Türkiye'nin coğrafi konumu

Bir ocak sabahı Yusuf, okula çıkmadan telefonundaki hava durumu uygulamasına bakıyor. Ailesinin bir kısmı Çanakkale'de, bir kısmı Erzurum'da yaşıyor; ikisini de listeye eklemiş. Çanakkale'de termometre artı beşi, Erzurum'da eksi on sekizi gösteriyor. Aynı gün sınıftaki atlasta iki kentin neredeyse aynı paralelin üzerinde durduğunu fark ediyor. Kafası karışıyor: enlem sıcaklığı belirliyorsa, aynı enleme yakın iki kent arasındaki bu yirmi üç derecelik uçurum nereden geliyor? Cevap, bir yerin konumunu iki ayrı soruyla okumakta. Birincisi «Dünya'nın neresindesin?», ikincisi «neyin yanındasın?». Türkiye için iki sorunun cevabını da bu derste kuruyoruz.

• Türkiye'nin mutlak konumunu enlem ve boylam aralığıyla ifade eder, bu konumun sonuçlarını nedeniyle açıklarsın.
• Öğle vakti Türkiye'ye ulaşan güneş ışınlarının açısını tarih ve enleme göre hesaplarsın.
• Göreceli konumun kıtalar, denizler ve boğazlar üzerinden doğurduğu ekonomik ve stratejik sonuçları sıralarsın.
• Bir özelliğin mutlak konumdan mı, göreceli konumdan mı kaynaklandığını ayırt edersin.

Konumun iki ölçüsü

Bir yerin mutlak konumu (matematik konumu), o yerin paralel ve meridyenlere göre nerede durduğudur. Bu bilgi sabittir; enlem ve boylam değerleriyle bir kez yazılır ve değişmez. Göreceli konum (ders kitaplarında çoğu zaman özel konum diye geçer) ise yerin çevresiyle ilişkisidir: hangi kıtalara, denizlere, boğazlara, yollara, kaynaklara yakın olduğu; ayrıca yükseltisi, yer şekilleri ve denize uzaklığı. Mutlak konum bir adres gibi okunur, göreceli konum ise o adresin mahallesini anlatır.

Yusuf'un sorusu bu ayrımın tam ortasına düşer. Çanakkale ile Erzurum'un mutlak konumları birbirine yakındır; kışları arasındaki fark ise göreceli konumdan, yani yükseltiden, denize uzaklıktan ve dağların uzanışından doğar.

Türkiye'nin çerçevesi

Türkiye, ders kitaplarındaki yuvarlak değerlerle 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Uç noktalar bu değerlere çok yakındır: en kuzeyde Sinop (İnceburun), en güneyde Hatay, en doğuda Iğdır, en batıda Çanakkale'ye bağlı Gökçeada bulunur.

Çerçeveye ilk bakışta Türkiye'nin hem Kuzey hem Doğu Yarım Küre'de olduğu okunur. Enlem aralığı 6°, boylam aralığı 19°'dir; ülke doğu-batı doğrultusunda uzanan bir dikdörtgene benzer ve haritada da doğu-batı uzunluğu kuzey-güney uzunluğunu belirgin biçimde aşar.

Enlemin Türkiye'deki izleri

Önceki derste enlemin genel etkilerini gördün. Şimdi bu etkileri, 36° ile 42° K arasına sığan Türkiye'ye uygulayalım.

Türkiye, güneyde 23°27' K'den geçen Yengeç Dönencesi ile kuzeyde 66°33' K'den geçen Kuzey Kutup Dairesi arasında, orta (ılıman) kuşaktadır. Bu yüzden güneş ışınları ülkenin hiçbir yerine, hiçbir tarihte dik gelmez; Güneş öğle vakti her zaman güney gökyüzündedir ve gölgeler kuzeye düşer. Güneş'in günün en yüksek konumuna ulaştığı yerel öğlede bile ışınların açısı 90°'ye varmaz. Gün uzunluğu yıl içinde belirgin biçimde değişir ve dört mevsim açıkça yaşanır.

