Görsel tez: tasarımın tek cümlesi · Yapım Tasarımı Akademisi

Açılış sahnesi

Suna'nın defterinin ilk sayfasında, senaryoyu ilk okuduğu günden kalma bir cümle duruyor: "Durmuş saatlerin içinde çalışan son saat." O gün bu cümle bir duyguydu; filmin nasıl hissettirdiğini söylüyordu. Aradan geçen haftalarda Suna yüzlerce karar verdi: dükkânın ölçüsü, saatlerin sayısı, bankanın granitini, Elif'in kilimini, takvimin kalınlığını. Kararların her biri tek başına doğru; ama hepsinin birlikte neyi söylediğini Suna henüz tek bir cümleyle söyleyemiyor.

Kemal bir akşam sorunun kendisini soruyor: "Senin tasarımın bu filmde neyi savunuyor?" Suna duygu cümlesini okuyor. Kemal başını sallıyor: "Bu filmin hissi. Ben tasarımın fikrini soruyorum. Seyirci bu mekânlardan çıktığında, onların ona ne söylediğini düşünecek?"

Suna o gece defterine yeni bir sayfa açıyor ve başına başka bir cümle yazmaya çalışıyor. Bu derste tasarımın fikrini bir cümleye sığdırmayı ve verilen kararları o cümleyle tartmayı ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Önceki iki modülde senaryoyu döktük ve dünyayı araştırdık. Bu modülde araştırmanın yığınını bir karara dönüştürüyoruz: konsept. Konseptin ilk ve en temel adımı, tasarımın bütün kararlarını birbirine bağlayan tek bir fikri yazmaktır.

Önce bir duygu cümlesi ile bir görsel tez arasındaki farkı kuracağız. Ardından iyi bir tezin özelliklerine, yani neyi savunduğuna, ne kadar keskin olduğuna ve nasıl sınanabileceğine bakacağız. Sonra tezden kararlar türetmeyi ve var olan kararları teze göre sınamayı ele alacağız. Son olarak bir tezin kendi içinde taşıyabileceği bir tehlikeye, bir metaforun istemeden insanların bedenlerine yapışmasına geçeceğiz.

Suna'nın görsel tezini ve ona bağladığı üç kararı izleyeceğiz. Bir mafya ailesinin aksine, bir ailenin evinin ve bir şehrin dikey bir düzende sınıfları ayırdığı bir filme ve pastel renkli bir banliyönün tepesinde karanlık bir şatonun durduğu bir filme bakacağız. Aydınlık ile karanlık gibi bir karşıtlık üzerine kurulan bir tezin, farklı ten tonlarındaki karakterlerin yanında nasıl istenmeyen bir anlam taşıyabileceğini göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir filmin tasarımı yüzlerce, bazen binlerce karardan oluşur. Bu kararlar ayrı ayrı doğru olabilir ve yine de birlikte hiçbir şey söylemeyebilir. Bir tasarımın tutarlılığı, kararların arkasında tek bir fikrin bulunmasından gelir: her karar o fikre hizmet eder, o fikre hizmet etmeyen karar dışarıda kalır.

Duygu cümlesi ile tez arasında bir fark vardır. Duygu cümlesi filmin nasıl hissettirdiğini söyler: "kasvetli bir kış", "durmuş saatlerin içinde çalışan son saat". Tez ise tasarımın bir şeyi öne sürmesidir: seyirciye, mekânlar ve nesneler aracılığıyla, hikâye hakkında savunulabilir bir fikir söyler. Duygu bir atmosfer kurar; tez bir anlam kurar.

İyi bir tezin üç özelliği vardır. Birincisi savunur: bir şeyi tarif etmekle kalmaz, bir şeyi öne sürer ve buna karşı çıkılabilir. İkincisi keskindir: her filme uyacak kadar genel değil, yalnızca bu filme ait olacak kadar özgüldür. Üçüncüsü sınanabilir: bir tasarım kararına bakıldığında, o kararın teze hizmet edip etmediği söylenebilir.

Senaryo yazarlığında bunun bir akrabası vardır: bir hikâyenin altında yatan ve bütün sahneleri yönlendiren fikir. Tasarımcının tezi, senaryonun fikriyle çelişmemeli, ama onu tekrarlamamalıdır; aynı fikri mekânın diliyle söylemelidir.

