Yerel saat ve ulusal saat

Ece, Türkiye'nin batı kıyısındaki bir ilçede, okul bahçesine bir çubuk dikip gölgesini izliyor. Ödevi basit: gölgenin en kısa olduğu anı telefonuna kaydetmek. Saat 12.00'de gölge hâlâ kısalıyor. 12.30'da da kısalıyor. En kısa hâline ancak telefon 13.00 dolaylarını gösterirken varıyor. Ece önce çubuğun eğik durduğundan şüpheleniyor, sonra telefonun bozuk olduğundan. İkisi de sağlam. Telefon bütün ülkede ortak kullanılan saati gösteriyor; gölge ise yalnız o bahçenin üzerinden geçen meridyenin saatini. Bu iki saatin arasını hesaplamayı bilen biri, Ece'nin kaydettiği gecikmeyi çubuğu dikmeden, kâğıt üzerinde önceden bulabilir.

• Boylam farkından yerel saat farkını, yerel saat farkından boylam farkını hesaplarsın.
• Bir yerin yerel saati bilindiğinde doğusundaki ya da batısındaki başka bir yerin yerel saatini bulursun.
• Yerel saat ile ulusal saatin farkını ayırt eder, saat dilimlerinin neden siyasi sınırlara göre büküldüğünü açıklarsın.
• Boylam farkını uzaklıkla karıştıran çeldiricileri elersin.

Öğleyi Güneş belirler

Bir yerde Güneş gün boyunca doğu ufkundan yükselir, gökyüzünde tepe noktasına varır, ardından batıya iner. Tepeye vardığı an, o yerin bulunduğu meridyenin tam karşısında durduğu andır. Bu ana o meridyenin yerel saatiyle 12.00 denir; çubuğun gölgesi de tam bu anda en kısa boyuna iner. Yerel saat, kısacası, Güneş'e göre ayarlanmış saattir: her meridyenin kendi öğlesi, dolayısıyla kendi saati vardır.

Güneş'in gün içinde en yükseğe çıktığı an yıl içinde dakikalarla ölçülen küçük bir oynama gösterir. Ders kitapları ve sınav soruları bu oynamayı hesaba katmaz; biz de katmayacağız.

360°'den 4 dakikaya

Kendi ekseni çevresinde 360° dönmek Dünya'nın yaklaşık 24 saatini alır. Bu oranı küçültürsek hesapların tamamı tek bir bölmeden çıkar:

• 24 saat = 1.440 dakika; 1.440 ÷ 360 = 1° boylam için 4 dakika.
• 60 dakika ÷ 4 = 15° boylam için 1 saat.
• 1° = 60' (yay dakikası) olduğundan 4 dakikalık zaman 60'lık yaya denk gelir; 1 dakikalık zaman farkı 15' boylama karşılık gelir.

Hepsi aynı orandan gelir; ezberlemek yerine bölmeyi hatırlamak yeter. Soruda hangi birim verilmişse oradan girip ötekine geçersin.

Doğu ileri, aynı meridyen eş

Dönüş yönü batıdan doğuya olduğundan Güneş'i önce doğudaki meridyenler karşılar; öğleye önce onlar ulaşır. Bu yüzden iki yerden doğuda olanın yerel saati daima ileridir. Batıdaki yer, aynı öğleyi biraz sonra yaşar.

Bu kuralın sessiz bir sonucu var: aynı meridyen üzerindeki bütün yerlerin yerel saati aynıdır. Biri Ekvator'da, öteki kutba yakın olsun; Güneş ikisinin meridyenine aynı anda gelir. Yani yerel saat yalnız boylama bağlıdır, enlem bu hesaba girmez.

Sözel harita: meridyen şeridi

Kâğıdına soldan sağa uzanan yatay bir çizgi çiz. Ortasına bir çentik at ve altına 0° yaz; bu, Greenwich'ten geçen başlangıç meridyenidir. Sağa doğru eşit aralıklarla üç çentik daha at: 15° D, 30° D, 45° D. Sola doğru da iki çentik: 15° B, 30° B. Sağ uç doğu, sol uç batıdır.

Şimdi 0°'nin üstüne "12.00" yaz. Sağa her adımda bir saat ekle: 15° D'nin üstüne 13.00, 30° D'ye 14.00, 45° D'ye 15.00. Sola her adımda bir saat çıkar: 15° B'ye 11.00, 30° B'ye 10.00. Şeride bakınca kural kendiliğinden okunur: sağa, yani doğuya gidildikçe saat ilerler.

İki yer arasındaki farkı bulmak

Önce boylam farkını, sonra zaman farkını bul.