Öğle vakti ışınların açısını bulmak için, o tarihte ışınların dik geldiği paralel ile bulunduğun paralel arasındaki enlem farkı 90°'den çıkarılır. Dik ışınların düştüğü paralel yaz gündönümünde (21 Haziran) Yengeç Dönencesi, mart ve eylüldeki iki ekinoksta (21 Mart, 23 Eylül) Ekvator, kış gündönümünde (21 Aralık) ise Oğlak Dönencesi'dir. Türkiye'nin iki ucu için sonuçlar şöyledir:

Değerlerin anlattığı şudur: ışınlar Türkiye'ye en büyük açıyla 21 Haziran'da, en küçük açıyla 21 Aralık'ta gelir; öğle gölgesi de buna göre yazın en kısa, kışın en uzundur. Güney kıyıları her tarihte kuzey kıyılarından daha büyük açı alır. İki uç arasındaki fark ise her satırda 6°'dir, çünkü iki yer arasındaki enlem farkı tarihten bağımsızdır.

Gün uzunluğunda da kuzey ile güney ayrışır. Haziranda Karadeniz kıyısındaki bir kentin gündüzü Akdeniz kıyısındakinden uzun sürer, aralıkta ise ondan kısa kalır; yani gündüz süresi yıl içinde kuzeyde daha çok değişir. İki ekinoks gününde ise bütün Türkiye'de gündüz ile gece yaklaşık eşittir.

Kuzey Yarım Küre'deki konumun bir sonucu da rüzgârlarda görülür. Türkiye'ye kuzeyden ulaşan hava daha yüksek enlemlerden geldiği için genellikle sıcaklığı düşürür; güneyden ulaşan hava ise daha düşük enlemlerden geldiği için sıcaklığı artırır.

Bakı: dağın güneşli yüzü

Güneş öğle vakti güneyde durduğuna göre Türkiye'de güneye bakan yamaçlar ışınları daha büyük açıyla alır ve daha çok ısınır; kuzeye bakan yamaçlar gün içinde daha çok gölgede kalır. Bir yamacın yöneldiği tarafa bakı denir ve bu fark gözle görülür sonuçlar doğurur:

• Güneye bakan yamaçlarda kar daha erken erir; kar örtüsü kuzey yamaçlarda daha uzun kalır.
• Aynı dağda yerleşmeler, tarlalar ve bazı tarım ürünleri güney yamaçta daha yükseğe çıkabilir.
• Evler ve seralar çoğu zaman güneşi alacak biçimde güneye yönlendirilir.

Bakının yönü mutlak konuma bağlıdır. Aynı dağ Güney Yarım Küre'de olsaydı güneşli yüz kuzeye bakan yamaç olurdu.

Boylamın izi

Boylam aralığının sonucu saattir: 19°'lik açıklığın doğu ile batı uçları arasında 76 dakikalık yerel saat farkı yarattığını önceki derste hesapladın. Buna bağlı olarak Güneş, doğudaki Iğdır ve Kars'ta batıdaki Edirne ve Çanakkale'den önce doğar ve önce batar.

Sözel harita: Türkiye ve çevresi

Kâğıdına yatay, uzun bir dikdörtgen çiz; bu Türkiye. Dikdörtgenin üst kenarı boyunca Karadeniz'i yaz. Sol kenara Ege Denizi'ni, alt kenara Akdeniz'i yerleştir. Sol üst köşede dikdörtgenin içine küçük bir iç deniz çiz: Marmara Denizi. Bu denizi Karadeniz'e bağlayan dar geçide İstanbul Boğazı, Ege'ye bağlayan geçide Çanakkale Boğazı adını ver. Boğazların ve Marmara'nın kuzeybatısında kalan küçük parçaya Trakya (Avrupa), geri kalan büyük gövdeye Anadolu (Asya) yaz.

Şimdi çevreyi ekle. Kuzeybatıya Avrupa'yı, doğuya Asya'nın içlerine uzanan bir ok çiz; Kafkasya'yı kuzeydoğuya, Hazar Denizi'ni daha doğuya koy. Akdeniz'in güneyine, dikdörtgenin sol alt köşesinin karşısına Afrika'yı yaz. Güneydoğuya da Orta Doğu'yu ekle. Kara sınırında batıda Yunanistan ve Bulgaristan; kuzeydoğuda Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan (Nahçıvan); doğuda İran; güneyde Irak ve Suriye yer alır.

Göreceli konum: kıtalar arasında köprü

Bu haritaya bakınca Türkiye'nin göreceli konumunun ana çizgisi görünür. Ülke Asya ile Avrupa'yı birbirine bağlar ve Akdeniz üzerinden Afrika'ya yakındır. Ders kitaplarında bu durum Türkiye'nin üç kıta arasında bir köprü olarak anlatılır.

Köprü konumu tarih boyunca göç ve ticaret yollarını bu topraklardan geçirmiştir. Doğu ile Batı arasındaki kervan yolları Anadolu'yu kat etmiş, farklı kültürler burada karşılaşmış ve birbirini etkilemiştir. Anadolu'nun çok eski çağlardan beri yoğun yerleşme görmesinde bu geçit konumunun da payı vardır.

