Akarsular ve havzalar

Ağustosta Mersin'in bir dağ köyüne, dedesinin yanına giden Elif köyün altındaki çaya iniyor. Yatak bembeyaz, geniş bir çakıl şerididir; ortasından ayak bileğini bile ıslatmayan ince bir su sızar. Dedesi köprü ayağındaki çamur izini gösteriyor: «Martta su buraya kadar çıktı.» Aynı akşam Erzurum'daki kuzeni telefonda başka bir hikâye anlatıyor: ovalarından geçen Karasu en gür hâlini mayısta yaşarmış, ağustosta da akmayı bırakmazmış. Elif'in aklı karışıyor. İki akarsu da aynı ülkede; biri martta köprüyü zorlayıp yazın neredeyse kuruyor, öteki taşmak için mayısı bekliyor. Farkın anahtarı suyun nereden geldiğinde ve akımın yıl boyunca ne kadar inip çıktığında.

• Kaynak, kol, ana akarsu, ağız, yatak ve debi kavramlarını bir akarsu sistemi üzerinde ayırt edersin.
• Aylık akım verisinden bir akarsuyun rejimini sınıflandırır, beslenme kaynağını gerekçesiyle tahmin edersin.
• Su bölümü çizgisinden yola çıkarak açık ve kapalı havzayı ayırır, Türkiye'deki örneklerini haritada gösterirsin.
• Türkiye akarsularının kısa boylu, eğimli ve düzensiz olmasını yer şekilleri ve iklimle açıklarsın.

Bir akarsuyun parçaları

Yağmur suyu yamaçtan iner, ince oluklarda toplanır, oluklar derelere, dereler daha büyük bir suya katılır. Belli bir yatakta sürekli ya da mevsimlik akan bu suya akarsu denir. Akarsuyun ilk çıktığı yer kaynaktır: bir pınar, bir göl çıkışı, bir buzul ucu ya da yamaçlardaki sızıntıların birleştiği nokta olabilir. Akarsuyun içinde aktığı, kenarları belirgin oluğa yatak adı verilir. Dışarıdan gelip ona karışan daha küçük akarsular kol, kolları toplayıp yolunu sürdüren büyük akarsu ise ana akarsudur. Ana akarsuyun bir denize, göle ya da başka bir akarsuya kavuştuğu yer ağızdır.

Bu parçaların yeri bir ağaç gibi düşünülebilir. Yapraklar ve ince dallar kaynak bölgesidir, dallar kollar, gövde ana akarsudur. Ağaçtan farkı suyun yönündedir: su dallardan gövdeye, gövdeden de ağıza akar. Fırat bunun iyi bir örneğidir; ders kitaplarında Karasu ile Murat'ın birleşmesiyle oluştuğu anlatılır. Kancadaki Erzurum ovasından geçen Karasu, demek ki Fırat'ın kollarından biridir.

Debi ve akım grafiği

Bir akarsuyun ne kadar su taşıdığını ölçmek için yatağın belli bir noktasında durulur ve o noktadan bir saniyede akıp giden su hacmi hesaplanır. Bu değere akım ya da debi denir ve metreküp/saniye (m³/s) ile gösterilir. Debi akarsuyun boyuna göre değil, o noktaya ulaşan su miktarına göre değişir: kollar katıldıkça artar, buharlaşma, sulama ya da yer altına sızma ile azalır.

Debi yıl boyunca ölçülüp aylara göre bir grafiğe dökülünce akım grafiği ortaya çıkar. Yatay eksende aylar, dikey eksende ortalama akım yer alır. Grafikte üç şeye bakılır: akımın en yüksek olduğu ay, en düşük olduğu ay ve ikisi arasındaki fark. Kabarık dönem akarsuyu besleyen kaynağın en cömert olduğu mevsimi, çukur dönem ise beslenmenin kesildiği ve buharlaşmanın arttığı mevsimi gösterir.

Rejim: akımın yıl içindeki dalgası

Akımın yıl içindeki değişimine akarsu rejimi denir. Ders kitapları rejimi iki ana tipte toplar.

Düzenli rejim. Aylar arasında akım farkı azdır, grafik neredeyse yatay bir çizgi gibi uzanır. Bunun için akarsuyu besleyen su da yıl boyunca az değişmelidir: yağışın her mevsime dağıldığı bir iklim, akımı dengeleyen büyük bir göl ya da debisi pek değişmeyen bir yer altı suyu kaynağı. Ders kitaplarında Ekvatoral iklimdeki Amazon ve Kongo ile okyanusal iklimde akan Ren düzenli rejime örnek gösterilir.

