YKS Biyoloji · Bitki Biyolojisi · BİO-BY18-L05

Bitki hareketleri

AYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Edanur cumartesileri Ferhunde Hanım'ın çiçekçi dükkânında yardım ediyor. Vitrin camının önündeki bütün saksılarda gövdeler aynı yana, sokağa doğru kıvrılmış. Edanur bir benjamini işaret ediyor: «Bitki ışığı görüyor, sonra kolunu uzatır gibi gövdesini kasıp cama dönüyor.» Tezgâhta bir küstümotu duruyor. Edanur yaprağın ucuna parmağını değdiriyor; yaprakçıklar birkaç saniyede çift çift kapanıyor, sap aşağı sarkıyor. «İşte, bu da aynısı. Dokunduğum yere dönüyor.» Ferhunde Hanım benjaminin saksısını yarım tur çevirip eğri gövdeyi odanın içine bakar hâle getiriyor. «Kolunu kasıyorsa yarın bırakır, düzelir. Bir hafta sonra bak.» Küstümotunu ise öteki yanından, tezgâha bakan yaprakçığından dokunarak bir daha kapatıyor; yaprakçıklar yine aynı biçimde katlanıyor. Bir haftada gerçekten ne değişecek, küstümotu hangi yandan dokunulduğunu umursuyor mu?

2Hedefler

Bir bitki hareketini tropizma, nasti ya da taksi olarak sınıflandırır ve pozitif ya da negatif yönünü belirlersin.
Tek yönden ışık alan gövdede ve yatırılmış saksıdaki kökte oksin dağılımının eğilmeyi nasıl doğurduğunu açıklarsın.
Ucu kesilmiş, örtülmüş ya da agar bloğu konmuş fidelerle kurulan düzeneklerin sonucunu öngörürsün.
Tropizma ile nastiyi uyarının yönü, mekanizma, hız ve kalıcılık bakımından ayırırsın.

3Konu anlatımı

Bir haftanın gösterdiği

Ferhunde Hanım'ın denemesi bir hafta sonra şöyle görünür: benjaminin eski kıvrımı yerinde durur, düzelmez; ama gövdenin en uçtaki genç kısmı yeniden cama doğru bükülmüştür. Kas gibi kasılıp gevşeyen bir organ olsaydı kıvrım bir gecede çözülürdü. Kalıcı kalması, eğriliğin hücrelerin uzamasıyla kurulduğunu gösterir: bir yanı öbür yanından daha çok uzamış bir gövde, uzamış hücreleri kısaltamaz. Yeni kıvrımın yalnız uçta oluşması da bundandır. «Bitki dokuları» dersinde gördüğümüz gibi büyüme, gövde ucundaki meristemin hemen altındaki genç bölgede sürer; yaşlı kısım artık uzamaz.

Bitkinin kası ve siniri yoktur, kökü onu toprağa bağlar. Yine de organlarını yerinde döndürebilir, kıvırabilir, açıp kapatabilir. Bitki hareketleri iki büyük gruba ayrılır. Birincisinde hareketi hücrelerin farklı büyümesi kurar; yavaştır ve geri alınmaz. İkincisinde hücrelerin su kazanıp yitirmesi, yani turgor değişimi kurar; hızlıdır ve çoğunlukla geri döner. Küstümotunun birkaç saniyelik kapanışı ikinci gruba girer.

Yer değiştiren tek hücreler

Bütün canlının bir yerden başka bir yere gittiği hareketlere taksi denir. Bitkiler âleminde bunu kök salmış bir bitki yapamaz; kamçılı tek hücreli yeşil canlılar ile kara yosunu ve eğrelti otlarının kamçılı spermleri yapabilir. Işıklı tarafa yüzen kamçılı bir hücre pozitif fototaksi gösterir; spermin yumurtayı taşıyan organın salgıladığı maddeye doğru yüzmesi kemotaksidir. Taksiyi ayıran ölçüt, organın değil bütün hücrenin konum değiştirmesidir.

Tropizma: yönü uyarı seçer

Uyarının geldiği yöne göre bir organın o yöne ya da ters yöne kıvrılmasına tropizma (yönelim) adı verilir. Organ uyarıya doğru kıvrılıyorsa tropizma pozitif, uyarıdan uzağa kıvrılıyorsa negatiftir. Işık soldan gelirse gövde sola kıvrılır; lamba sağa taşınınca yeni büyüyen kısım sağa döner. Benjaminin yarım tur çevrildikten sonra ucunu yeniden cama çevirmesi bunun gündelik kanıtıdır.

