Harita çeşitleri

Defne, yaz tatilinde dedesinin köyüne kendi başına gidecek. Dedesi telefonda yolu anlatırken bir kâğıda da çizip fotoğrafını gönderiyor: ana yoldan sapan bir çizgi, köprü yerine iki kısa çubuk, caminin yanında bir çarpı, en sonda «ev» yazan bir kare. Defne merak edip atlasını açıyor; Türkiye haritasında köyün adı yok, bağlı olduğu ilçe bile küçücük bir nokta. Telefonundaki haritada ise ekranı iki parmağıyla açtıkça önce ilçe, sonra köy, en sonunda dedesinin sokağı beliriyor. Elinde aynı yeri gösteren üç çizim var ve hiçbiri ötekinin yerini tutmuyor. Bu ders, o üç çizimin neden bu kadar farklı olduğunu ve hangi işe hangisinin yaradığını konu ediniyor.

• Kroki, plan ve haritayı ölçek kullanımına ve gösterdikleri alana göre ayırt edersin.
• Aynı yeri gösteren iki haritadan hangisinin büyük ölçekli olduğunu ayrıntı ile alan arasındaki ilişkiden çıkarırsın.
• Fiziki, siyasi ve tematik haritayı lejantından ve renklerin taşıdığı anlamdan tanırsın.
• Verilen bir amaca en uygun harita türünü ve ölçeği seçersin.

Harita neyi, nasıl gösterir?

Önceki modülde Türkiye'nin yerkürede nerede durduğunu paralel ve meridyenlerle söylemeyi öğrendin. Bu konumu kâğıda geçiren araç haritadır. Ders kitaplarındaki tanımı şöyle özetleyebiliriz: harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuşbakışı görünüşünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmış çizimidir.

Tanımdaki her sözcük bir şeyi dışarıda bırakır. Kuşbakışı sözü, yandan çekilmiş bir manzara fotoğrafını harita olmaktan çıkarır; harita yere tepeden bakar. Küçültme sözü ölçeği getirir: gerçek uzunluklar belli bir oranda kısaltılmıştır. Düzlem sözü haritayı küreden (globe) ayırır. Yuvarlak bir yüzeyi düz bir kâğıda aktarırken bir miktar bozulma kaçınılmazdır; bu bozulmanın nasıl ortaya çıktığı Projeksiyonlar dersinin konusu.

Bir haritanın üstünde başlık, lejant, ölçek ve yön oku gibi elemanlar bulunur; bazı haritalara paralel ve meridyen ağı da çizilir. Bu elemanları hangi sırayla okuyacağını oryantasyondaki harita ve grafik okuma dersinde kurmuştun; burada aynı rutini farklı harita türlerine uygulayacağız.

Kroki, plan ve harita

Defne'nin dedesinin çizdiği şey bir krokidir. Kroki, bir yerin kuşbakışı görünüşünün ölçek kullanılmadan, göz kararıyla çizilmiş basit hâlidir. Yalnız yolu bulmaya yetecek önemli noktaları gösterir: bir köprü, bir cami, bir kavşak. Uzunluklar tahminidir; krokide iki çizginin boyunu karşılaştırıp «bu yol ötekinin iki katı» diyemezsin. Adres tarifleri ve trafik kazası tutanaklarına eklenen çizimler bu türdendir.

Plan, çok dar bir alanın, örneğin bir binanın, bir okul bahçesinin ya da bir mahallenin, belli bir ölçekle ve çok ayrıntılı çizilmiş hâlidir. Krokiden temel farkı ölçekli olmasıdır: plan üzerinde ölçüm yapılabilir. Mimarlar, belediyeler ve tapu işleri planla çalışır. Ders kitaplarında planın çok büyük ölçekli çizimler için kullanıldığı anlatılır; plan ile harita arasındaki sınır değer kaynaktan kaynağa değişebildiği için burada bir sayı vermiyoruz.