Düzensiz rejim. Akım bazı aylarda kabarır, bazı aylarda çok düşer; grafik sivri tepeler ve derin çukurlar çizer. Yağışın bir mevsimde toplandığı, kar erimesinin kısa bir dönemde gerçekleştiği iklimlerde görülür. Türkiye akarsularının büyük çoğunluğu bu tiptedir. Düzensiz rejimin pratik sonucu tanıdıktır: kabarık dönemde taşkın, çukur dönemde susuzluk. Elif'in dedesinin köprü ayağındaki iz de bunun kaydıdır.

Rejim sınıflandırması yıllık toplam suyla karıştırılmamalıdır. Bol sulu bir akarsu düzensiz, az sulu bir dere düzenli olabilir; rejim miktarı değil, dalgalanmayı ölçer.

Su nereden geliyor: beslenme kaynakları

Akım grafiğinin şeklini akarsuyun nereden beslendiği belirler.

Yağmur. Yağmurla beslenen akarsu yağışın takvimini izler. Akdeniz ikliminde yağış kışın toplandığı için böyle bir akarsu kışın kabarır, yazın neredeyse kurur. Kancadaki Mersin çayı bu tabloya uyar.

Kar ve buz erimesi. Kış boyunca dağlarda biriken kar ısınmayla birlikte çözülür. Bu sularla beslenen akarsu ilkbaharda ya da yaz başında taşar. Yükselti arttıkça kar daha geç erir, kabarma da gecikir. Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarından beslenen Fırat, Dicle ve kolları en yüksek akımı ilkbahar sonu ile yaz başında yaşar; Karasu'nun mayıs kabarması budur. Buzullardan beslenen akarsularda en gür dönem buzun en çok eridiği yaz aylarına kayar.

Kaynak (yer altı suyu). Yer altında depolanan su yüzeye yavaş ve dengeli çıkar. Böyle bir kaynaktan doğan akarsu kurak ayda bile akmayı sürdürür. Ders kitaplarında kalkerli Toros yamaçlarındaki karstik kaynaklardan beslenen Manavgat, Türkiye'de rejimi düzenli akarsulara örnek olarak geçer.

Göl. Gölden çıkan akarsu gölü bir depo gibi kullanır: yağışlı mevsimde fazla su gölde birikir, kurak mevsimde göl suyu yavaş yavaş salar. Göl çıkışlı akarsular bu yüzden daha dengeli akar.

Çoğu akarsu tek bir kaynaktan değil, birkaçından birden beslenir. Türkiye akarsularının çoğunda yağmur ile kar erimesi birlikte çalışır; en yüksek akım genellikle ilkbaharda, en düşük akım yaz sonu ile sonbahar başında görülür.

Tablodan rejim okumak

Aşağıdaki tablo üç hayalî akarsuyun aylık ortalama akımını verir. Değerler öğretici örnek veridir, gerçek bir ölçüm istasyonuna ait değildir.

Okumayı adım adım yapalım ve her yorumu tablodan sağlayalım.

P. Zirve şubatta 130, dip ağustosta 5 m³/s. En yüksek ay en düşük ayın 26 katıdır (130 ÷ 5 = 26); rejim düzensizdir. Kabarma kış aylarında, kuruma yazdadır; bu takvim Akdeniz ikliminin yağış takvimiyle örtüşür. Beslenme ağırlıkla yağmurdandır.

R. Zirve mayısta 320, dip aralık ve ocakta 40 m³/s. Oran 8'dir (320 ÷ 40 = 8); R de düzensizdir ama P kadar değil. Kışın akımın düşük kalması suyun dağda kar olarak bekletildiğini, nisan-haziran arasındaki ani yükseliş ise karın erimeye başladığını gösterir. Beslenme ağırlıkla kar erimesindendir ve kar geç eridiğine göre kaynak bölgesi yüksektir.

