Güncel çevre sorunları

Akdeniz kıyısında örtü altında domates yetiştiren bir üretici, güneşli bir kış öğleninde seranın kapısını açtığında yüzüne ılık, nemli bir hava çarpar. Dışarıda hava serindir, içeride ise neredeyse yazdır. Güneş ışığı şeffaf örtüden kolayca içeri girer, toprağı ve bitkileri ısıtır; ısınan yüzeylerin yaydığı ısı ise örtüden aynı kolaylıkla dışarı çıkamaz. Üretici öğleden sonra yan pencereleri açmazsa domatesler bu sıcağa dayanamaz. Yeryüzünün çevresindeki atmosfer de bazı gazlar sayesinde benzer biçimde ısıyı tutar. Bu tutma yaşam için gereklidir; ama gazların miktarı arttıkça dünya, pencereleri kapalı bir sera gibi ısınmaya başlar. Bu derste önce bu ısınmanın nedenlerine ve sonuçlarına, ardından asit yağmurunu, ozon tabakasının incelmesini ve suların kirlenmesini, son olarak bu sorunlara karşı alınabilecek önlemleri inceliyoruz.

• Sera etkisini açıklar, doğal sera etkisi ile artan sera etkisini ayırt edersin.
• Küresel ısınmanın nedenlerini ve sonuçlarını örneklerle açıklarsın.
• Asit yağmurunun ve ozon tabakasının incelmesinin nedenlerini ve etkilerini karşılaştırırsın.
• Ötrofikasyon ve plastik kirliliğini açıklar, çevre sorunlarına karşı alınabilecek önlemleri değerlendirirsin.

Sera etkisi ve küresel ısınma

Güneşten gelen ışınlar atmosferden geçerek yeryüzünü ısıtır. Isınan yeryüzü bu enerjinin bir kısmını kızılötesi ışınım olarak geri yayar. Atmosferdeki sera gazları, yani karbon dioksit, metan, su buharı ve diazot monoksit, bu ışınımın bir kısmını tutarak yeryüzüne geri yansıtır. Bu olaya sera etkisi denir. Sera etkisi doğal ve gereklidir: o olmasaydı yeryüzünün ortalama sıcaklığı çok düşük olur, bugünkü yaşam sürdürülemezdi.

Sorun, insan etkinlikleriyle sera gazlarının miktarının artması ve atmosferin daha fazla ısı tutmasıdır. Buna küresel ısınma denir. Başlıca nedenleri şunlardır:

• Fosil yakıtların elektrik üretimi, ulaşım ve sanayide yakılması; atmosfere büyük miktarda karbon dioksit verir.
• Ormansızlaşma: Kesilen ve yakılan ormanlar hem fotosentezle karbon dioksit çekemez hem de yandıklarında karbon salar.
• Tarım ve hayvancılık: Geviş getiren hayvanların sindiriminde ve su altında kalan çeltik tarlalarında metan oluşur; aşırı azotlu gübre kullanımı diazot monoksit salınımını artırır.
• Çöplükler: Oksijensiz ortamda ayrışan atıklar metan üretir.

Küresel ısınmanın sonuçları yalnız sıcaklığın artmasıyla sınırlı değildir; iklimin bütün düzenini değiştirdiği için iklim değişikliği adı da kullanılır. Buzullar ve kutup buzları erir, deniz seviyesi yükselir ve kıyı bölgeler tehlikeye girer. Kuraklıklar, sel ve fırtına gibi aşırı hava olayları sıklaşır. Tarımsal üretim düzeni değişir. Canlı türlerinin yayılış alanları kayar; hızla uyum sağlayamayan ya da göç edemeyen türler yok olma tehlikesiyle karşılaşır. Okyanusların daha çok karbon dioksit çözmesi suyu asitleştirir; bu da kabuk yapan deniz canlılarını ve mercanları zorlar.

Asit yağmuru

Kömür ve petrol ürünleri yandığında atmosfere kükürt dioksit ve azot oksitleri karışır. Bu gazlar havadaki suyla tepkimeye girerek sülfürik asit ve nitrik asit oluşturur ve yağmur, kar ya da sis ile yeryüzüne iner; buna asit yağmuru denir. Asit yağmuru göllerin ve akarsuların asitliğini artırarak balıkların ve öteki su canlılarının ölümüne yol açar. Ormanlarda yaprakları zayıflatır, topraktaki mineralleri yıkar ve ağaçların kurumasına neden olur. Mermer ve kireçtaşından yapılmış tarihi yapıları ve heykelleri aşındırır. Asit yağmurunun önemli bir özelliği, kirliliğin kaynağından yüzlerce kilometre uzağa taşınabilmesidir. Fabrika bacalarına filtre takılması ve kükürt oranı düşük yakıtların kullanılması başlıca önlemlerdir.

Ozon tabakasının incelmesi

Atmosferin üst katmanlarındaki ozon tabakası, güneşten gelen zararlı morötesi ışınların büyük kısmını süzer. Geçmişte buzdolaplarında, klimalarda ve sprey kutularında yaygın olarak kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) üst atmosfere ulaşarak ozon moleküllerini parçalamış ve tabakayı inceltmiştir. Ozon tabakası inceldikçe yeryüzüne ulaşan morötesi ışınlar artar; bu da insanlarda cilt kanseri ve göz hastalıkları riskini yükseltir, deniz yüzeyindeki fitoplanktona ve bitkilere zarar verir. 1987'de imzalanan Montreal Protokolü ile bu maddelerin üretimi aşamalı olarak yasaklanmış ve tabakanın yavaş yavaş iyileşmeye başladığı gözlenmiştir. Ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma sıklıkla karıştırılır; biri morötesi ışınların süzülmesiyle, öteki ısının tutulmasıyla ilgili, ayrı sorunlardır.