Mekanizma

Duygudan teze

Duygu cümlesinden teze geçmek için tasarımcı bir soru sorar: bu duygunun altında yatan çatışma ne? Bir film kasvetliyse, neden kasvetli? Kim neye karşı duruyor, ne neyle çarpışıyor? Tez, bu çatışmanın mekânlarda nasıl görüneceğini söyler.

Tezden kararlara

Bir tez yazıldığında, tasarımcı ondan kararlar türetir. Tez bir yönelim verir: hangi mekân hangi duyguyu taşıyacak, hangi malzemeler, hangi renkler, hangi ölçekler. Bir tezden türetilen kararlar birbirini destekler ve tasarım bir bütün olarak okunur.

Kararları teze göre sınamak

Tez yalnızca yeni kararlar üretmez; var olan kararları da sınar. Bir tasarımcı, her önemli kararın yanında bir soru sorar: bu karar teze hizmet ediyor mu? Etmiyorsa, ne kadar güzel olursa olsun, sorgulanır. Tez bu yüzden bir bütçe kesintisinde de bir pusula olur: kesinti, teze en az hizmet eden yerden başlar.

Tezi paylaşmak ve yeniden yazmak

Tez tasarımcının özel bir notu değil, ekibin ortak cümlesidir. Yönetmenle konuşulur, görüntü yönetmeniyle ve kostüm tasarımcısıyla paylaşılır, referans panosunun en üstüne yazılır. Bazen bu konuşmalarda tez değişir; bu bir başarısızlık değil, tezin işini yapmasıdır.

Tasarım masasında

Suna'nın ilk tez denemesi bir karşıtlık üzerine kurulu: "Rıza'nın aydınlık geçmişi, Elif'in karanlık geleceğiyle karşılaşır." Tez keskin görünüyor: dükkân sıcak ve aydınlık, dışarıdaki dünya soğuk ve karanlık. Suna tezi Aslı ile Hacer Hanım'a okuyor.

Aslı'nın ilk itirazı görsel. Filmin büyük kısmında Elif, gece nöbetlerinden dönen, loş ışıkta görünen bir karakter. Bu tez, Elif'i ve onun dünyasını "karanlık" kelimesiyle, babasını ise "aydınlık" kelimesiyle eşleştiriyor. Rıza açık tenli, Elif koyu tenli. Tasarım bu teze sadık kalırsa, seyirci her karede açık tenli bir babanın aydınlık bir geçmişte, koyu tenli bir kızın karanlık bir gelecekte durduğunu görecek. Aydınlık ile karanlığın iyi ile kötü, umut ile tehdit olarak okunduğu uzun bir görsel gelenek var ve bu tez, istemeden, o geleneği iki insanın teni üzerine yazacak. Hacer Hanım da başını sallıyor: Elif'in geleceği karanlık değil; o, babasının dünyasının bittiği yerde kendi hayatını kuran biri.

Suna tezi ışık üzerinden değil, filmin asıl konusu olan zaman üzerinden yeniden yazıyor: "Bu filmde mekânlar, zamanı kimin tuttuğunu gösterir: dükkân zamanı biriktirir, banka onu siler, Elif'in evi ise onu henüz kutusundan çıkarmamıştır."

Tez üç kararı bir araya getiriyor; hepsi önceki derslerde verilmiş, ama şimdi bir cümleye bağlanıyor. Dükkânda zaman birikiyor: kırk yılın katmanları, kırk iki saat, dirseklerin altında iki üç milimetre çökmüş bir tezgâh ve film boyunca kırk ikiden bire inen bir saat duvarı. Bankada zaman siliniyor: altmış santimetrelik granit plakalar, on iki milimetrelik camlar, tek bir kullanım izi bile taşımayan yüzeyler. Elif'in evinde zaman henüz açılmamış: beyaz duvarlar, iki yıldır açılmamış kutular ve babasının verdiği duvar saati, hâlâ kutusunda. Tez, bu üç mekânın ışığını değil, zamanla ilişkisini karşılaştırıyor. Elif'in evinin akşam ışığı loş olabilir, ama tezde karanlık değil; kutusundan çıkmayı bekleyen bir zaman.

Yeni tez bir kararı da sorgulatıyor. Suna, Elif'in dairesinin tavan lambasını dönemin en soğuk ve en sert floresanı olarak düşünmüştü; "geleceğin soğukluğu" için. Tezin yeni hâlinde bu lambanın bir anlamı kalmıyor. Yerine sıcak, yeni ve sade bir sarkıt geliyor; Elif'in evi soğuk değil, henüz tamamlanmamış.

