Yer şekillerinin haritada gösterimi

Cemre atlasın Türkiye fiziki haritasında Erzurum'u arıyor. Şehrin yanında «Erzurum Ovası» yazıyor, ama çevresi koyu bir kahverengiye boyanmış. Aklındaki kural basit: ova düzdür, düz yer yeşil gösterilir. Bir sayfa sonra Çukurova'ya bakıyor; orası gerçekten yeşil. İki ova, iki ayrı renk. Haritanın köşesindeki küçük renk merdivenine ilk kez dikkatle bakınca anlıyor: bu harita düzlüğü değil yüksekliği boyuyor. Aynı atlasın başka bir sayfasında dağlar gölgeli bir kabartma gibi duruyor, eski bir haritada ise yamaçlar tüy gibi kısa çizgilerle kaplı. Her biri dağı başka bir yolla çiziyor; hiçbiri her şeyi göstermiyor.

• Renklendirme, gölgelendirme, tarama, kot, maket ve izohips yöntemlerini haritadaki görünüşlerinden tanırsın.
• Her yöntemin hangi bilgiyi verdiğini, hangisini veremediğini karşılaştırırsın.
• Bir soruda istenen bilgiye (kesin yükselti, eğim, genel görünüm) göre uygun gösterim yöntemini seçersin.
• Fiziki haritada renk ile yer şekli arasındaki ilişkiyi yanılmadan yorumlarsın.

Üçüncü boyutu düz kâğıda indirmek

Harita yeryüzüne tepeden bakar; uzunluğu ve genişliği doğrudan çizer. Yükseklik ise kâğıdın düzlemine dik bir boyuttur ve bir çizimle değil bir uzlaşmayla gösterilir: okurla haritacı arasında «şu işaret şu yüksekliği anlatır» diye bir anlaşma yapılır. Haritacılık bu anlaşmanın birkaç biçimini geliştirmiştir. Bunlardan biri, eş yükselti eğrileri, bu modülde ayrıntılı işlendi: aynı yükseltideki noktaları birleştiren çizgiler, sık oldukları yerde dik yamaç demektir. Bu derste ötekilere bakıyoruz ve her birini aynı soruyla sınıyoruz: bu yöntem bana yüksekliği mi, eğimi mi, yoksa yalnızca bir görüntüyü mü veriyor?

Renklendirme: yükselti basamakları

Fiziki haritalarda en çok kullanılan yöntem, yükseltiyi basamaklara ayırıp her basamağı ayrı bir renkle boyamaktır. Buna renklendirme (hipsometrik renklendirme) denir. Yaygın düzende alçak kesimler yeşile boyanır; yükselti arttıkça renk önce sarıya, sonra turuncuya kayar ve en yüksek kesimler koyu kahverengi olur. Denizlerde ve göllerde mavi kullanılır; mavi koyulaştıkça derinlik artar. Hangi rengin hangi yükselti aralığını temsil ettiğini lejant söyler; bu aralıklar haritadan haritaya değişir. Aşağıdaki lejant yalnız örnektir.

Renklendirmenin gücü, geniş bir alanın genel yükselti dağılımını bir bakışta vermesidir. Türkiye fiziki haritasına bakan biri, doğuya gidildikçe kahverenginin arttığını, kıyı şeridinin ise yer yer yeşil kaldığını hemen görür. Bu yüzden küçük ölçekli atlas haritalarının temel yöntemi budur.

Zayıf yanı da aynı basamak düzeninden gelir. Bir basamağın içindeki farklar kaybolur: lejantta 500–1.000 m sarıysa, 520 m'deki köy ile 980 m'deki köy aynı renkte görünür. Renk eğimi de söylemez. Cemre'nin yanılgısı buradan doğar: Erzurum Ovası düzdür, ama deniz seviyesinden çok yüksekte olduğu için yüksek basamağın rengini alır. Tersine, deniz kıyısında alçak ama engebeli bir tepelik alan yeşil görünebilir. Yeşilin orman, kahverenginin çıplak toprak anlamına geldiğini sanmak da aynı hatanın başka bir yüzüdür; renklendirme bitki örtüsünü değil yükseltiyi anlatır.

