabanı geçirimsiz bir kil tabakasıyla örtülürse ya da yer altı suyu yüzeye yakınsa su çukurda kalır ve karstik göl oluşur. Polyelerdeki göllerin bir kısmının yalnız yağışlı mevsimde dolup yazın çekilmesi de bu yüzdendir: su yer altına giden yollardan kaçabilir. Türkiye'de karstik göl denince ders kitaplarında Teke yöresindeki Avlan ile Burdur'daki Kestel, Konya'daki Suğla gibi adlar geçer. Karstik göller çoğunlukla küçük ve sığdır, kalkerin yaygın olduğu Toroslar kuşağında yoğunlaşır.

Önü kapanan sular: set gölleri

Bir çanak her zaman kazılarak oluşmaz; bazen bir vadinin ya da koyun önüne bir engel çekilir ve arkası suyla dolar. Bu tür göllerin genel adı set gölüdür ve engeli neyin kurduğuna göre ayrılır. Lavın kurduğu seti yukarıda gördün; diğerleri şunlardır.

Alüvyal set gölleri. Büyük bir akarsuyun biriktirdiği alüvyon, bir körfezin ya da yan vadinin ağzını kapatır. Büyük Menderes'in taşıdığı malzemenin eskiden denize açık olan bir körfezi kapatmasıyla oluşan Bafa Gölü ders kitaplarında en sık verilen örnektir. Manisa'daki Marmara Gölü de kimi kaynaklarda Gediz'in birikimiyle ilişkilendirilerek bu türe katılır.

Kıyı set gölleri (lagünler). Dalga ve akıntı şekilleri dersinde, kum okunun bir koyun ağzını kapatıp arkasında bir lagün bıraktığını işlemiştin. Burada yalnız bir şeyi eklemek yeter: lagün de bir set gölüdür, seti kuran ise denizin kendisidir.

Heyelan set gölleri. Dik bir yamaçtan kopan toprak ve kaya kütlesi vadiyi tıkar, dere bu doğal barajın arkasında göllenir. Kuzeydoğu Anadolu'daki Tortum Gölü, Trabzon'daki Sera Gölü, Bolu'daki Abant ve Yedigöller ders kitaplarında heyelan set gölü olarak verilir. Heyelanın sık görüldüğü, eğimli ve yağışlı Karadeniz dağları bu tür için elverişlidir.

Buzulun oyduğu çanaklar

Buzul şekilleri dersinde sirkin, buzulun beslenme alanında kazdığı koltuk biçimli bir çanak olduğunu öğrendin. Buz çekildikten sonra bu oyukta biriken suyla sirk gölü oluşur. Türkiye'de bu göller Kaçkarlar ve Uludağ gibi yüksek dağların zirve kesimlerinde görülür; küçük, soğuk ve çoğu zaman yılın bir bölümünde buz tutan göllerdir. Bir moren setinin arkasında biriken buzul gölleri de vardır, ama sınavda bu ailenin yüzü çoğunlukla sirk gölüdür.

İnsanın kurduğu göller: baraj gölleri

Şimdiye kadar sayılan çanakları doğa açtı. Bir akarsuyun önüne beton ya da toprak gövdeli bir baraj yapıldığında arkasında biriken suya baraj gölü denir; bunlar yapay göllerdir. Fırat üzerindeki Keban ve Atatürk baraj gölleri Türkiye'nin en tanınan örnekleridir. Baraj gölleri elektrik üretimi, sulama, içme suyu ve taşkın denetimi için kurulur. Oluşumları bakımından doğal set gölüne benzerler; farkları seti insanın yapmasıdır.

Tatlı, tuzlu, sodalı

Akarsular kayaları çözerek taşıdıkları suyla birlikte çözünmüş tuzları da göle getirir. Gölün bir gideğeni varsa bu tuzlar suyla birlikte dışarı akar, göl suyu sürekli yenilenir ve tatlı kalır. Gideğeni olmayan göl ise suyunu büyük ölçüde buharlaşmayla kaybeder. Buharlaşan su saf sudur; tuzu geride bırakır. Yıllar içinde çanakta tuz birikir ve göl tuzlu olur. Önceki derste havzaları denize ulaşan ve ulaşmayan diye ayırmıştın; gölün suyunun niteliği tam bu ayrıma bağlıdır. Kapalı havzaların tabanındaki göller tuzlu ya da acı, açık havzaya bağlı göller tatlı olma eğilimindedir. Kurak iklim bu farkı büyütür, çünkü buharlaşma daha güçlü çalışır.