S. En yüksek değer mayısta 105, en düşük kasımda 92 m³/s. Oran yaklaşık 1,1'dir (105 ÷ 92 ≈ 1,14); yıl boyunca akım neredeyse aynı kalır. Rejim düzenlidir. Tablodan tek başına beslenmenin yağmur mu, göl mü, kaynak mı olduğu söylenemez; yalnız beslenmenin yıl boyu süren bir kaynaktan geldiği söylenebilir. Sınavda böyle bir akarsuyu tek bir beslenme kaynağına bağlayan seçeneğe dikkat et; soru kökü ek bilgi (iklim, göl çıkışı, kalker arazi) vermediyse o ayrıntı tablodan çıkmaz.

Bir uyarı daha: toplam suya bakınca R, P'den fazla su taşır. Ama «hangisi daha düzensiz» sorusunun cevabı P'dir. Hacim ile dalgalanma ayrı sorulardır.

Havza ve su bölümü çizgisi

Bir akarsuyun ve bütün kollarının suyunu topladığı alana akarsu havzası denir. Havzaya düşen yağmurun, eriyen karın, kaynaktan çıkan suyun hepsi sonunda aynı ağıza yönelir.

Komşu iki havzayı birbirinden ayıran sınıra su bölümü çizgisi adı verilir. Bu çizgi çoğunlukla dağ sırtlarından ve tepelerin doruklarından geçer. Bir sırtın bir yamacına düşen yağmur bir akarsuya, öteki yamacına düşen yağmur başka bir akarsuya gider. Çatının mahyası iyi bir benzetmedir: mahyanın bir yanına düşen damla bir oluğa, öbür yanına düşen öteki oluğa akar. Su bölümü çizgisi bu mahyadır.

Açık ve kapalı havza

Havzalar sularının nereye ulaştığına göre ikiye ayrılır.

Açık havza. Suları akarsular yoluyla bir denize ya da okyanusa ulaşan havzadır. Kızılırmak, Sakarya, Yeşilırmak (Karadeniz); Gediz, Büyük Menderes (Ege); Seyhan, Ceyhan (Akdeniz) havzaları açık havzadır. Fırat ile Dicle Türkiye kıyılarına varmaz ama Irak'ta birleşip Basra Körfezi'ne ulaşır; havzaları yine açıktır.

Kapalı havza (iç havza). Suları denize ulaşamayan, akarsuların bir gölde, bataklıkta ya da çukur bir düzlükte son bulduğu havzadır. Su orada buharlaşır ya da toprağa sızar. Kapalı havza oluşması için genellikle iki koşul bir arada bulunur: çevresi yükseltilerle kuşatılmış bir çanak ve suyu denize taşıyacak kadar bol olmayan, buharlaşmanın güçlü olduğu kurak ya da yarı kurak bir iklim. Suların son durağı olan bu göller çoğunlukla tuzlu ya da sodalıdır, çünkü gelen suyun taşıdığı tuzlar buharlaşmayla gölde birikir ve gölden dışarı akış yoktur.

Ders kitaplarında Türkiye'nin kapalı havzalarına Konya havzası, Tuz Gölü havzası, Van Gölü havzası ve Göller Yöresi'ndeki Burdur Gölü havzası örnek verilir. Türkiye topraklarının büyük bölümü ise açık havzadır.

Sınırda bir örnek de Aras'tır. Aras Türkiye'den çıkıp doğuya akar ve Hazar Denizi'ne ulaşır. Adında «deniz» geçse de Hazar okyanusla bağlantısı olmayan bir iç su kütlesidir; bu yüzden Aras'ın suları da açık denize varmaz, ders kitaplarında Aras havzası kapalı havza olarak anlatılır.

Türkiye'nin havzaları: sözel harita

Bir kâğıda Türkiye'nin kabaca dikdörtgen sınırını çiz. Üst kenar Karadeniz, sol kenar Ege, alt kenar Akdeniz, sol üst köşedeki küçük iç deniz Marmara olsun.

Önce akan suları yerleştir. Ortanın biraz sağından başlayan, önce batıya ilerleyip sonra kuzeye kıvrılarak Samsun'un batısında üst kenara varan büyük bir yay çiz: Kızılırmak. Onun doğusundan kuzeye inen daha kısa bir çizgi Yeşilırmak, batıda Ankara'nın batısından dolanıp yine üst kenara çıkan çizgi Sakarya olsun. Sol kenara doğru batıya akan iki paralel çizgi çiz: kuzeydeki Gediz, güneydeki Büyük Menderes. Alt kenarda, ortanın sağında, Adana çevresinde Akdeniz'e inen iki yakın çizgi Seyhan ile Ceyhan olsun. Sağ üst bölgede doğup güneydoğu köşeden sınırın dışına çıkan iki uzun çizgi çiz: batıdaki Fırat, doğudaki Dicle. Kuzeydoğu köşeden sağ kenarın dışına doğuya akan bir çizgi de Aras olsun.