Tropizmalar çoğunlukla büyüme hareketidir: organın iki yanı farklı hızda uzar ve uzayan yanın karşısına doğru bir eğrilik oluşur. Bu yüzden yavaştır, saatler ve günler sürer; kurulan eğrilik kalıcıdır.

Oksin gölgede toplanır

«Bitki hormonları» dersinde oksinin gölgede biriktiğini ve kökün bu hormona gövdeden duyarlı olduğunu kısaca görmüştük; burada bu dağılımın eğriliği adım adım nasıl kurduğunu izliyoruz. Oksin gövde ucunda üretilir ve uçtan aşağıdaki uzama bölgesine iner. Işık her yandan eşit geldiğinde oksin gövdenin iki yanına eşit dağılır, iki yan eşit uzar ve gövde dik büyür. Işık tek yandan geldiğinde ders kitaplarının açıklaması şudur: uçtaki oksin ışık alan yandan gölgede kalan yana taşınır. Gölge yana daha çok oksin iner, oradaki hücreler daha çok uzar. Uzun kalan yan kısa kalan yanın çevresinde bükülür ve gövdenin ucu ışığa döner. Gövdenin ışığa doğru kıvrılmasına pozitif fototropizma denir. Kökler ise ders kitaplarında ışığa negatif fototropizma gösteren organ olarak verilir.

Bu açıklamada kilit nokta, ışığa yakın yanın daha çok uzadığını sanmamaktır. Daha çok uzayan yan, eğrinin dış yayıdır; dış yay gölge tarafındadır.

Uç neyi algılıyor? Fide deneyleri

Charles Darwin ile oğlu Francis, 1880'de yayımladıkları çalışmada kanarya otu fidelerinin ucunu kapatarak ışığın nerede algılandığını aradı. Aynı mantıkla kurulan düzenekler, tek yönden ışık alan fidelerde şu sonuçları verir:

Düzenek	Sonuç	Neden
Uç açık	Işığa eğilir	Uç ışığı algılar, oksin gölge yana geçer
Ucu kesilmiş	Eğilmez, uzama da büyük ölçüde durur	Oksin kaynağı ve ışığı algılayan bölge gitmiştir
Ucu ışık geçirmeyen başlıkla örtülü	Dik uzar, eğilmez	Uç oksin üretir ama ışığın yönünü algılayamaz
Ucu saydam başlıkla örtülü	Işığa eğilir	Işık başlıktan geçip uca ulaşır
Uç açık, altı ışık geçirmeyen kılıfla örtülü	Işığa eğilir	Algılayan bölge uçtur, kıvrılan bölge onun altıdır

Sonraki araştırmacılar ucun aşağıya bir madde gönderdiğini gösterdi. Went'in düzeneğinde kesilmiş uçlar bir süre agar bloğu üzerinde bekletilir, uçtan çıkan oksin bloğa geçer. Blok, ucu kesilmiş bir fidenin kesik yüzeyine yalnız bir kenara gelecek biçimde konursa, karanlıkta bile o kenarın altı daha çok uzar ve fide bloğun bulunmadığı yana eğilir. Blok kesik yüzeyin tamamını kaplarsa fide düz uzar. Eğilmeyi ışığın kendisi değil, oksinin eşit olmayan dağılımı yapmaktadır.

Yatırılmış saksı: kök ile gövde neden ters?

Bir saksı yan yatırılınca birkaç gün içinde gövdenin ucu yukarı, kökün ucu aşağı kıvrılır. Yer çekimine doğru büyüyen kök pozitif, ondan uzağa büyüyen gövde negatif gravitropizma (geotropizma) gösterir. Karanlık bir dolapta da aynısı olur; uyarı ışık değil yer çekimidir.

Oksin bu kez her iki organda da alt yanda toplanır. Gövdede alt yan daha çok uzar ve gövde yukarı bükülür. Burada hormon dersindeki duyarlılık farkı iş başındadır: gövdeyi uzatan derişim, kök hücreleri için fazladır ve uzamalarını yavaşlatır. Kökün alt yanında biriken oksin bu yüzden o yanı geride bırakır, üst yan daha çok uzar ve kök aşağı kıvrılır. Aynı hormon, aynı birikim yeri, iki organda ters sonuç doğurur.