Harita da ölçeklidir, ama plana göre daha geniş alanları gösterebilir: bir ilçeyi, bir bölgeyi, bir ülkeyi, bütün dünyayı. Geniş alanlarda konum paralel ve meridyenlerle belirtilebilir.

Büyük ölçek, küçük ölçek: ayrıntı ile alan arasındaki takas

Sıfırdan Başla'da ölçeğin bir küçültme oranı olduğunu ve az küçültülmüş haritanın büyük ölçekli sayıldığını sezmiştin. Şimdi bu sezgiyi harita türleriyle birleştirelim.

Bir kâğıdın boyu sınırlıdır. Ona bir ilçeyi sığdırmak için gerçeği az küçültmek yeter; bütün Türkiye'yi sığdırmak için ise çok daha fazla küçültmek gerekir. Gerçek çok küçültüldükçe küçük şeylere yer kalmaz. Haritayı hazırlayan kişi bu yüzden seçim yapar: hangi şehirler yazılacak, hangi yollar çizilecek, hangi küçük göller hiç gösterilmeyecek. Girintili çıkıntılı bir kıyı sadeleştirilir, şehrin sokakları kaybolur ve şehir tek bir noktaya iner. Haritacılıkta bu seçme ve sadeleştirme işine genelleme adı verilir.

Aşağıdaki tablo bu takası tek bir yer üzerinde gösteriyor. Değerler örnek veridir; kurgusal bir Göllüova ilçesinin farklı haritalarda nasıl görüneceğini anlatmak için hazırlandı.

Tablodan okunan ilişki şudur: haritanın gösterdiği alan daraldıkça ölçek büyür ve ayrıntı artar. Büyük ölçekli haritalar kadastro (tapu) işlerinde, şehir planlamasında, arazi çalışmalarında ve askerî amaçlarla kullanılır. Küçük ölçekli haritalar ise atlaslarda, dünya ve kıta haritalarında, geniş bir alanın genel görünüşünü vermek için tercih edilir. Ders kitaplarında ölçek küçüldükçe haritadaki bozulmanın da arttığı anlatılır, çünkü geniş bir yuvarlak yüzeyi düzleme aktarmak dar bir alanı aktarmaktan daha çok çarpıtır.

Dikkat edilecek nokta, ölçeğin kâğıdın boyuyla değil küçültme oranıyla ilgili olmasıdır. Duvara asılan kocaman bir dünya haritası yine küçük ölçeklidir; avuç içi kadar bir mahalle planı ise büyük ölçeklidir. İki haritayı karşılaştırırken bakılacak yer kâğıdın kenarı değil, içindeki ayrıntının ne kadar ince olduğudur.

Fiziki haritalar

Fiziki haritalar yeryüzünün doğal görünümünü gösterir: dağlar, platolar, ovalar, vadiler, akarsular, göller ve denizler. Bu haritalarda en göze çarpan şey renklerdir. Renkler yükselti basamaklarını anlatır: alçak alanlar yeşil tonlarla, yükseldikçe sarı ve turuncu tonlarla, yüksek alanlar kahverengi tonlarla boyanır. Denizlerde mavinin tonları koyulaştıkça derinlik artar. Her rengin hangi yükselti aralığına karşılık geldiği lejantta yazar ve bu aralıklar haritadan haritaya değişebilir.

Türkiye'nin fiziki haritasına bakan biri Çukurova'yı ve kıyı ovalarını yeşil, Doğu Anadolu'nun büyük bölümünü kahverengi tonlarda görür. Buradaki yeşil, ovada orman ya da çayır olduğunu söylemez; yalnız orasının alçak olduğunu söyler. Yükseltinin eş yükselti eğrileriyle, gölgelendirmeyle ve başka yöntemlerle gösterilmesi bu modülün ilerleyen derslerinde ayrıca işlenecek.