Dört deniz ve boğazlar

Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrilidir ve dört denize kıyısı vardır: Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz. Kıyıların uzunluğu ve çeşitliliği balıkçılığa, deniz taşımacılığına, limanlara ve kıyı turizmine olanak verir.

Türk Boğazları göreceli konumun en ayırt edici öğesidir. İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı'ndan oluşan su yolu Karadeniz'i Ege üzerinden Akdeniz'e bağlar. Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin açık denizlere ve okyanuslara deniz yoluyla ulaşabilmesi bu geçide bağlıdır. Bu yüzden boğazlar hem uluslararası deniz ticareti hem de bölgesel güvenlik açısından önem taşır.

Ulaşım, ticaret, enerji

Göreceli konumun ekonomik yüzü yollar ve kaynaklarla ilgilidir. Türkiye, enerji kaynakları bakımından zengin olan Hazar çevresi ve Orta Doğu ile enerjiyi büyük ölçüde dışarıdan alan Avrupa arasında yer alır. Bu nedenle ders kitaplarında Türkiye bir enerji koridoru olarak anılır; Bakü-Tiflis-Ceyhan ham petrol boru hattı bu rolün bilinen örneğidir. Kara ve demir yolu bağlantıları Avrupa ile Asya arasındaki yük taşımacılığını Türkiye üzerinden geçirir.

Bütün bu özellikler Türkiye'ye jeopolitik önem kazandırır: kıtalar, denizler ve enerji yolları arasındaki konumu, ülkeyi bölgesel ve uluslararası ilişkilerde dikkat çeken bir yere koyar.

Aynı enlem, farklı iklim

Göreceli konum yalnız dış ilişkilerle sınırlı değildir; yükselti, yer şekilleri ve denize uzaklık da bu konumun parçasıdır. Türkiye'de ortalama yükselti fazladır ve batıdan doğuya doğru artar. Kuzeyde ve güneyde dağlar kıyıya paralel uzanır; deniz etkisi bu dağları aşıp iç kesimlere kolayca giremez.

Yusuf'un gördüğü fark buradan gelir. Çanakkale deniz kenarında ve alçaktadır; deniz kışın sıcaklığı yumuşatır. Erzurum ise denizden uzak, yüksek bir platoda yer alır; yükseklik ve karasallık kışı sertleştirir. Mutlak konum Türkiye'nin genel çerçevesini, yani ılıman kuşağı ve mevsimleri çizer; aynı çerçevedeki iki yerin farklı yaşamasını ise göreceli konum açıklar. Bir soruda «aynı enlemde ama farklı» ifadesi geçiyorsa cevabı enlemde değil, bu etkenlerde ara.

Modülün özeti

• Paralel ve meridyen: Paraleller enlemi, meridyenler boylamı ölçer; ikisi birlikte bir yerin mutlak konumunu verir.
• Enlemin etkileri: Enlem arttıkça geliş açısı küçülür, ortalama sıcaklık genelde düşer, gün uzunluğunun yıllık farkı büyür; matematik iklim kuşakları enleme göre ayrılır.
• Yerel ve ulusal saat: Yerel saati boylam belirler, doğudaki yer ileridedir; ulusal saat seçilen bir meridyenin saatidir, Türkiye'de UTC+3.
• Türkiye'nin konumu: Mutlak konum ılıman kuşağı, mevsimleri, kuzeye düşen gölgeyi, bakıyı ve saat farkını getirir; göreceli konum köprü rolünü, dört denizi, boğazları ve iklimdeki yerel farkları açıklar.

Bu modülde Türkiye'yi hep elle çizdiğin kaba bir dikdörtgen üzerinde düşündün. Gerçek haritalar ise ne gösterdiklerine ve ne kadar alanı ne kadar ayrıntıyla verdiklerine göre birbirinden ayrılır: kimi yükseltiyi ve akarsuları, kimi il ve ülke sınırlarını, kimi yalnız tek bir konuyu gösterir. Sıradaki derste haritaların büyük ve küçük ölçekli olarak nasıl ayrıldığını, fiziki, siyasi ve tematik haritaların neyi anlattığını öğreneceksin.

Örnek 1 — Konumu sınıflandırmak

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin göreceli (özel) konumuyla açıklanır?