Öteki yönelimler

Kökler kurak toprakta nemli bölgeye doğru uzanır: pozitif hidrotropizma. Polen tüpünün dişi organın içinde yumurtalığa doğru, oradan salınan kimyasallara yönelerek büyümesi pozitif kemotropizma örneğidir. Sırık fasulyesinin gövdesi sırığa değdikten sonra onun çevresine dolanır; bu tigmotropizmadır. Değen yanın hücreleri yavaş uzar, değmeyen dış yan hızlı uzar ve gövde desteğin çevresine sarılır.

Nasti: yönü organın yapısı seçer

Küstümotuna hangi yandan dokunulursa dokunulsun yaprakçıklar hep aynı biçimde katlanır. Uyarı yalnız hareketi başlatır; hareketin yönünü organın yapısı belirler. Uyarının yönünden bağımsız bu hareketlere nasti (irkilme) denir. Nastilerin çoğu turgor değişimiyle olur; birkaç saniye ya da dakikada tamamlanır ve organ bir süre sonra eski konumuna döner.

Küstümotunda yaprak sapının ve yaprakçıkların dibinde şişkin eklem bölgeleri bulunur. Dokunma ya da sarsıntı uyarısı yaprak boyunca iletilir; eklemdeki hücrelerden iyonlar çıkar, su da osmozla onları izler. «Bitkilerde madde taşınımı» dersinde stomanın bekçi hücrelerinde gördüğümüz turgor ilkesi burada tersine işler: hücreler gevşer, yaprakçıklar kapanır, sap sarkar. Su yeniden alınınca yaprak açılır. Dokunma ve sarsıntıyla başlayan bu harekete sismonasti denir.

Işık şiddetindeki değişimle bazı çiçeklerin açılıp kapanması fotonasti, sıcaklık artınca lale ve çiğdem çiçeklerinin açılması termonasti örneğidir. Lale tacındaki açılma turgordan değil, taç yaprağın iç ve dış yüzünün farklı uzamasından doğar; nasti olduğunu söyleten mekanizma değil, yönün uyarıdan bağımsız olmasıdır. Bazı kaynaklar baklagil yapraklarının gece sarkıp sabah kalkmasını uyku hareketi (niktinasti) adıyla ayrıca anar. Sinek kapan bitkisinin yaprağı da içindeki duyar tüylere bir böcek değince hızla kapanır; bu, dokunma uyarısıyla başlayan bir nastidir.

İki hareketin farkı

Ölçüt	Tropizma	Nasti
Uyarının yönü	Hareketin yönünü belirler	Hareketin yönünü belirlemez
Çoğunlukla mekanizma	İki yanın farklı büyümesi; oksin dağılımı	Turgor değişimi (bazılarında büyüme farkı)
Hız	Yavaş: saatler, günler	Çoğunlukla hızlı: saniyeler, dakikalar
Kalıcılık	Kalıcı; büyüme geri alınmaz	Turgor kökenlilerde geri dönüşlü
Örnek	Gövdenin ışığa, kökün yere kıvrılması	Küstümotunun kapanması, lalenin açılması

Sınıflandırmada belirleyici sütun ilkidir. Hız ve mekanizma çoğu zaman yol gösterir ama lale örneğinde olduğu gibi istisna taşır; yönün uyarıya bağlı olup olmadığı ise her durumda karar verdirir.

Çiçeğe doğru

Kemotropizma örneğindeki polen tüpünün yolculuğu, polen tanesi dişi organın tepesine ulaştıktan sonra başlar. Polen çiçeğin hangi parçasında oluşur, onu karşılayan tepecik nerededir, bir çiçeğin poleni başka bir çiçeğe rüzgârla mı böcekle mi taşınır? «Çiçek yapısı ve tozlaşma» dersi çanak ve taç yapraklardan erkek ve dişi organa kadar çiçeğin parçalarını ve kendi ile çapraz tozlaşmayı bu sorularla işliyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Tuzak yaprak ve sırık

Soru: Bir sinek kapan yaprağı içindeki duyar tüylere bir sinek değince hızla kapanıyor; aynı sera rafında bir sırık fasulyesi de birkaç günde yanındaki ipe dolanıyor. Bu iki hareket sırasıyla hangi grupta yer alır?