Şimdi kapalı havzaları tara. Kâğıdın tam ortasında, Ankara'nın güneyinde Tuz Gölü'nü ve onun güneybatısında geniş Konya düzlüğünü içine alan oval bir alanı çizip tarayarak işaretle; buradaki akarsuların hiçbiri kâğıdın kenarına çıkmaz. Sağ tarafta, Doğu Anadolu'da Van Gölü'nü bir çember içine al ve tara. Sol altta, Ege ile Akdeniz'in birleştiği köşenin iç tarafında, Burdur Gölü çevresine küçük bir taralı alan koy. Kâğıdın taranmamış geri kalanı açık havzadır; her çizgi bir ağızla, bir denizle ya da sınır dışına uzanan bir yolla biter.

Türkiye akarsularının ortak huyları

Türkiye akarsuları bir dizi ortak özellik gösterir ve her biri yer şekilleri ya da iklimle açıklanır.

Boyları genellikle kısadır. Karadeniz ve Akdeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel ve kıyıya yakın uzanır. Bu dağlardan denize inen akarsuların yolu kısadır. Türkiye'nin en uzun akarsuları ancak dağ sıralarının arasından dolanarak iç kesimden denize ulaşabilenlerdir. Bunların başında, Türkiye'de doğup yine Türkiye'den denize dökülenlerin en uzunu olan Kızılırmak gelir.

Eğimleri fazladır. Türkiye'nin ortalama yükseltisi fazladır ve akarsuların çoğu kısa mesafede büyük yükselti farkı aşar. Sonuç, hızlı akış ve derin vadilerdir.

Rejimleri düzensizdir. Yağış mevsimlere dengesiz dağılır, yazlar kuraktır ve kar erimesi kısa bir döneme sıkışır. İlkbahar taşkınları ile yaz sonu kuruması bu yüzden yaygındır. Yağışın her mevsime dağıldığı Karadeniz kıyısındaki akarsular ve karstik kaynaklardan beslenenler görece daha dengeli akar.

Ulaşıma pek elverişli değildir. Eğim, sığ ve çakıllı yataklar ve yaz aylarındaki düşük akım gemi trafiğini zorlaştırır.

Hidroelektrik potansiyelleri yüksektir. Eğimin fazla olması düşen suyun enerjisini artırır. Debi ile eğim bir arada olduğunda potansiyel büyür; ders kitaplarında bu potansiyelin en büyük payının Fırat ve Dicle havzalarında olduğu anlatılır. Fırat üzerinde Keban, Karakaya ve Atatürk barajları bu yüzden yan yana sıralanır. Düzensiz rejim baraj gölüyle de dengelenir: kabarık dönemin suyu biriktirilir, çukur dönemde salınır.

Göle varan sular

Kapalı havzaların sonu çoğu zaman bir göldür; açık havzaların bazı akarsuları da yol boyunca bir gölden geçer. Ama her göl bir akarsu ağzında doğmaz. Bir sonraki ders göllerin hangi süreçlerle oluştuğuna bakıyor: yer kabuğunun çökmesiyle açılan tektonik çanaklara, volkan ağızlarına, kalkerin erimesiyle oluşan çukurlara, önü bir setle kapanan vadilere ve buzulların oyduğu yuvalara.

Örnek 1 — Grafikteki zirve ne söylüyor?

Soru: Bir akarsuyun akımı aralık-mart döneminde yüksek, haziran-eylül döneminde çok düşüktür ve temmuzda neredeyse sıfıra iner. Bu akarsu için hangi yorum en uygundur?

• A) Rejimi düzenlidir, kaynaktan beslenir.
• B) Ağırlıkla kışın yağan yağmurla beslenir, rejimi düzensizdir.
• C) Ağırlıkla buzul erimesiyle beslenir.
• D) Bir göl çıkışından doğduğu için akımı dengelidir.
• E) Kar erimesiyle beslendiği için en yüksek akımı yazın yaşar.