• Aynı yarım kürede (ikisi de doğu ya da ikisi de batı) boylamlar çıkarılır: 20° D ile 35° D arasında 15° fark vardır.
• Farklı yarım kürelerde (biri doğu, öteki batı) boylamlar toplanır: 25° D ile 15° B arasında 40° fark vardır, çünkü aradaki yol 0°'yi geçer.

Ardından fark 4 ile çarpılır. Aşağıdaki tablo sık kullanılan değerleri bir arada gösterir:

Ters yönde çalışırken dakikayı 4'e bölersin: 1 saat 12 dakika = 72 dakika, 72 ÷ 4 = 18°. Bölme tam çıkmazsa kalanı yay dakikasına çevir: 126 dakika ÷ 4 = 31,5°, yani 31°30'.

Bilinen saatten bilinmeyene

Bir yerin yerel saati verildiğinde ötekini bulmak iki adımdır: zaman farkını hesapla, sonra yöne bak. Aranan yer doğudaysa farkı ekle, batıdaysa çıkar.

Dakikalar 60'ı aşınca saate taşınır: 09.50'ye 40 dakika eklemek 10.30 eder, 09.90 değil. Toplam 24.00'ü geçerse tarih de değişir: 22.30'a 2 saat 40 dakika eklenince sonuç ertesi günün 01.10'udur. Geriye giderken de aynı dikkat gerekir; 00.20'den 1 saat çıkarmak önceki günün 23.20'sini verir.

Derece kilometre değildir

Boylam farkı bir açıdır, uzaklık değil. Meridyenler kutuplarda birleştiği için iki meridyen arasındaki mesafe Ekvator'da en geniştir ve kutuplara doğru daralır. Ekvator'da 10° arayla duran iki kent ile kutba yakın bir paralelde 10° arayla duran iki kent arasında kilometre farkı büyüktür; yerel saat farkı ise ikisinde de 40 dakikadır. Aynı meridyen üzerinde birbirinden binlerce kilometre uzak iki yerin saat farkı ise sıfırdır.

Ulusal saat

Her meridyenin kendi saatini kullanmak gündelik hayatı kilitlerdi: aynı ülkenin iki kentinde tren tarifesi, okul zili, haber yayını farklı saatlerde işlerdi. Bu yüzden ülkeler bir meridyenin yerel saatini seçip bütün topraklarında ortak saat olarak kullanır. Buna ulusal saat denir. Ulusal saat, ülkenin her yerinde Güneş'e uymaz; seçilen meridyenin doğusunda kalan yerlerde öğle ulusal saatle 12.00'den önce, batısında kalanlarda sonra yaşanır. Ece'nin gölgesi bu yüzden geç kalmıştı.

Saat dilimleri

Dünya 24 saat × 15° mantığıyla, kâğıt üzerinde her biri 15° genişliğinde 24 saat dilimine bölünür. Başlangıç noktası 0° meridyenidir; dilimler, bu meridyenin saatine dayanan uluslararası ortak zaman ölçüsü UTC'ye (Eşgüdümlü Evrensel Zaman, Coordinated Universal Time) göre adlandırılır. Doğudaki dilimler UTC+1, UTC+2 diye ileri, batıdakiler UTC−1, UTC−2 diye geri sayılır.

Haritada ise dilim sınırları düz meridyenler gibi uzanmaz. Ülkeler, bir şehri ya da bir eyaleti ikiye bölmemek için sınırları siyasi çizgilere göre büker. Doğu-batı yönünde geniş ülkelerin bir kısmı birden fazla saat dilimi kullanır; Çin ise geniş topraklarına karşın tek bir ulusal saat uygular. Hindistan gibi bazı ülkeler de tam saatlik değil, yarım saatlik bir fark seçmiştir. Dilimlerin dünyanın öbür ucunda buluştuğu yerde, büyük ölçüde 180° meridyenini izleyen tarih değiştirme çizgisi bulunur; ders kitaplarında bu çizgi geçilirken takvimin bir gün değiştiği anlatılır.

Türkiye'nin saati

Türkiye 2016'dan beri yıl boyunca UTC+3 kullanır. 3 × 15° = 45° olduğundan bu saat, hesap olarak 45° D meridyeninin yerel saatine denk gelir. Türkiye 26° D ile 45° D meridyenleri arasında uzanır: 19° × 4 = 76 dakika. Ulusal saat 12.00'yi gösterirken doğu ucunda Güneş günün en yüksek konumundadır; batı ucunda ise yerel saat 10.44'tür ve öğleye daha 1 saat 16 dakika vardır. Bir soruda ulusal saat geçiyorsa esas alınan meridyeni ya da UTC farkını önce kökte ara; hesabı o veriye göre kur.