Türkiye örnekleri bu kuralı izler. İç Anadolu'nun kapalı çanağındaki Tuz Gölü çok tuzludur ve yazın kıyılarında geniş tuz düzlükleri açılır; ülkenin önemli tuz üretim alanlarından biridir. Burdur ve Acıgöl de gideğenleri olmadığı için tuzludur; Selin'in kıyıda gördüğü beyaz şerit, çekilen suyun bıraktığı tuzdur. Eğirdir ve Beyşehir ise suyu dışarı aktarabildiği için tatlıdır ve çevresindeki tarım alanlarını besler. Van Gölü kapalı bir çanakta durur ama suyu tuzlu değil sodalıdır: çözünmüş maddelerin büyük kısmını sodyum karbonat oluşturur. Ders kitapları bunu gölü besleyen suların volkanik araziden geçmesine bağlar. Bu suda pek az canlı yaşayabilir; göle özgü inci kefali üremek için gölün tatlı sulu derelerine çıkar.

Sözel harita: Türkiye'nin göl kuşakları

Boş bir sayfaya ülkenin dış hatlarını kabaca çiz. Güneybatıda, Akdeniz kıyısının kuzeyinde, Antalya'nın üstündeki iç kesime büyük bir halka çiz: burası Göller Yöresi. Halkanın batı yanına Burdur ile Acıgöl'ü, doğu yanına Eğirdir'i, onun da doğusuna Beyşehir'i yerleştir. Şimdi kuzeybatıya, Marmara Denizi'nin hemen güneyine çık ve doğudan batıya bir çizgi boyunca Sapanca, İznik, Ulubat ve Manyas'ı diz: bu, Marmara çöküntü kuşağıdır. Ülkenin ortasına, Ankara'nın güneyine geniş ve yayvan bir leke koy: Tuz Gölü. En doğuya, İran sınırına yakın en büyük lekeyi çiz: Van Gölü. Batı ucuna Nemrut'u, gölün doğusuna Erçek'i, kuzeybatısına Nazik'i işaretle; bu da Doğu Anadolu volkanik kuşağıdır. Son olarak kuzeydoğuya Tortum'u, Karadeniz kıyısına Sera'yı, batıda Bolu'ya Abant ile Yedigöller'i koy. Haritaya bakınca bir düzen görürsün: tektonik göller kırık hatlarında, volkanik göller volkan dağlarının çevresinde, karstik göller kalkerli Toroslar'da, heyelan gölleri dik ve yağışlı yamaçlarda toplanır.

Tablo: göl türü, oluşum, örnek

Göllerin değeri ve karşılaştığı tehditler

Göller içme ve sulama suyu verir, balıkçılığın yapıldığı yerlerdir. Tuz Gölü'nün kıyısındaki düzlüklerden tuz çıkarılır. Büyük göller kıyılarındaki iklimi yumuşatır; Van Gölü üzerinde Tatvan ile Van arasında feribotla ulaşım yapılır. Sulak alanlar göçmen kuşların konaklama yeridir; Manyas'ın Kuş Gölü adını buradan aldığı anlatılır. Göl kıyıları turizm için de çekicidir.

Bu değerler kırılgandır. Gelen akarsulardan aşırı su çekilmesi, çevredeki kuyuların yer altı suyunu düşürmesi ve kuraklık, özellikle kapalı havzalardaki sığ göllerin küçülmesine yol açar; Akşehir Gölü gibi bazı göllerin son yıllarda belirgin biçimde daraldığı bildirilir. Kıyıdaki yerleşmelerden ve tarlalardan gelen atık sular ile gübre kalıntıları da suyu kirletir, alg patlamalarına ve balık ölümlerine neden olabilir. Kapalı bir gölde kirlilik dışarı akıp gidemeyeceği için çanakta birikir; bu da kapalı havza göllerini daha da hassas kılar.

Çanağın altına bakmak

Göllerin hepsi yüzeydeki suya bakarak anlatıldı, ama bazı göllerin bir kısım suyunu dipten çıkan kaynaklardan aldığını, karstik göllerin ise suyunu tabandaki deliklerden yitirdiğini gördün. Yağışın toprağa sızan payı nereye gidiyor, yeryüzüne hangi noktalarda ve hangi biçimde geri çıkıyor? Bir sonraki ders bu gizli yolu izliyor: suyun hangi kayaçlarda depolandığını, kaynağın yamacın neresinden doğduğunu, artezyen kuyusunda suyu yukarı iten basıncın kaynağını ve gayzer denen sıcak su püskürmelerini.

Örnek 1 — Çanağın kökenini bulmak

Soru: Bir dağ vadisinde, dik ve sık yağış alan bir yamacın dibinde kopmuş toprak ve kaya yığını vadiyi enine kesmiş, yığının yukarı tarafında dar ve uzun bir göl birikmiştir. Bu gölün oluşum türü hangisidir?