Gölgelendirme: ışık ve gölge oyunu

Gölgelendirme (kabartma gölgelemesi) yönteminde yer şekilleri, üzerlerine yandan ışık düşüyormuş gibi boyanır. Haritacılıkta ışığın çoğunlukla kuzeybatıdan geldiği varsayılır. Işığa dönük yamaçlar aydınlık, öteki yamaçlar gölgeli çizilir; dik ve yüksek yerlerde gölge belirginleşir, düzlüklerde neredeyse hiç gölge olmaz. Sonuç, kâğıttan kabarıyormuş gibi görünen bir dağ resmidir.

Bu üç boyut duygusu sayesinde dağ sıralarının uzanışı, vadilerin yarığı, ovaların düzlüğü göze hemen çarpar. Karşılığında hiçbir sayı vermez. Gölgenin koyuluğu bir yamacın ışığa göre hangi yöne baktığına bağlıdır; o yamacın alçak olduğunu ya da bir çukur olduğunu göstermez. Gölgelendirme bu yüzden çoğu zaman tek başına değil, renklendirme ya da izohipslerle birlikte kullanılır. Atlaslarda dağların hem kahverengi hem gölgeli görünmesi bu birleşimin ürünüdür.

Tarama: eğimin yönünde kısa çizgiler

Tarama (hachure) yönteminde yamaçlar, eğim doğrultusunda, yani suyun akacağı yönde çizilen kısa çizgilerle kaplanır. Eğim fazlaysa çizgiler kalın ve sık, eğim azsa ince ve seyrek olur. Düz yerler boş bırakılır. Eski topografya haritalarında sık rastlanan bu yöntem, bir yamacın nereye indiğini ve ne kadar dik olduğunu iyi anlatır.

Eksiği, yükseltiyi hiç göstermemesidir. Bir platonun düz üstü ile deniz kıyısındaki düz bir ova taramada aynı biçimde, boş görünür; hangisinin yüksekte olduğunu çizgiler söylemez. Çizimi de zahmetlidir ve çok engebeli bir arazide harita kararır, başka bilgilere yer kalmaz. İzohips dersindeki çanak çizimini hatırlarsan oradaki içe dönük kısa çizgiler de bu tarama mantığını taşıyordu: suyun içe, çukura aktığını gösteriyordu.

Kot: tek noktada kesin sayı

Haritada belirli noktaların yanına deniz seviyesinden yüksekliği sayıyla yazılır: bir zirvenin yanında 1.437, bir köyün yanında 812 gibi. Bu değerlere kot (noktalı yükselti) denir; ölçümün yapıldığı yer çoğunlukla bir nokta ya da küçük bir üçgen işaretiyle gösterilir. Kot, bir noktanın yükseltisini aralık olarak değil, ölçülmüş tek bir sayı olarak yazar. İzohipsli bir haritada zirvenin yalnız iki eğri arasında kaldığını bilirsin; zirvenin yanındaki kot ise o aralığı tek bir sayıya indirir.

Sınırı açıktır: kot yalnız yazıldığı noktayı anlatır. İki kot arasındaki arazi bir vadi de olabilir, bir sırt da; noktalardan yüzeyin biçimi çıkmaz. Denizlerde aynı işi derinlik sayıları görür. Deniz ve göl tabanında aynı derinlikteki noktaları birleştiren eğrilere de izobat (eş derinlik eğrisi) denir; izohipsin su altındaki karşılığıdır.

Maket ve kabartma haritalar

Maket ya da kabartma harita, yer şekillerini kâğıt yerine alçı, plastik ya da benzeri bir malzemeyle gerçekten üç boyutlu olarak gösterir. Dağı elinle yoklayabilir, her yönden bakabilirsin; bu somutluk onu öğretimde ve sergilerde değerli kılar. Ancak taşıması ve üretmesi zordur, üzerinde uzunluk ya da eğim ölçmek pratik değildir. Ayrıca yükseltiler, yatay uzunluklara göre çok küçük kaldığı için maketlerde çoğu zaman abartılarak büyütülür; bu da yamaçları gerçekte olduklarından dik gösterir.