Çözüm: Kabarma kışa, kuruma yaza denk geliyor; bu, yağışın kışın toplandığı Akdeniz takvimidir. Kar ya da buzul erimesi akımı ilkbahara ya da yaza taşırdı. Temmuzdaki neredeyse sıfır akım düzenli rejimle bağdaşmaz; göl ya da kaynak beslemesi de bu kadar derin bir çukura izin vermezdi. Cevap: B.

Örnek 2 — Hangisi daha düzensiz?

Soru: Örnek veriye göre K akarsuyunun yıllık en yüksek aylık akımı 600, en düşüğü 200 m³/s; L akarsuyunun en yüksek aylık akımı 90, en düşüğü 6 m³/s'dir. Bu iki akarsu için hangisi söylenebilir?

• A) K daha çok su taşıdığı için rejimi daha düzensizdir.
• B) İkisinin rejimi aynı ölçüde düzensizdir.
• C) L daha az su taşıdığı için rejimi düzenlidir.
• D) Tablo rejim hakkında bilgi vermez.
• E) L'nin aylık akımı yıl içinde K'ninkinden daha fazla dalgalanır.

Çözüm: Düzensizliği hacim değil, en yüksek ile en düşük ay arasındaki fark gösterir. K'de oran 600 ÷ 200 = 3, L'de 90 ÷ 6 = 15'tir. L daha az su taşısa da akımı çok daha sert dalgalanır. Cevap: E.

Örnek 3 — Su bölümü çizgisi nereden geçer?

Soru: Bir dağ sırasının kuzey yamacına düşen yağmur Karadeniz'e akan bir akarsuya, güney yamacına düşen yağmur ise Tuz Gölü'ne ulaşan bir dereye katılıyor. Bu durumla ilgili hangisi doğrudur?

• A) İki yamaç aynı havzadadır.
• B) Kuzey yamacı kapalı havzaya aittir.
• C) Dağ sırasının doruk hattı bir açık havza ile bir kapalı havzayı ayıran su bölümü çizgisidir.
• D) Güney yamacın suları sonunda Karadeniz'e ulaşır.
• E) Su bölümü çizgisi vadi tabanından geçer.

Çözüm: Sırtın iki yanına düşen su farklı yönlere gidiyorsa o sırt iki havzayı ayırır. Kuzey yamaç denize ulaşan açık havzaya, güney yamaç ise suları Tuz Gölü'nde son bulan kapalı havzaya aittir. Su bölümü çizgisi vadi tabanından değil, doruklardan geçer. Cevap: C.

Örnek 4 — Kapalı havzanın koşulu

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bir yerde kapalı havza oluşmasını kolaylaştıran koşullardan biri değildir?

• A) Her mevsim düşen bol yağışın çukuru taşırması
• B) Çevrenin yükseltilerle kuşatılmış olması
• C) Buharlaşmanın güçlü olması
• D) İklimin kurak ya da yarı kurak olması
• E) Yerin çevresine göre çukurda kalması

Çözüm: Kapalı havza, çevresi dağlarla çevrili bir çanakta ve suyun denize kadar akacak bolluğa ulaşamadığı kurak koşulda oluşur. Bol ve sürekli yağış göl ya da çukuru doldurup taşırır, sonunda bir çıkış yolu açar ve havzayı denize bağlar. Cevap: A.

• Debiyi akarsuyun uzunluğuyla karıştırmak. Debi bir noktadan saniyede geçen sudur; uzun bir akarsu az, kısa bir akarsu bol su taşıyabilir.
• Bol sulu akarsuyu düzenli saymak. Rejim toplam suyu değil, aylar arası dalgalanmayı ölçer. Hacmi büyük bir akarsuyun rejimi düzensiz olabilir.
• Kar erimesi zirvesini kışa yerleştirmek. Kar kışın dağda birikir, akarsuya ısınmayla ilkbahar ya da yaz başında katılır; kışın akım düşük kalır.
• Türkiye'ye kıyısı olmayan her akarsuyu kapalı havzaya koymak. Fırat ile Dicle Türkiye kıyılarına varmaz ama Basra Körfezi'ne ulaşır; havzaları açıktır. Aras'ı kapalı yapan, döküldüğü Hazar'ın okyanusa bağlı olmamasıdır.
• Düzenli rejimli akarsuyun beslenme kaynağını tablodan kesinlemek. Düz bir grafik yıl boyu süren beslenmeyi gösterir; yağmur mu, göl mü, kaynak mı olduğunu ek bilgi olmadan söyletmez.