A) Tigmotropizma ve sismonasti
B) Nasti ve tigmotropizma
C) Pozitif kemotaksi ve nasti
D) İkisi de tigmotropizma
E) İkisi de turgor kökenli nasti

Çözüm: Sinek kapan, böcek hangi tüye değerse değsin aynı biçimde kapanır; yön uyarıdan bağımsızdır, hareket hızlıdır, yani nastidir. Fasulye ise ipin bulunduğu yana dolanır; yön desteğe bağlıdır ve hareket günler süren büyümeyle olur. A iki adı yer değiştirmiş; C bitkiye yer değiştirme hareketi yüklüyor; D ve E iki hareketi aynı gruba koyuyor. Cevap: B.

Örnek 2 — Yan yatan saksının oksini

Soru: Karanlık bir dolapta yan yatırılmış bir saksıda oksin hem kökün hem gövdenin alt yanında birikiyor. Birkaç gün sonra organların durumu ve nedeni hangisidir?

A) Gövde yukarı kıvrılır çünkü alt yanı daha çok uzar; kök aşağı kıvrılır çünkü alt yanında biriken oksin uzamayı yavaşlatır.
B) İki organ da yukarı kıvrılır, çünkü ikisinde de alt yan daha çok uzar.
C) Işık olmadığı için iki organ da yatay büyümeyi sürdürür.
D) Kök yukarı, gövde aşağı kıvrılır.
E) Gövde yukarı kıvrılır; kök oksinden etkilenmediği için düz uzar.

Çözüm: Gövdede yüksek oksin uzamayı artırır, alt yan uzun kalır ve uç yukarı döner. Kök oksine daha duyarlıdır; aynı birikim alt yanı yavaşlatır, üst yan daha çok uzar ve uç aşağı döner. B kökün duyarlılık farkını, C uyarının ışık değil yer çekimi olduğunu, E kökteki ters etkiyi atlıyor; D yönleri ters çeviriyor. Cevap: A.

Örnek 3 — Ucu olmayan fide ışığı görür mü?

Soru: Bir fidenin ucu kesiliyor ve kesik yüzeyin tamamı oksin emdirilmiş bir agar bloğuyla kaplanıyor. Fide sonra ışığın yalnız bir yandan geldiği bir rafa konuyor. Beklenen sonuç hangisidir?

A) Işığa doğru eğilir.
B) Işıktan uzağa eğilir.
C) Hiç uzamaz.
D) Uzar ama ışığa eğilmez; oksin iki yana eşit iner.
E) Yere doğru kıvrılır.

Çözüm: Bloktaki oksin uzamayı sağlar, bu yüzden fide uzar (C yanlış). Işığın yönünü algılayıp oksini gölge yana geçiren bölge uçtu; uç olmadığından bloktan inen oksin iki yana eşit dağılır ve eğilme olmaz. A uç varmış gibi düşünüyor; B ışıklı yanın daha çok uzadığını sanıyor; E gövdeye kökün davranışını yüklüyor. Cevap: D.

Örnek 4 — Sırığa değen yan

Soru: Sırık fasulyesinin gövdesi bir sırığın çevresine sarılırken gövdenin iki yanındaki hücrelerin uzama hızı nasıldır?

A) Sırığa değen yan daha hızlı uzar.
B) İki yan eşit uzar; sarılmayı turgor kaybı sağlar.
C) Sırığa değmeyen dış yan daha hızlı uzar.
D) Değen yanın hücreleri su kaybedip büzülür, gövde birkaç saniyede kıvrılır.
E) İki yan da uzamayı tümüyle durdurur.

Çözüm: Bir organın bir yöne bükülmesi için eğrinin dış yayının iç yayından uzun olması gerekir. Sırığa sarılan gövdede iç yay desteğe değen yandır; değmeyen dış yan hızlı uzar ve gövde desteğin çevresine dolanır. B ve D hareketi nasti mekanizmasıyla anlatıyor; A dış ile iç yayı ters koyuyor; E ise uzama olmadan eğrilik kuruyor. Cevap: C.