Usta katmanı

Deneyimli tasarımcılar tezi yazdıktan sonra onu sesli okur ve kendilerine bir soru sorar: bu cümle bir başka filme de uyar mı? Uyuyorsa, tez yeterince keskin değildir. İkinci bir soru da sorarlar: bu cümleye karşı çıkılabilir mi? Kimsenin karşı çıkamayacağı bir cümle, bir şeyi savunmuyor, yalnızca tarif ediyordur.

İkinci incelik, tezin metaforlarının kime düştüğüne bakmaktır. Aydınlık ve karanlık, yukarı ve aşağı, temiz ve kirli, sıcak ve soğuk gibi karşıtlıklar, güçlü görsel tezlerin malzemesidir. Ama bu karşıtlıklar bir hikâyenin insanlarına, onların bedenlerine, tenlerine, sınıflarına ve kökenlerine yapıştığında, tasarımcının kastetmediği anlamlar taşıyabilir. Tasarımcı tezini yazarken, metaforlarının hangi karakterin üzerine düştüğünü de yazar.

Yaygın yanlış"Görsel tez, filmin konusunu ya da duygusunu tarif eden bir cümledir."

Doğrusu

Konuyu ya da duyguyu tarif eden bir cümle bir özettir; bir şeyi savunmaz ve kararları sınayamaz. Görsel tez, tasarımın mekânlar aracılığıyla hikâye hakkında öne sürdüğü, karşı çıkılabilir ve bu filme özgü bir fikirdir. Bir kararın ona hizmet edip etmediği sorulabilir.

Yaygın yanlış"Bir tez bir kez yazılır ve değişmez."

Doğrusu

Tez, yönetmenle, görüntü yönetmeniyle, kostüm ve ışık ekipleriyle, danışmanlarla yapılan konuşmalarda sınanır ve çoğu zaman değişir. Bir tezin değişmesi, işini yaptığını gösterir: tasarımın fikrini netleştirir ve bazen, tasarımcının görmediği bir anlamı açığa çıkarır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir filmin tasarımı yüzlerce karardan oluşur ve bu kararların tutarlılığı, arkalarındaki tek bir fikirden gelir. Duygu cümlesi filmin nasıl hissettirdiğini söyler; görsel tez ise tasarımın mekânlar, nesneler, renkler ve dokular aracılığıyla hikâye hakkında neyi öne sürdüğünü söyler. İyi bir tez savunur, keskindir ve sınanabilir.

Tezden kararlar türetilir ve var olan kararlar teze göre sınanır; teze hizmet etmeyen bir karar, ne kadar güzel olursa olsun, sorgulanır. Tez bir bütçe kesintisinde de pusula olur. Tez ekibin ortak cümlesidir; yönetmenle ve ekiple konuşulurken değişebilir ve bu, onun işini yaptığını gösterir.

Görsel tezlerin karşıtlıkları ve metaforları, aydınlık ile karanlık gibi, hikâyenin insanlarının üzerine düşer. Bir tez, açık tenli bir karakteri aydınlıkla, koyu tenli bir karakteri karanlıkla eşleştirdiğinde, iyi ile kötüyü, umut ile tehdidi ten üzerine yazan uzun bir geleneği istemeden sürdürebilir. Tasarımcı metaforlarının kime düştüğüne bakar ve gerekirse tezini, ten ile anlam arasında bir bağ kurmayan bir eksen üzerinden yeniden yazar.

Sonraki derse köprü

Suna'nın tezi zamanı üç mekân arasında dağıttı: biriktiren dükkân, silen banka, açılmamış bir ev. Ama film bu mekânlar arasında bir sırayla ilerliyor; sahneler art arda geliyor ve her sahnenin bir rengi var. Dükkânın sıcak pirinci, bankanın soğuk mavisi, Elif'in evinin beyazı ve kilimin toprak tonları, altmış bir sahne boyunca hangi sırayla ve hangi yoğunlukta görünecek? Filmin duygusal yolculuğu bir renk eğrisi olarak çizilebilir mi? Bir filmin sahnelerini renk kartlarıyla sıralayarak duygusal eğriyi renkle göstermek, M05-D02 "Renk senaryosu (color script)" dersinin konusu.