Sözel harita: Sarıyamaç üç gözle

A4 boyutunda bir kâğıdı uzun kenarı yatay gelecek biçimde önüne koy; üst kenarı kuzey say. Batı yarısında kuzey-güney doğrultusunda uzanan bir dağ kütlesi çiz; dağın doğu yamacı dik, batı yamacı yumuşak insin. Zirveye bir üçgen koyup yanına 1.837 yaz. Dağın doğusunda geniş, düz bir ova uzansın; ovanın ortasındaki köyün yanına 812 yaz. Ovanın güneydoğu köşesine bir göl çiz.

• Renklendirme gözüyle (yukarıdaki örnek lejantla): zirve çevresi açık kahverengi, dağın orta kesimleri turuncu, etekleri ve ova sarı, göl mavi ve ortası kıyısından koyu. Ova düzdür ama 812 m'de olduğu için yeşil değil, sarıdır.
• Gölgelendirme gözüyle: ışık kuzeybatıdan geldiği için dağın batıya bakan yamacı aydınlık, doğu yamacı gölgede kalır. Ova gölgesizdir.
• Tarama gözüyle: doğu yamacı kalın ve sık çizgilerle kararır, batı yamacında ince ve seyrek çizgiler vardır; zirve düzlüğü de ova da boştur.

Ovanın yüksekliğini renkten kabaca, köyün yanındaki kottan kesin olarak okursun; doğu yamacının dikliğini ise tarama verir. Gölge yalnız o yamacın ışığa sırtını döndüğünü söyler; dikliğine kanıt sayılmaz.

Hangi soruda hangi yöntem?

Soruyu okurken istenen bilgiyi adlandır. Kesin yükselti soruluyorsa kot ya da izohips; iki yamacın eğimini karşılaştırmak ya da profil çıkarmak gerekiyorsa izohips, nitel bir karşılaştırma için tarama da yeter; bir ülkenin hangi kesiminin yüksek olduğunu görmek için renklendirme; dağların biçimini canlı göstermek için gölgelendirme ve maket. Haritaların çoğu bu yöntemleri birleştirir; yöntem seçimi bir hesaplama değil, hangi soruya cevap arandığına dair bir karardır.

Modülün haritası

Bu dersle Harita Bilgisi modülü tamamlanıyor. Kroki, plan ve haritayı ayırdın; her harita türünün (fiziki, siyasi, tematik) hangi soruyu cevapladığını gördün. Ölçekte gerçek uzunluğun harita uzunluğu ile paydanın çarpımı olduğunu, alanda ölçeğin karesinin işe karıştığını hesapladın. İzohipslerle tepeyi, vadiyi, boyunu ve falezi okudun; profil çıkarıp eğimi yükselti farkının yatay uzaklığa oranı olarak buldun. Projeksiyonlarla kürenin düzleme bozulmadan inemeyeceğini ve hangi açınımın nerede daha az bozduğunu gördün. Son olarak yüksekliğin kâğıda hangi yollarla taşındığını ve her yolun neyi gizlediğini karşılaştırdın.

Bütün bu derslerde gözümüz yerin kendisindeydi: kayaya, yamaca, kıyıya. Bir sonraki modülde bakışımızı yukarı, başımızın üstündeki havaya kaldırıyoruz. Atmosferin hangi gazlardan oluştuğunu, neden katman katman ayrıldığını, bulutun, yağışın ve fırtınanın neden en alttaki troposferde yaşandığını, ozonun ise neden daha yukarıda, stratosferde toplandığını konuşacağız.

Örnek 1 — Yeşil ova, kahverengi ova

Soru: Bir fiziki haritada Çukurova yeşil, Muş Ovası kahverengi tonlarda gösterilmiştir. İki ovanın farklı renklere boyanmasını hangisi açıklar?

• A) Muş Ovası'nın eğimi Çukurova'dan fazladır.
• B) Çukurova'nın bitki örtüsü daha gürdür.
• C) Muş Ovası deniz seviyesinden daha yüksektedir.
• D) Muş Ovası tarım alanı değildir.
• E) Çukurova daha geniş bir alan kaplar.

Çözüm: Fiziki haritada renk yükselti basamağını gösterir; ne eğimi, ne bitki örtüsünü, ne de alanın büyüklüğünü anlatır. İki ova da düzdür; Muş Ovası Doğu Anadolu'nun yüksek kesiminde bulunduğu için yüksek basamağın rengini almıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Taramayı okumak

Soru: Tarama yöntemiyle çizilmiş bir haritada bir tepenin kuzey yamacı kalın ve sık çizgilerle, güney yamacı ince ve seyrek çizgilerle kaplıdır; tepenin üstü boştur. Buna göre hangisi söylenebilir?