5Tuzaklar

Küstümotunun kapanmasını büyüme hareketi saymak. Kapanma eklem hücrelerinin su yitirmesiyle olur; saniyeler sürer ve yaprak bir süre sonra yeniden açılır. Uzamış hücre geri kısalamayacağı için büyüme hareketi bu kadar çabuk geri dönemezdi.
Tropizmayı uyarının yönünden bağımsız sanmak. Tanım tam tersidir: tropizmada uyarının yönü hareketin yönünü belirler, nastide belirlemez. İki terimi karıştıran özet cümlesi sınavın en sık çeldiricisidir.
Işık alan yanın daha çok uzadığını düşünmek. Gövde ışığa eğiliyorsa dış yay gölge yandadır; oksin oraya geçer ve o yan daha çok uzar.
Oksinin kökte de gövdedeki gibi etki ettiğini varsaymak. Alt yanda biriken oksin gövdeyi yukarı, kökü aşağı kıvırır; kökte yüksek derişim uzamayı yavaşlatır.
Ucu kesilmiş fide ile ucu örtülmüş fideyi karıştırmak. Işık geçirmeyen başlık uçtaki oksin üretimini durdurmaz, yalnız ışığın yönünü gizler; fide dik uzar. Ucu kesilmiş fide ise uzamayı da büyük ölçüde yitirir.
Hızı tek ölçüt yapmak. Lale tacının açılması büyüme farkıyla olduğu hâlde nastidir; sınıflandırmada karar sütunu uyarının yönüdür.