Siyasi haritalar

Siyasi (idari) haritalar insanların çizdiği sınırları gösterir: ülkeler, iller, ilçeler, başkentler, büyük şehirler. Burada da renk kullanılır ama renk bir büyüklük taşımaz. Bir ülkenin turuncu, komşusunun mor boyanması, yalnız sınırın iki yakasını ayırt etmeye yarar; turuncu ülke ne daha yüksektir ne daha kalabalıktır. Sınırın türü (ülke sınırı, il sınırı) çizginin kalınlığı ya da deseniyle ayrılır, bunu da lejant söyler. Başkent ile sıradan şehir de genellikle farklı simgelerle gösterilir.

Fiziki ve siyasi haritalar birlikte genel haritalar diye anılır, çünkü bir bölgenin genel görünüşünü verirler.

Tematik haritalar

Tematik (özel amaçlı) haritalar tek bir konuyu ayrıntılı gösterir: nüfus yoğunluğu, yıllık yağış, ortalama sıcaklık, tarım ürünleri, maden yatakları, deprem tehlikesi, turizm merkezleri, ulaşım ağı. Konu başlıkta yazar, nasıl gösterildiği lejantta açıklanır.

Gösterim yolları çeşitlidir. Bir değerin artışı rengin koyulaşmasıyla verilebilir: yıllık yağışı fazla olan iller koyu, az olanlar açık mavi. Her noktanın belli bir miktarı temsil ettiği nokta yöntemi nüfusun ya da hayvan sayısının dağılımını gösterir. Aynı değere sahip yerleri birleştiren eş değer eğrileri de tematik haritalarda kullanılır: eş sıcaklık eğrisine izoterm, eş basınç eğrisine izobar denir. Ürün ya da maden haritalarında ise simgeler ve küçük çizimler yer alır.

Tematik haritalarda il ya da ülke sınırları sık sık çizilir. Bu sınırlar haritayı siyasi yapmaz; değerlerin nereye ait olduğunu okumak için altlık görevi görür. Haritanın türünü sınır çizgileri değil, anlatmak istediği konu belirler.

Sözel harita: Göllüova üç kez

Göllüova'yı aynı ölçekte üç ayrı haritada düşün; üçünde de kuzey kâğıdın yukarısına bakıyor. Fiziki haritada ilçenin kuzeyi kahverengi bir dağlık kuşaktır. Dağlardan inen bir akarsu güneye akar ve ilçenin ortasındaki yeşil ovayı ikiye böler, güneydoğuda mavi bir göle dökülür. Siyasi haritada dağlar ve ova kaybolur; ilçe tek renge boyanmıştır, çevresindeki ilçeler başka renklerdedir. Ovadaki ilçe merkezi bir kare, köyler küçük noktalardır, kalın çizgi il sınırını gösterir. Nüfus yoğunluğu haritasında ise ova kesimi koyu, dağlık kuzey açık tonda boyanmıştır; lejant koyu rengin kilometrekareye düşen kişi sayısının fazla olduğunu söyler. Yer değişmedi, değişen sorudur: birincisi «nasıl bir yer?», ikincisi «kimin sınırı içinde?», üçüncüsü «orada ne kadar insan yaşıyor?» sorusunu cevaplar.

Amaca göre harita seçmek

Bir coğrafya sorusu sana çoğu zaman bir amaç verir ve uygun haritayı sorar. İki soruyu arka arkaya sor: Ne kadar ayrıntı gerekiyor? Ayrıntı fazlaysa büyük ölçek, genel görünüş yetiyorsa küçük ölçek. Hangi bilgi gerekiyor? Yer şekli ise fiziki, sınır ise siyasi, tek bir konu ise tematik.

Bu derste ölçeği gözle, ayrıntıya ve alana bakarak ayırdın. Oysa haritanın kenarındaki ölçek bir sayıyla ya da bölmeli bir çizgiyle de yazılır ve o sayı haritadaki bir aralığın gerçekte kaç kilometre olduğunu kesin olarak söyler. Sıradaki derste kesir ölçeği ve çizgi ölçeği okuyacak, haritadaki uzunluktan gerçek uzunluğa, haritadaki alandan gerçek alana geçmeyi çalışacaksın.