• A) Kabuğun çökmesiyle oluşan tektonik göl
• B) Kalkerin erimesiyle açılan karstik göl
• C) Heyelan set gölü
• D) Volkan tepesindeki krater gölü
• E) Kum okunun ardındaki lagün

Çözüm: Çanak kazılmamış, vadinin önüne bir engel yığılmıştır; demek ki bir set gölüyle karşı karşıyayız. Engeli lav, alüvyon ya da kum değil, yamaçtan kopan toprak ve kaya kurmuştur. Tortum ve Sera gölleri bu türün ders kitabı örnekleridir. Cevap: C.

Örnek 2 — İki göl, iki su

Soru: Aynı iklim bölgesinde bulunan K ve L göllerinden K'nin suyu bir akarsuyla dışarı akmaktadır, L'nin ise hiçbir çıkışı yoktur. Bu iki gölle ilgili en doğru beklenti hangisidir?

• A) K tuzlu, L tatlı olur.
• B) İkisi de aynı iklimde olduğu için tuzluluğu eşittir.
• C) L'nin suyu yalnız sızmayla eksildiği için tatlı kalır.
• D) K tatlı kalır, L'de buharlaşma tuzları biriktirir ve tuzluluk artar.
• E) K'de suyun dışarı akması tuzu artırır.

Çözüm: Gideğeni olan K'de çözünmüş tuzlar suyla birlikte dışarı taşınır ve su yenilenir. Çıkışı olmayan L suyunu buharlaşmayla yitirir; buharlaşan saf su tuzu geride bırakır. Eğirdir ile Burdur arasındaki fark bu mekanizmayla açıklanır. Cevap: D.

Örnek 3 — Van Gölü'nün iki kimliği

Soru: Van Gölü ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

• A) Oluşum: volkanik set — Suyun niteliği: sodalı
• B) Oluşum: karstik — Suyun niteliği: tatlı
• C) Oluşum: heyelan set — Suyun niteliği: tuzlu
• D) Oluşum: krater — Suyun niteliği: tatlı
• E) Oluşum: alüvyal set — Suyun niteliği: sodalı

Çözüm: Çanağın önünü Nemrut'un lavları kapatmıştır; göl ders kitaplarında volkanik set gölü olarak geçer. Gideğeni olmadığı için suyu tatlı olamaz, ama çözünmüş maddelerin çoğu sodyum karbonat olduğundan tuzlu değil sodalı diye nitelenir. Krater gölü Van değil, Nemrut'un zirvesindeki göldür. Cevap: A.

Örnek 4 — Haritadaki dizi

Soru: Bir haritada Marmara Denizi'nin güneyinde, doğu-batı yönlü bir hat boyunca sıralanan Sapanca, İznik, Ulubat ve Manyas gölleri işaretlenmiştir. Bu göllerin ortak oluşum özelliği ve dizilişin nedeni hangisidir?

• A) Hepsi lagündür; kıyı boyunca sıralanmalarının nedeni dalgalardır.
• B) Hepsi tektonik göldür; bir çöküntü hattı boyunca dizilmişlerdir.
• C) Hepsi karstik göldür; kalker kuşağını izlerler.
• D) Hepsi baraj gölüdür; aynı akarsu üzerindedirler.
• E) Hepsi buzul gölüdür; Uludağ'ın sirklerinden doğmuşlardır.

Çözüm: Göller denize açılmayan iç çanaklardadır, bu yüzden lagün değildir; bir akarsu dizisi ya da yüksek dağ zirvesi de söz konusu değildir. Ders kitapları bu dört gölü Marmara'nın güneyindeki çöküntü kuşağında oluşmuş tektonik göller olarak verir; aynı hattı izlemeleri kabuğun bu doğrultuda kırılmasındandır. Cevap: B.

• Van Gölü'nü krater gölü sanmak. Krater gölü Nemrut'un zirvesindedir. Van, Nemrut lavlarının önünü kestiği bir volkanik set gölüdür.
• Her tuzlu gölü «denize yakın» diye açıklamak. Gölün tuzu denizden değil, gideğeninin olmamasından ve buharlaşmadan gelir; Tuz Gölü ülkenin ortasındadır.
• Sodalıyı tuzluyla aynı saymak. İkisi de kapalı çanakta oluşur, ama Van'ın suyunda baskın madde sodyum karbonattır; sınav ikisini ayrı seçenek olarak sunabilir.
• Bütün set göllerini tek kefeye koymak. Seti kuran etken türü belirler: lav (Van), alüvyon (Bafa), kum (lagün), heyelan (Tortum). Soru çoğunlukla engelin ne olduğunu sorar.
• Lagünü tektonik göl sanmak. Marmara kıyısında da olsa Küçükçekmece bir kıyı set gölüdür; Sapanca ve İznik ise kıyıda değil, çöküntü çanağındadır.
• Baraj gölünü doğal göl saymak. Keban ve Atatürk yapaydır; oluşum sınıflandırmasında doğal türlerin hiçbirine girmez.