Kişilik kuramları

Açılış sahnesi

Bir kurumda herkese kişilik testi uygulanıyor. Sonuçlar dört harfli kodlarla dağıtılıyor, masalara asılıyor, ekipler bu kodlara göre kuruluyor.

Bir çalışan "planlı ve içe dönük" kodunu alıyor ve ona göre bir role yerleştiriliyor.

Bir yıl sonra aynı test yeniden uygulanıyor. Kod değişiyor.

Kurumdaki yorum şu: "Demek ki gelişmişsin." Kimse aracın kendisini sormuyor.

Oysa ölçüm aracı bir gelişim izlemek için tasarlanmadı ve kodun değişmesi, aracın kişiyi kararlı biçimde sınıflayamadığını da gösteriyor olabilir.

Bu ders, kişiliği açıklamak için önerilmiş çerçevelerin her birinin hangi soruyu yanıtladığını ve alanın kendi içinde yaşadığı büyük krizlerden birini anlatıyor. Amaç bir kuram seçmek değil; hangi cümlenin ölçümden, hangisinin alışkanlıktan geldiğini görmek.

Bu derste ne olacak

Önce kişiliğin tanımını ve tip diliyle boyut dili arasındaki farkı kuracağız.

Sonra alanın sarsıcı tartışmalarından birine geleceğiz: insanlar gerçekten tutarlı mı?

Ardından bu tartışmanın nasıl çözüldüğünü göreceğiz — çözüm iki tarafı da haklı çıkarıyor.

Sonrasında üç büyük geleneği tek tek ele alacağız ve her birinin hangi bulguyla ayakta kaldığına bakacağız.

Son bölümde ölçüm tarafına geçeceğiz: hangi araçlar ne kadar taşıyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Mekanizma

Alanın krizi

Bir alanın olgunluğu, kendi temel varsayımını sınamaya açıp sonucu kabul etmesiyle ölçülüyor. Kişilik alanında bu sınama yapıldı ve sonuç beklenenin tersi çıktı. Aşağıdaki tartışma, bir alanın kendi krizini nasıl verimli hâle getirdiğinin de örneği.

Üç gelenek

Kişiliği açıklamak için önerilen çerçeveler birbirinin yerine geçmiyor; farklı katmanlara bakıyorlar. Aşağıdaki üç geleneği tek tek ele alırken sorulacak soru "hangisi doğru" değil: her birinin hangi gözlemi iyi açıkladığı ve hangi iddiasının bulguyla desteklendiği.

Usta katmanı

Ölçüm tarafı

Bir kuramın klinikte kullanılabilir olması, sonunda bir ölçüme dönüşmesine bağlı. Bu bölüm kuramları değil, onlardan türetilmiş araçları tartıyor — ve araçlar arasındaki fark, kuramlar arasındaki farktan büyük.

Sınır ve güvenlik

Kişilik dili, klinikte en kolay etikete dönüşen dil.

Bir kişiyi kişilik özellikleriyle tanımlamak, tanı koymak değildir. Kişilik bozukluğu tanıları ayrı ölçütlere, süreye ve işlevsellik değerlendirmesine dayanıyor ve bir görüşmedeki izlenimle konulmuyor. Bu ders o değerlendirmeyi öğretmiyor.

Kişilik testlerinden çıkan sonuçlar bir tanı, bir yetkinlik ölçüsü ya da bir karar gerekçesi değil. İnternette dolaşan tip testleri hiçbir klinik değer taşımıyor.

Kişilik özellikleriyle açıklanan bir tablo, ruhsal bir bozukluğun ya da tıbbi bir durumun gözden kaçmasına yol açabiliyor. Yeni ortaya çıkan davranış değişiklikleri, huy değişimi ve daha önce olmayan öfke patlamaları "kişiliği böyle" diye geçilmez; değerlendirilir.

Bir kişiye kendisi hakkında sabit bir tanım vermek, klinikte ölçülebilir bir zarar üretiyor: kişi o tanıma uymayan kendi davranışlarını saymamaya başlıyor. Bu, S01-P03-D07'de konuştuğumuz etiketleme sorununun kişilik alanındaki hâli.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Veriler kesikli tipler değil süreklilik gösteren dağılımlar veriyor; kutular ölçümden değil, kesme noktası kararından çıkıyor.

Tek tek davranışların durumdan duruma tutarlılığı düşük; çok sayıda davranış toplandığında kişiler arası fark kararlı hâle geliyor.

Tutarlı olan davranışın kendisi değil, hangi durumda hangi davranışın geldiği — kişilik imzası bunu anlatıyor.

Farkındalık dışı işlemenin gösterilmiş olması, belirli bir kuramın dürtü ve savunma şemasını doğrulamıyor.

Sınıflama kapatıyor, örüntü açıyor; terapinin çalıştığı yer ikincisi.

Sonraki derse köprü

Bu ders tip diliyle boyut dili arasındaki farkı kurdu ve verinin boyutlara oturduğunu söyledi.

Peki hangi boyutlar? Onlarca sıfat listesinden yola çıkan çalışmalar, birbirinden bağımsız araştırma geleneklerinde şaşırtıcı biçimde benzer bir yapıya ulaştı. Bu yapı bugün kişilik ölçümünün en çok sınanmış çerçevelerinden biri — ve klinikte ne söyleyip ne söylemediği ayrıca konuşulmayı hak ediyor: beş faktör modeli.