6Tekrar kartı

Bitki yer değiştirmez; organlarını büyüme farkıyla ya da turgor değişimiyle hareket ettirir. Taksi: bütün hücrenin yer değiştirmesi (kamçılı tek hücreliler, spermler).
Tropizma: yön uyarıya bağlı; uyarıya doğru pozitif, uzağa negatif; çoğunlukla büyüme, yavaş, kalıcı.
Gövde: ışığa pozitif, yer çekimine negatif. Kök: yer çekimine ve suya pozitif, ışığa ders kitaplarında negatif.
Tek yönlü ışık: oksin gölge yana geçer → gölge yan daha çok uzar → gövde ışığa eğilir.
Yatık saksı: oksin alt yanda; gövdede alt yan uzar (yukarı kıvrılır), kökte alt yan yavaşlar (aşağı kıvrılır).
Fide: uç ışığı algılar. Kesik uç: eğilme yok; opak başlık: dik uzar; saydam başlık: eğilir; yan agar bloğu: bloksuz yana eğilir.
Kemotropizma: polen tüpü yumurtalığa. Tigmotropizma: sarılıcı gövde, dış yan hızlı uzar.
Nasti: yön uyarıdan bağımsız; çoğunlukla turgor, hızlı, geri dönüşlü. Sismonasti küstümotu, fotonasti ışıkla açılan çiçek, termonasti lale.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Sırık fasulyesinin gövdesi değdiği sırığın çevresine birkaç günde dolanıyor. Bu hareket hangisidir?
1. A)Sismonasti
2. B)Hidrotropizma
3. C)Fotonasti
4. D)Tigmotropizma
5. E)Taksi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Dolanma yönü desteğin bulunduğu yana bağlıdır ve günler süren büyümeyle olur; dokunma uyarısına yönelen bu büyüme tigmotropizma adını alır.
Soru 2 · Kolay
Küstümotunun yaprakçıkları dokunulunca kapanırken hücre düzeyinde ne olur?
1. A)Yaprak eklemi hücreleri su yitirir ve turgorlarını kaybeder.
2. B)Eklem hücreleri hızla bölünür.
3. C)Oksin dokunulan yana taşınır.
4. D)Kas lifleri kasılır.
5. E)Yaprakçık hücreleri ölür.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Kapanma turgor kaybıyla olur ve geri dönüşlüdür; bitkide kas yoktur, bölünme ile oksin dağılımı ise yavaş büyüme hareketlerine aittir.
Soru 3 · Kolay
Tropizmayı nastiden ayıran asıl ölçüt hangisidir?
1. A)Yalnız gece gerçekleşmesi
2. B)Yalnız köklerde görülmesi
3. C)Turgor değişimiyle saniyeler içinde olması
4. D)Hareketin bitkinin yer değiştirmesiyle olması
5. E)Hareketin yönünün uyarının geldiği yöne göre belirlenmesi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Tropizmada organ uyarıya doğru ya da ondan uzağa kıvrılır; hızlı turgor hareketi çoğunlukla nastinin özelliğidir, yer değiştirme ise taksidir.
Soru 4 · Kolay
Tohum toprağa hangi konumda düşerse düşsün çimlenen kökün aşağı doğru büyümesi hangi hareketle açıklanır?
1. A)Negatif gravitropizma
2. B)Pozitif fototropizma
3. C)Pozitif gravitropizma
4. D)Termonasti
5. E)Negatif tigmotropizma
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Kök yer çekiminin yönüne doğru kıvrıldığı için hareket pozitif gravitropizmadır; negatif gravitropizma gövdenin yukarı yönelmesini anlatır.
Soru 5 · Orta
Serin bir depodan ılık bir odaya alınan kapalı lale çiçekleri, ışık hangi yandan gelirse gelsin bir süre sonra açılıyor. Hareketin adı ve gerekçesi hangisidir?
1. A)Fototropizma; çiçek ışığa yöneliyor.
2. B)Termonasti; açılmayı sıcaklık artışı başlatıyor, açılma yönü uyarının yönünden bağımsız.
3. C)Pozitif termotropizma; çiçek sıcak kaynağına doğru dönüyor.
4. D)Sismonasti; çiçekler taşınırken sarsıldı.
5. E)Kemotropizma; odadaki havanın bileşimi değişti.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Taç yaprakların açılışı ışığın ya da sıcağın geldiği yana göre değişmez, sıcaklığın artmasıyla başlar; yön uyarıya bağlı olmadığı için tropizma seçenekleri elenir.
Soru 6 · Orta
Pencere önünde ışığı hep aynı yandan alan bir fidenin gövde ucunda oksin dağılımı ve sonucu hangisidir?
1. A)Oksin gölge yanda toplanır, oradaki hücreler daha çok uzar ve gövde ışığa eğilir.
2. B)Oksin ışık alan yanda toplanır, o yan daha çok uzar ve gövde ışığa eğilir.
3. C)Oksin gölge yanda toplanır, o yan daha az uzar ve gövde ışığa eğilir.
4. D)Oksin eşit dağılır, ışık alan yandaki hücreler kasılır.
5. E)Işık alan yandaki hücreler ölür, gövde o yana çöker.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Eğrinin dış yayı gölge yandadır ve daha uzun olmalıdır; ışıklı yanı uzatan B kendi içinde çelişir, çünkü öyle bir gövde ışıktan uzağa bükülürdü.
Soru 7 · Orta
Kurak bir bahçede bir ağacın kökleri sızdıran sulama borusuna doğru uzanmış, gövdesi ise dimdik yukarı büyüyor. Kök ve gövdenin bu davranışları için doğru eşleştirme hangisidir?
1. A)Kök negatif hidrotropizma; gövde pozitif gravitropizma
