Biyoçeşitlilik ve koruma

Bir yıl, geniş buğday tarlalarına yeni bir mantar hastalığı yayılır. Ekilen çeşitlerin hepsi birbirine çok benzer ve hiçbiri hastalığa dayanıklı değildir. Bitki ıslahçıları çözümü laboratuvarda değil, dağ yamaçlarında arar: Güneydoğu Anadolu'nun taşlık arazilerinde, insanlar onları evcilleştirmeden önceki halleriyle yaşamaya devam eden yabani buğday akrabalarının arasında. Bu cılız, verimsiz otların bazılarında hastalığa direnç sağlayan bir gen bulunur. Gen, çaprazlamalarla tarladaki çeşitlere aktarılır ve hasat kurtarılır. Eğer o yamaçlar sürülmüş, üzerine yol yapılmış ya da yabani otlar başka bir nedenle yok olmuş olsaydı, bu gen de onlarla birlikte kaybolacaktı. Bu derste önce canlı çeşitliliğinin hangi düzeylerde incelendiğine ve neden değerli olduğuna, ardından onu tehdit eden etkenlere ve korunma yollarına bakıyoruz.

• Biyoçeşitliliği genetik, tür ve ekosistem düzeylerinde açıklarsın.
• Biyoçeşitliliğin insan ve ekosistemler için önemini örneklerle gösterirsin.
• Yaşam alanı kaybı, istilacı türler, aşırı avlanma, kirlilik ve iklim değişikliğini biyoçeşitlilik tehditleri olarak değerlendirirsin.
• Yerinde ve yerinden ayrı koruma yöntemlerini karşılaştırır, Türkiye'nin biyoçeşitlilik zenginliğini açıklarsın.

Biyoçeşitlilik nedir?

Bir bölgedeki ya da bütün yeryüzündeki canlı çeşitliliğine biyolojik çeşitlilik ya da kısaca biyoçeşitlilik denir. Biyoçeşitlilik üç düzeyde incelenir:

• Genetik çeşitlilik: Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklardır. Kancadaki yabani buğday akrabalarının taşıdığı direnç geni bu düzeyin bir örneğidir. Genetik çeşitliliği yüksek bir popülasyon, hastalıklara ve değişen koşullara karşı daha dayanıklıdır.
• Tür çeşitliliği: Bir bölgede yaşayan farklı türlerin sayısı ve bu türlerin bireylerinin ne kadar dengeli dağıldığıdır.
• Ekosistem çeşitliliği: Bir bölgedeki orman, bozkır, sulak alan, göl, kıyı ve dağ gibi farklı ekosistemlerin çeşitliliğidir.

Neden değerli?

Biyoçeşitlilik insanlara pek çok hizmet sunar; bunlara ekosistem hizmetleri denir. Böcekler ve kuşlar tarım bitkilerini tozlaştırır; ormanlar suyu süzer, toprağı tutar ve iklimi düzenler; ayrıştırıcılar toprağın verimini sürdürür; sulak alanlar taşkınları yavaşlatır. Besinlerimizin, giysilerimizin ve yapı malzemelerimizin büyük kısmı canlılardan gelir. Birçok ilacın kaynağı da canlılardır: söğüt kabuğundan elde edilen bir madde, ağrı kesicilerin geliştirilmesine öncülük etmiştir; penisilin bir küf mantarından elde edilmiştir. Henüz incelenmemiş türlerin içinde gelecekte bulunacak ilaçlar ve yararlı genler olabilir.

Biyoçeşitlilik ekosistemlerin dengesi için de önemlidir. Çok türlü ve çok bağlantılı bir besin ağı, bir türün azalmasına daha kolay dayanır. Tek bir bitki çeşidinin geniş alanlara ekildiği tarım alanları ise bir hastalık ya da zararlı karşısında çok kırılgandır.

Çeşitlilik nerede yoğun?

Canlı çeşitliliği yeryüzüne eşit dağılmamıştır. Genel olarak ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe tür sayısı azalır. Sıcak ve yağışlı tropikal yağmur ormanları karadaki türlerin çok büyük bir kısmını barındırır; denizlerde ise mercan resifleri en zengin ekosistemler arasındadır. Bu bölgeler küçük bir alana çok sayıda türü sığdırdığı için, buralarda yaşanan kayıplar dünya ölçeğinde büyük bir çeşitlilik kaybı anlamına gelir. Dağlık ve engebeli bölgeler de farklı yükseltilerde farklı koşullar sunduğu için çeşitliliğin yüksek olduğu yerlerdir.

Tehditler

Yaşam alanı kaybı ve parçalanması biyoçeşitliliğin en büyük tehdididir. Ormanların kesilmesi, sulak alanların kurutulması, tarım alanlarının ve şehirlerin genişlemesi canlıların yaşayabileceği alanı daraltır. Yollar ve barajlar ise kalan alanları küçük parçalara böler; küçük, birbirinden kopuk popülasyonlar hem kolay yok olur hem de genetik çeşitliliklerini kaybeder.

İstilacı yabancı türler, insanlar tarafından bilerek ya da bilmeyerek doğal yayılış alanlarının dışına taşınan ve yeni ortamda hızla çoğalan türlerdir. Doğal düşmanları bulunmadığı için yerli türlerle rekabet eder, onları avlar ya da hastalık taşır. Karadeniz'e gemilerin balast sularıyla taşınan bir tarak medüzü türü, 1980'lerde hızla çoğalarak balık yumurtaları ve larvalarıyla beslenmiş ve balıkçılığı olumsuz etkilemiştir.