Su kirliliği ve ötrofikasyon

Tarlalardan yağmurla taşınan fazla azotlu ve fosforlu gübreler ile arıtılmadan bırakılan atık sular göllere ve kıyı sularına ulaştığında, bu besin maddeleri alglerin aşırı çoğalmasına yol açar; buna ötrofikasyon denir. Su yüzeyini kaplayan algler alt katmanlara ışığın ulaşmasını engeller. Algler öldüğünde ayrıştırıcılar onları parçalarken suyun oksijenini tüketir; oksijensiz kalan sularda balıklar ve öteki canlılar toplu halde ölür.

Sulardaki bir başka büyük sorun plastik kirliliğidir. Plastikler doğada çok uzun süre parçalanmadan kalır; deniz canlıları onları besin sanıp yutar ya da onlara dolanır. Zamanla küçük parçalara ayrılan plastikler mikroplastik olarak besin zincirine girer.

Hava kirliliği

Kışın kömürle ısınan şehirlerde ve yoğun trafikte havaya karışan ince toz parçacıkları, kükürt ve azot bileşikleri, özellikle rüzgârsız günlerde yere yakın katmanda birikir ve şehirlerin üzerinde gri bir örtü oluşturur. Bu kirli hava solunum yollarını tahriş eder; astım ve bronşit gibi hastalıkları ağırlaştırır, kalp ve damar hastalıkları riskini artırır. Doğal gaza geçiş, araç egzozlarının denetlenmesi ve fabrikaların filtre kullanması hava kalitesini iyileştiren önlemlerdir.

Toprak kaybı

Ormanların kesilmesi, eğimli arazilerin bilinçsizce sürülmesi ve meraların aşırı otlatılması toprağı çıplak bırakır. Bitki örtüsünü kaybeden toprak yağmur ve rüzgârla taşınır; buna erozyon denir. Verimli üst toprağın oluşması çok uzun zaman alırken kaybı kısa sürede gerçekleşebilir. Ağaçlandırma, eğime dik sürüm ve otlatmanın düzenlenmesi erozyonu azaltır.

Ne yapılabilir?

Çevre sorunlarının çözümü hem bireysel hem toplumsal adımlar gerektirir: güneş ve rüzgâr gibi yenilenebilir enerji kaynaklarına geçmek, enerjiyi verimli kullanmak, toplu taşımayı tercih etmek, ormanları korumak ve ağaçlandırma yapmak, atıkları azaltmak ve geri dönüştürmek, gübreyi bilinçli kullanmak ve atık suları arıtmak. Bu önlemlerin ortak noktası, insanın madde döngülerine yaptığı fazladan yükü azaltmaktır. Tek bir kişinin katkısı küçük görünse de milyonlarca kişinin alışkanlıkları birlikte değiştiğinde atmosfere, toprağa ve sulara giden yük belirgin biçimde azalır.

Sıradaki ders, bu sorunların en ağır sonuçlarından biri olan biyoçeşitlilik kaybını ve korunma yollarını ele alıyor.

Örnek 1 — Sera etkisi

Soru: Doğal sera etkisi için hangisi doğrudur?

• A) Yalnız insan etkinlikleriyle ortaya çıkar.
• B) Morötesi ışınları süzer.
• C) Yeryüzünü yaşanabilir sıcaklıkta tutan doğal ve gerekli bir olaydır.
• D) Asit yağmuruna neden olur.
• E) Ozon tabakasını inceltir.

Çözüm: Sera gazları ısının bir kısmını tutarak yeryüzünü ısıtır; sorun bu gazların fazlalaşmasıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Asit yağmuru

Soru: Asit yağmurunun başlıca nedeni hangi gazlardır?

• A) Oksijen ve azot
• B) Kükürt dioksit ve azot oksitleri
• C) Metan ve su buharı
• D) Ozon ve oksijen
• E) Helyum ve argon

Çözüm: Yanma sonucu çıkan bu gazlar suyla asit oluşturur. Cevap: B.

Örnek 3 — Ozon

Soru: Ozon tabakasının incelmesinin başlıca nedeni hangisidir?

• A) Karbon dioksit artışı
• B) Metan salınımı
• C) Kükürt dioksit
• D) Plastik atıklar
• E) Kloroflorokarbonlar

Çözüm: CFC'ler üst atmosferde ozon moleküllerini parçalar. Cevap: E.

Örnek 4 — Ötrofikasyon

Soru: Gübre karışan bir gölde balıkların toplu ölmesinin asıl nedeni nedir?

• A) Suyun ısınması
• B) Gübrenin balıkları doğrudan zehirlemesi
• C) Işığın artması
• D) Ölen alglerin ayrışmasında suyun oksijeninin tükenmesi
• E) Plastiklerin çoğalması

Çözüm: Aşırı çoğalan algler ölünce ayrıştırıcılar oksijeni tüketir ve sular oksijensiz kalır. Cevap: D.

• Sera etkisini tümüyle zararlı sanmak. Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir; sorun artan sera gazlarıdır.
• Ozon incelmesini küresel ısınmayla aynı sanmak. Biri morötesi ışınlarla, öteki ısının tutulmasıyla ilgilidir.
• Asit yağmurunu yalnız kaynağın çevresinde aramak. Kirlilik yüzlerce kilometre taşınabilir.
• Ötrofikasyonda balıkların gübreden zehirlendiğini sanmak. Asıl neden oksijenin tükenmesidir.
• Karbon dioksiti tek sera gazı sanmak. Metan, su buharı ve diazot monoksit de sera gazıdır.