2. B)Kök pozitif hidrotropizma; gövde pozitif gravitropizma
3. C)Kök pozitif tigmotropizma; gövde negatif gravitropizma
4. D)Kök pozitif hidrotropizma; gövde negatif gravitropizma
5. E)Kök negatif hidrotropizma; gövde negatif gravitropizma
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Kök nemli bölgeye doğru uzandığı için suya pozitif, gövde yer çekiminin ters yönüne büyüdüğü için yer çekimine negatif yönelim gösterir.
Soru 8 · Orta
Gürol arkadaşına «Küstümotunun kapanması, dokunulan yandaki hücrelerin büyümesini durdurmasıyla oluşan bir büyüme hareketidir» diyor. Gürol'ün hatasını düzelten açıklama hangisidir?
1. A)Gürol haklıdır; bitkide bütün hareketler büyümeyle olur.
2. B)Kapanma tigmotropizmadır; yaprak dokunulan yana kıvrılır.
3. C)Kapanma oksinin dokunulan yanda toplanmasıyla olur.
4. D)Kapanma kalıcıdır; yaprak bir daha açılmaz.
5. E)Kapanma eklem hücrelerinin su yitirmesiyle olur; geri dönüşlüdür ve yeni büyüme gerektirmez.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Saniyeler içinde gerçekleşen ve bir süre sonra geri dönen hareket turgor kaynaklıdır; yön dokunulan yere bağlı olmadığından tropizma da değildir.
Soru 9 · Orta
Ucu ışık geçirmeyen bir başlıkla örtülmüş fide tek yönden ışık alıyor. Beklenen sonuç hangisidir?
1. A)Işığa doğru eğilir.
2. B)Işıktan uzağa eğilir.
3. C)Dik uzamayı sürdürür, ışığa eğilmez.
4. D)Uzamayı tümüyle durdurur.
5. E)Yere doğru kıvrılır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Başlık uçtaki oksin üretimini durdurmaz ama ışığın yönünü gizler; oksin iki yana eşit iner, uzamanın tümüyle durması ise ucu kesilmiş fideye özgüdür.
Soru 10 · Orta
Füsun özetine «Tropizmalarda uyarının yönü önemsizdir; nastilerde ise organ uyarıya doğru döner» yazmış. Doğru düzeltme hangisidir?
1. A)Özet doğrudur, değişiklik gerekmez.
2. B)İki tanım yer değiştirmelidir: tropizmada hareketin yönü uyarının yönüne bağlıdır, nastide bağlı değildir.
3. C)İki harekette de yön uyarıya bağlıdır.
4. D)İki harekette de yön uyarıdan bağımsızdır.
5. E)Tropizma yalnız hayvanlarda, nasti yalnız bitkilerde görülür.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Gövdenin yön değiştiren ışığı izlemesi tropizmanın yöne bağlılığını, küstümotunun her dokunuşta aynı kapanması nastinin bağımsızlığını gösterir.
Soru 11 · Orta
Bir kabın bir köşesi aydınlatılıyor; kapta serbest yüzen kamçılı tek hücreli yeşil canlılar bir süre sonra aydınlık köşede toplanıyor. Hareketin adı hangisidir?
1. A)Pozitif fototaksi; hücrelerin tamamı yer değiştirerek ışığa yöneliyor.
2. B)Pozitif fototropizma; hücreler ışığa doğru büyüyor.
3. C)Fotonasti; hücreler ışıkla açılıp kapanıyor.
4. D)Sismonasti; hücreler kabın sarsılmasına tepki veriyor.
5. E)Negatif fototaksi; hücreler ışıktan kaçıyor.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Burada organ kıvrılmıyor, bütün canlı konum değiştiriyor; aydınlık köşeye toplanma ışığa doğru olduğu için yönelim pozitif fototaksidir.
Soru 12 · Zor
Varsayımsal bir düzenekte iki fidenin ucuyla alt bölgesi arasına, maddeleri geçirmeyen ince birer plaka yarım genişlikte sokuluyor: birinci fidede plaka gölge yana, ikincide ışık alan yana yerleştiriliyor. Fideler tek yönden ışık alıyor. Beklenen sonuç hangisidir?
1. A)İki fide de ışığa eğilir.
2. B)İki fide de eğilmez.
3. C)Birinci fide ışığa eğilir, ikincisi eğilmez.
4. D)Birinci fide eğilmez, ikincisi ışığa eğilir.
5. E)Plaka hangi yanda olursa olsun iki fide de yere doğru kıvrılır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Oksin gölge yana geçip oradan aşağı inmelidir; birinci fidede bu yol kapandığı için gölge yan fazla uzamaz, ikincide yol açık kaldığından eğilme gerçekleşir.
Soru 13 · Zor
Yan yatırılmış bir saksıda kökün alt yanında oksin birikiyor ve kök aşağı kıvrılıyor. Bu kıvrılmanın doğru açıklaması hangisidir?
1. A)Alt yan daha çok uzar ve kök aşağı bükülür.
2. B)Oksin aslında kökün üst yanında birikir.
3. C)Kök ışıktan kaçtığı için aşağı kıvrılır.
4. D)Kökte oksinin hiçbir etkisi yoktur, kök yalnız ağırlığıyla sarkar.
5. E)Kök hücreleri oksine daha duyarlıdır; alt yandaki yüksek derişim uzamayı yavaşlatır, üst yan daha çok uzar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Aşağı bükülmede dış yay üst yandır ve daha uzun olmalıdır; alt yanı uzatan A kökü yukarı kıvırırdı, karanlıkta da süren hareket ışıkla açıklanamaz.
Soru 14 · Zor