• A) Tepenin üstü çevresinden alçaktır.
• B) Kuzey yamacı güney yamacından daha diktir.
• C) Güney yamacı daha yüksektedir.
• D) Tepenin yükseltisi 1.000 m'yi aşar.
• E) Kuzey yamacında akarsu bulunmaz.

Çözüm: Taramada çizgilerin kalınlığı ve sıklığı eğimi anlatır; kuzeydeki kalın, sık çizgiler daha dik bir yamacı gösterir. Boş kalan üst kısım düzlüktür, ama alçak mı yüksek mi olduğunu tarama söylemez; aynı nedenle hiçbir yükselti değeri de çıkarılamaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Gölgeyi alçaklık sanmak

Soru: Işığın kuzeybatıdan geldiği varsayılarak gölgelendirilmiş bir haritada bir dağın güneydoğu yamacı koyu renkli görünmektedir. Bir öğrenci bundan «güneydoğu yamacı kuzeybatı yamacından alçaktır» sonucunu çıkarıyor. Bu çıkarım için hangisi doğrudur?

• A) Doğrudur, çünkü koyu renk alçaklığı gösterir.
• B) Doğrudur, çünkü gölgeli yamaç bir çukurdur.
• C) Yanlıştır, çünkü gölgeli yamaç her zaman daha yüksektir.
• D) Yanlıştır, çünkü gölge yamacın ışığa göre yönünü gösterir, yükseltisini göstermez.
• E) Karar vermek için yalnız haritanın ölçeği yeterlidir.

Çözüm: Kuzeybatıdan gelen ışık, dağın güneydoğuya bakan yüzüne ulaşamaz; o yamaç bu yüzden gölgede kalır. Koyuluk bir yükselti bilgisi taşımaz, ne alçaklık ne yükseklik anlatır. Yükseklik için izohips, kot ya da renk basamağı gerekir; ölçek ise yalnız uzunluk verir. Cevap: D.

Örnek 4 — Görev için yöntem seçmek

Soru: Bir belediye, yeni yapılacak bir yürüyüş yolunun her kesimindeki eğimi yüzde olarak hesaplatmak istiyor. Bu iş için en uygun gösterim hangisidir?

• A) Küçük ölçekli, renklendirilmiş fiziki harita
• B) Gölgelendirilmiş atlas haritası
• C) Bölgenin alçı maketi
• D) Yalnız birkaç zirvenin kotunu gösteren kroki
• E) İzohipsli, büyük ölçekli topografya haritası

Çözüm: Eğimi sayıyla bulmak için yükselti farkı ile yatay uzaklık gerekir. İzohipsler her kesimin yükselti farkını, büyük ölçek de yatay uzaklığı yeterli ayrıntıyla verir. Renk basamakları kaba kalır, gölge sayı vermez, maket ölçüme elverişli değildir, birkaç kot ise aradaki yüzeyi anlatmaz. Cevap: E.

• Renk basamağını yer şekli sanmak. Yeşil «ova», kahverengi «dağ» demek değildir; renk yalnız yükselti aralığını anlatır. Yüksek ovalar kahverengi, alçak tepelikler yeşil görünebilir.
• Rengi bitki örtüsü ya da toprak sanmak. Fiziki haritadaki yeşil orman, kahverengi çıplak toprak göstermez; bunu tematik bitki örtüsü haritası anlatır.
• Gölgeyi alçaklık ya da çukur diye okumak. Gölge, yamacın varsayılan ışık yönüne göre nereye baktığını gösterir; yükselti bilgisi taşımaz.
• Taramada boş alanı alçak sanmak. Taramada düz olan her yer boş kalır; bir plato üstü de kıyı ovası da aynı biçimde boştur.
• Kotla yüzeyin biçimini çıkarmaya çalışmak. Kot yalnız yazıldığı noktanın yükseltisidir; iki kot arasında ne olduğunu söylemez.
• İzobatı izohipsle karıştırmak. İzobat su altındaki eş derinlik eğrisidir; değeri deniz yüzeyinden aşağıya doğru artar.