Aşırı avlanma ve toplama, türlerin yenilenebileceğinden daha hızlı tüketilmesidir. Denizlerde aşırı balıkçılık, karada kaçak avcılık ve doğadan bilinçsiz bitki toplama bu gruba girer. Hint Okyanusu'ndaki bir adada yaşayan uçamayan dodo kuşu, 17. yüzyılda insanların avlanması ve adaya getirdikleri hayvanların etkisiyle tamamen yok olmuştur.

Kirlilik ve iklim değişikliği, önceki dersteki çevre sorunlarının biyoçeşitliliğe yansımasıdır. Oksijensiz kalan göller, ağartılan mercanlar ve yayılış alanı kayan türler bunun örnekleridir.

Bir türün yeryüzünden tamamen kaybolmasına neslin tükenmesi denir ve geri döndürülemez. Tükenen bir türle birlikte, milyonlarca yıllık bir geçmişin ürünü olan kalıtsal bilgi de sonsuza dek kaybolur; bu bilgi hiçbir yöntemle yeniden yaratılamaz.

Türkiye'nin zenginliği

Türkiye, üç kıtanın birleştiği bir konumda, çok farklı iklim ve yükseltilere sahip bir ülkedir. Bitki coğrafyası bakımından Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç bölgenin kesiştiği yerdedir. Bu nedenle bitki türleri bakımından çok zengindir ve yeryüzünde yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan endemik türlerden binlercesine ev sahipliği yapar. Anadolu ayrıca buğday, arpa, mercimek ve nohut gibi kültür bitkilerinin yabani akrabalarının yaşadığı bir gen merkezidir; kancadaki örnek bu yüzden önemlidir.

Korunma yolları

Biyoçeşitliliği korumanın iki temel yolu vardır.

Yerinde koruma, türlerin kendi doğal ortamlarında korunmasıdır. Milli parklar, tabiat parkları, yaban hayatı koruma alanları ve sulak alanlar bu amaçla ayrılır. Muğla kıyılarındaki kumsallarda deniz kaplumbağalarının yuva yaptığı alanların gece ışıktan ve kalabalıktan korunması buna bir örnektir. Yerinde koruma türü yalnız değil, bütün ekosistemiyle birlikte korur; bu yüzden en etkili yoldur.

Yerinden ayrı koruma, türlerin doğal ortamlarının dışında korunmasıdır. Tohum ve gen bankaları, botanik bahçeleri ve nesli tehlikedeki hayvanların üretildiği istasyonlar bu yönteme girer. Birecik'te kelaynak kuşlarının koruma altında üretilmesi bunun bilinen bir örneğidir. Bu yöntem, doğada sayısı çok azalmış türler için bir güvencedir.

Yasal düzenlemeler, av yasakları, nesli tehlikedeki türlerin ticaretini sınırlayan ve sulak alanları koruyan uluslararası sözleşmeler de korumanın parçasıdır. Bireyler de yabani bitki ve hayvanları doğadan toplamayarak, yasak avlanmaya karşı çıkarak ve doğaya yabancı tür salmayarak katkıda bulunabilir.

Bu dersle ekosistem ekolojisi modülünün konuları tamamlanıyor: ekosistemin bileşenleri, besin zincirleri ve enerji akışı, madde döngüleri, güncel çevre sorunları ve son olarak canlı çeşitliliğinin korunması.

Örnek 1 — Düzey

Soru: Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklar biyoçeşitliliğin hangi düzeyidir?

• A) Ekosistem çeşitliliği
• B) Tür çeşitliliği
• C) Biyom çeşitliliği
• D) Genetik çeşitlilik
• E) İklim çeşitliliği

Çözüm: Bireyler arasındaki alel farklılıkları genetik çeşitliliği oluşturur. Cevap: D.

Örnek 2 — En büyük tehdit

Soru: Biyoçeşitliliğin en büyük tehdidi olarak kabul edilen etken hangisidir?

• A) Yaşam alanı kaybı ve parçalanması
• B) Botanik bahçeleri
• C) Gen bankaları
• D) Milli parklar
• E) Tohum toplama

Çözüm: Canlıların yaşayabileceği alanın daralması ve bölünmesi en çok türü etkileyen tehdittir. Cevap: A.

Örnek 3 — Koruma türü

Soru: Tohum bankaları hangi koruma yöntemine örnektir?

• A) Yerinde koruma
• B) Av yasağı
• C) Yerinden ayrı koruma
• D) Milli park
• E) Sulak alan koruması

Çözüm: Türler doğal ortamlarının dışında saklandığı için yerinden ayrı korumadır. Cevap: C.

Örnek 4 — İstilacı tür

Soru: İstilacı yabancı türlerin yeni ortamda hızla çoğalabilmesinin başlıca nedeni hangisidir?

• A) Yerli türlerden daha küçük olmaları
• B) Yeni ortamda doğal düşmanlarının bulunmaması
• C) Fotosentez yapmaları
• D) Milli parklarda yaşamaları
• E) Endemik olmaları

Çözüm: Onları denetleyecek av ya da hastalık etkenleri yeni ortamda yoktur. Cevap: B.

• Biyoçeşitliliği yalnız tür sayısı sanmak. Genetik ve ekosistem çeşitliliği de biyoçeşitliliğin parçasıdır.
• Yerinden ayrı korumayı yerinde korumadan üstün saymak. Yerinde koruma bütün ekosistemi koruduğu için daha etkilidir; öteki bir güvencedir.
• Endemik türü nadir türle aynı sanmak. Endemik, yalnız belli bir bölgede doğal olarak bulunmak demektir; bölgesinde bol olabilir.
• Her yabancı türü istilacı saymak. İstilacı, yeni ortamda hızla yayılıp yerli türlere zarar veren yabancı türdür.
• Neslin tükenmesini geri döndürülebilir sanmak. Tükenen tür bir daha geri gelmez.