Bu derste Türkiye'yi yalnız iki meridyen arasında bir şerit olarak kullandık. Oysa ülkenin enlem aralığı da, çevresindeki denizler, kıtalar ve geçit yolları da onun iklimini, ulaşımını, tarihini şekillendirir. Sıradaki ders Türkiye'nin 36°–42° K ve 26°–45° D arasındaki mutlak konumunu, komşularına ve denizlere göre göreceli konumunu ve bu iki konumun doğurduğu sonuçları ele alıyor.

Örnek 1 — Aynı yarım kürede

Soru: 12° D meridyenindeki K kentinde yerel saat 09.30'dur. Aynı anda 42° D meridyenindeki L kentinde yerel saat kaçtır?

• A) 07.30
• B) 10.00
• C) 11.00
• D) 11.30
• E) 12.30

Çözüm: İki kent de doğu boylamında olduğu için boylamlar çıkarılır: 42 − 12 = 30°. 30 × 4 = 120 dakika, yani 2 saat. L doğuda olduğundan fark eklenir: 09.30 + 2 saat = 11.30. Cevap: D.

Örnek 2 — Başlangıç meridyenini geçmek

Soru: 35° D meridyenindeki P'de yerel saat 18.00 iken 25° B meridyenindeki R'de yerel saat kaçtır?

• A) 14.00
• B) 17.20
• C) 18.40
• D) 20.40
• E) 22.00

Çözüm: Biri doğu, öteki batı boylamında; aradaki yol 0°'yi geçtiği için boylamlar toplanır: 35 + 25 = 60°. 60 × 4 = 240 dakika = 4 saat. R batıda kaldığı için fark çıkarılır: 18.00 − 4 = 14.00. 10° farkla bulunan 17.20 ya da 18.40, boylamları çıkaran öğrenciyi bekler. Cevap: A.

Örnek 3 — Saatten boylama

Soru: 20° D meridyenindeki T'nin yerel saati 12.00'yi gösterdiği anda S'de saat 13.48'dir. S hangi meridyen üzerindedir?

• A) 7° D
• B) 27° D
• C) 27° B
• D) 48° D
• E) 47° D

Çözüm: Zaman farkı 1 saat 48 dakika = 108 dakika. 108 ÷ 4 = 27°. S'nin saati ileri olduğuna göre S, T'nin 27° doğusundadır: 20 + 27 = 47° D. 27° D, farkı bulup T'nin boylamını eklemeyi unutanın seçeneğidir. Cevap: E.

Örnek 4 — Tam çıkmayan bölme

Soru: İki yer arasındaki yerel saat farkı 2 saat 6 dakikadır. Aralarındaki boylam farkı ne kadardır?

• A) 31°
• B) 31°30'
• C) 31°50'
• D) 30°6'
• E) 126°

Çözüm: 2 saat 6 dakika = 126 dakika. 126 ÷ 4 = 31,5°. Yarım derece 30' eder; sonuç 31°30'. 0,5°'yi 50' diye yazmak (31°50') ya da 2 saati 30°'ye çevirip 6 dakikayı olduğu gibi yay dakikası saymak (30°6') birim karıştırmaktır; 126°, dakikayı hiç bölmeyenin seçeneğidir. Cevap: B.

• Farklı yarım kürede boylamları çıkarmak. 25° D ile 15° B arasındaki fark 10° değil 40°'dir; yol 0° meridyenini geçtiği için toplanır.
• Yönü ters uygulamak. Doğudaki yerin saati ileridir; aranan yer doğudaysa fark eklenir, batıdaysa çıkarılır. Soruyu bitirince "doğudaki ileri mi?" diye bir kez daha bak.
• Dakikayı ondalık gibi yazmak. 76 dakika 1,76 saat değil, 1 saat 16 dakikadır; 09.50 + 40 dakika da 09.90 değil, 10.30'dur.
• Boylam farkını uzaklık sanmak. Aynı boylam farkı her enlemde aynı saat farkını verir ama kilometre olarak kutuplara doğru küçülür; aynı meridyendeki iki uzak yerin saat farkı sıfırdır.
• Ulusal saati Güneş saati sanmak. Ulusal saat 12.00'yi gösterdiğinde Güneş yalnız seçilen meridyende günün en yüksek konumundadır; ülkenin geri kalanında öğle önce ya da sonra yaşanır.
• Gece yarısını unutmak. Ekleme 24.00'ü aşarsa sonuç ertesi güne, çıkarma 00.00'ın altına inerse önceki güne düşer.