Ucu kesilmiş bir fidenin kesik yüzeyine, oksin toplanmış küçük bir agar bloğu yalnız sağ kenara gelecek biçimde konuyor; fide karanlıkta bekletiliyor. Beklenen sonuç hangisidir?
1. A)Bloğun bulunduğu sağ yana eğilir.
2. B)Düz uzar, çünkü ışık yok.
3. C)Sol yana eğilir, çünkü sağ yanın altı daha çok uzar.
4. D)Hiç uzamaz.
5. E)Önce sağa sonra sola salınır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Oksin bloğun altındaki sağ yana iner ve o yanı uzatır; uzun kalan sağ yan dış yay olur, eğilmeyi ışık değil oksinin eşit olmayan dağılımı yapar.
Soru 15 · Zor
Şu hareketler veriliyor. I. Vitrin önündeki saksıda gövde ucunun cama kıvrılması II. Küstümotunun dokunulunca kapanması III. Polen tüpünün yumurtalığa doğru uzaması. Hem uyarının yönüne bağlı olan hem de büyümeyle gerçekleşen hareketler hangileridir?
1. A)Yalnız ikinci hareket
2. B)Birinci ve üçüncü hareket
3. C)Yalnız birinci hareket
4. D)İkinci ve üçüncü hareket
5. E)Üç hareketin hepsi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Gövdenin ışığa ve polen tüpünün yumurtalığa yönelmesi büyüme ile kurulan tropizmalardır; küstümotunun kapanması yöne bağlı olmayan turgor hareketidir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Çiçek yapısı ve tozlaşma» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Bazı baklagillerin yaprakçıkları akşam sarkıp kapanıyor, sabah yeniden kalkıyor; ışık hangi yandan gelirse gelsin hareket aynı biçimde tekrarlanıyor. Bu hareket hangi grupta yer alır?
1. A)Negatif fototropizma
2. B)Pozitif gravitropizma
3. C)Fototaksi
4. D)Kemotropizma
5. E)Nasti; yön uyarıdan bağımsız, her gün geri dönüyor
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Yaprak ışığın yönüne göre kıvrılmıyor ve her gün eski konumuna dönüyor; ders kitaplarında uyku hareketi adıyla geçen bu davranış bir nastidir.
Soru 2 · Orta
Cama doğru eğilmiş bir saksı bitkisi yarım tur döndürülüyor ve bir hafta bekletiliyor. Hangi gözlem beklenir?
1. A)Eğri gövde birkaç dakikada düzelir.
2. B)Gövde ucu odanın içine doğru eğilmeyi sürdürür.
3. C)Gövdenin tamamı düzleşir, sonra yeniden kıvrılır.
4. D)Gövdenin genç ucu yeniden cama kıvrılır; eski eğri kısım düzelmeden kalır.
5. E)Tropizma bir kez olduğu için hiçbir değişiklik olmaz.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Eğrilik hücre uzamasıyla kurulduğu için geri alınmaz; uzama yalnız uçtaki genç bölgede sürdüğünden yeni kıvrım orada oluşur ve yön yeniden ışığa bağlanır.
Soru 3 · Zor
Dört fide tek yönden ışık alıyor: birincinin ucu kesilmiş, ikincinin ucu ışık geçirmeyen başlıkla örtülmüş, üçüncünün ucu saydam başlıkla örtülmüş, dördüncünün ucu açık ama ucun altındaki bölgesi ışık geçirmeyen kılıfla sarılmış. Hangi fideler ışığa eğilir?
1. A)Yalnız üçüncü ve dördüncü fide
2. B)Yalnız üçüncü fide
3. C)Yalnız dördüncü fide
4. D)İkinci, üçüncü ve dördüncü fide
5. E)Dört fidenin hepsi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Işığı algılayan bölge uçtur; ucu ışık alan üçüncü ve dördüncü fide eğilir, kesilen ya da örtülen uç ise ışığın yönünü oksin dağılımına çeviremez.
Soru 4 · Zor
Yan yatırılmış bir fide, kendi uzun ekseni çevresinde yavaşça ve sürekli döndürülen bir tablaya yerleştiriliyor; böylece yer çekimi fidenin her yanına sırayla eşit etki ediyor. Düzenek karanlıkta. Birkaç gün sonra hangisi beklenir?
1. A)Gövde yukarıya, kök aşağıya bükülür.
2. B)Kök de gövde de yerleştirildikleri yatay doğrultuda büyümeyi sürdürür.
3. C)Kök yukarı, gövde aşağı kıvrılır.
4. D)İkisi de uzamayı durdurur.
5. E)Gövde ışık aradığı için tablanın kenarına doğru kıvrılır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Hiçbir yan sürekli altta kalmadığı için oksin bir yanda birikmez ve iki yan eşit uzar; ışık da olmadığından organları kıvıracak yönlü uyarı kalmaz.
Soru 5 · Zor
Bir öğrenci bitki hareketlerini yalnız «turgorla olan nastidir, büyümeyle olan tropizmadır» kuralıyla sınıflandırıyor. Bu kural hangi örnekte onu yanıltır?
1. A)Gövdenin ışığa eğilmesi
2. B)Küstümotunun dokunulunca kapanması
3. C)Lale tacının ısınınca açılması
4. D)Kökün yer çekimine doğru kıvrılması
5. E)Polen tüpünün yumurtalığa yönelmesi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Lale tacı iki yüzünün farklı uzamasıyla açıldığı hâlde yön uyarıdan bağımsız olduğu için nastidir; öteki dört örnekte mekanizma ile sınıf kuralla örtüşür.

BY18 — Bitki Biyolojisi

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.