Örnek 1 — Krokiyi tanımak

Soru: Bir trafik kazasında görevli, tutanağa iki aracın kavşaktaki yerini, yolların yönünü ve yakındaki bir eczaneyi gösteren, ölçek kullanılmadan göz kararıyla yapılmış bir çizim ekliyor. Bu çizim hangisidir?

• A) Plan
• B) Tematik harita
• C) Siyasi harita
• D) Kroki
• E) Fiziki harita

Çözüm: Çizim kuşbakışıdır ama ölçeksizdir ve yalnız gerekli noktaları gösterir. Plan ölçekli olurdu; harita türleri de ölçekli ve daha geniş alanlıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Ölçekleri ayırmak

Soru: Aynı ilçeyi gösteren K haritasında ilçe merkezi sokaklarıyla bir alan olarak, L haritasında ise tek bir nokta olarak çizilmiştir. Hangisi söylenebilir?

• A) K haritası daha küçük ölçeklidir.
• B) Ölçeği daha büyük olan K haritasıdır ve bu haritanın daha dar bir alan göstermesi beklenir.
• C) L haritası daha fazla ayrıntı gösterir.
• D) İki haritanın ölçeği aynıdır.
• E) L haritası bir plandır.

Çözüm: Sokakların çizilebilmesi küçültmenin az olduğunu gösterir. Az küçültme büyük ölçek, fazla ayrıntı ve dar alan demektir. Şehrin noktaya inmesi ise küçük ölçekteki genellemenin sonucudur. Cevap: B.

Örnek 3 — Fiziki haritadaki renk

Soru: Türkiye fiziki haritasında bir kıyı ovası koyu yeşil gösterilmiştir. Bu bilgiye dayanarak hangisi söylenebilir?

• A) Ova ormanla kaplıdır.
• B) Ovada yağış fazladır.
• C) Ovanın yükseltisi azdır.
• D) Ova bir ilin sınırları içindedir.
• E) Ovada nüfus yoğundur.

Çözüm: Fiziki haritada renkler yükselti basamaklarını gösterir. Yeşil, bitki örtüsünü değil alçak alanı anlatır. Yağış, nüfus ve bitki örtüsü için ayrı tematik haritalar gerekir. Cevap: C.

Örnek 4 — Amaca uygun harita

Soru: Bir öğrenci, Türkiye'de fındık üretiminin hangi illerde yoğunlaştığını gösteren bir ödev hazırlıyor. Hangi harita amacına en uygundur?

• A) Türkiye fiziki haritası
• B) Dünya siyasi haritası
• C) İlçe merkezinin planı
• D) Türkiye siyasi haritası
• E) İllere göre fındık üretimini gösteren tematik harita

Çözüm: Tek bir konunun dağılımı tematik haritayla gösterilir. Siyasi harita illeri ayırır ama üretim miktarını vermez; fiziki harita yükseltiyi gösterir. Cevap: E.

• Fiziki haritadaki yeşili orman sanmak. Yeşil alçak yükseltiyi gösterir; ormanın yeri ancak bitki örtüsü haritasından okunur.
• Geniş alanı gösteren haritayı büyük ölçekli sanmak. Geniş alanı sığdırmak için gerçek çok küçültülür; bu yüzden dünya haritası küçük ölçeklidir.
• Kâğıdın boyutunu ölçek sanmak. Duvar büyüklüğündeki bir dünya haritası da küçük ölçeklidir; ölçeği küçültme oranı belirler.
• Sınır çizgisi görünce haritayı siyasi saymak. Tematik haritalar da il ve ülke sınırlarını altlık olarak çizer; türü haritanın konusu belirler.
• Krokiden uzaklık ölçmeye çalışmak. Kroki göz kararıyla çizilir; üzerindeki uzunluklar karşılaştırılamaz ve ölçülemez.