• A) Öğle vakti ışınların hiçbir tarihte 90° açıyla gelmemesi
• B) Öğle vakti gölgelerin kuzeye düşmesi
• C) Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin açık denizlere ulaşımının Türkiye'deki boğazlardan geçmesi
• D) Doğu ile batı uçları arasında yerel saat farkı bulunması
• E) Dört mevsimin belirgin yaşanması

Çözüm: A, B ve E Türkiye'nin enlemiyle, D boylam aralığıyla, yani mutlak konumla ilgilidir. Boğazların Karadeniz ile Akdeniz arasındaki geçiş rolü ise Türkiye'nin çevresindeki denizlerle ilişkisinden doğar. Cevap: C.

Örnek 2 — Öğle açısı

Soru: 21 Haziran'da 38° K paraleli üzerindeki bir yerde öğle vakti güneş ışınlarının geliş açısı kaç derecedir?

• A) 28°33'
• B) 52°
• C) 61°27'
• D) 75°27'
• E) 90°

Çözüm: 21 Haziran'da ışınlar 23°27' K'ye dik gelir. Enlem farkı 38° − 23°27' = 14°33'. Açı 90° − 14°33' = 75°27'. 52° bu yerin ekinokstaki açısıdır, 28°33' ise 21 Aralık'taki açısıdır. 90° Türkiye'de hiçbir tarihte görülmez. Cevap: D.

Örnek 3 — Bakı

Soru: Doğu-batı doğrultusunda uzanan bir dağın iki yamacında kalıcı yerleşmelerin üst sınırı karşılaştırılıyor. Bir yamaçta köyler belirgin biçimde daha yükseğe çıkmıştır. Bu durumun Türkiye'de en olası açıklaması hangisidir?

• A) O yamacın güneye bakması ve daha çok güneş alması
• B) O yamacın kuzeye bakması ve daha nemli olması
• C) O yamacın doğuda kalıp güneşi önce görmesi
• D) O yamacın daha alçak enlemde bulunması
• E) O yamacın ulusal saatin esas alındığı meridyene yakın olması

Çözüm: Türkiye'de Güneş öğle vakti güneyde durur; güneye bakan yamaç ışınları daha büyük açıyla alır, daha çok ısınır ve karı erken erir. Aynı dağın iki yamacı arasında enlem ya da saat farkı yerleşme sınırını değiştirecek kadar büyük değildir. Cevap: A.

Örnek 4 — Aynı enlem, farklı kış

Soru: Birbirine yakın enlemlerde bulunan Çanakkale'de ocak ayı sıcaklıklarının Erzurum'dan belirgin biçimde yüksek olmasının en önemli nedeni hangisidir?

• A) Çanakkale'nin Ekvator'un güneyinde kalması
• B) Çanakkale'nin denize kıyısı olması ve alçakta bulunması, Erzurum'un ise yüksek ve denizden uzak olması
• C) Çanakkale'de güneş ışınlarının kışın dik gelmesi
• D) İki kent arasında yerel saat farkı bulunması
• E) Erzurum'un kutup dairesine yakın olması

Çözüm: Enlemler yakın olduğu için fark mutlak konumla açıklanamaz. Belirleyici olan göreceli konum etkenleridir: deniz kışı yumuşatır, yükselti ve karasallık sertleştirir. Saat farkı sıcaklığı etkilemez; Türkiye'de ışınlar hiç dik gelmez ve Erzurum kutup dairesinden çok uzaktır. Cevap: B.

• Yakınlığı mutlak konum saymak. «Avrupa'ya yakın», «üç tarafı denizlerle çevrili» gibi ifadeler bir şeyin yanında olmayı anlatır; bunlar göreceli konumdur. Mutlak konum yalnız enlem ve boylamla yazılır.
• Türkiye'de Güneş'i tepeye koymak. Türkiye dönencenin kuzeyindedir; 21 Haziran'da bile ışınlar dik gelmez. «Güneş tam tepede» ifadesi gören seçenek Türkiye için yanlıştır.
• Bakıyı ters kurmak. Türkiye'de güneşli yüz güneye bakan yamaçtır. Kuzey yamacı güneşli sanan öğrenci, Güney Yarım Küre'nin kuralını uygulamış olur.
• Her sıcaklık farkını enleme bağlamak. Türkiye'de doğu-batı yönündeki büyük sıcaklık farkları çoğunlukla yükselti ve denize uzaklıktan kaynaklanır; enlem farkı küçükken sıcaklık farkı büyükse göreceli konumu ara.
• Boylam farkından iklim çıkarmak. Boylam saat farkı yaratır, sıcaklık ya da mevsim farkı yaratmaz.