Hipotez, kuram ve model

Açılış sahnesi

Bir masada dört kişi. Ortak bir tanıdıktan söz ediyorlar.

Biri anlatıyor: her toplantıda sözü kesiyor, kendi başarısını üç kez tekrarlıyor, kimse itiraz edince ortamı geriyor.

Masadan biri şunu söylüyor: "O narsist."

Ve konu kapanıyor.

Şimdi dikkat et: bir şey açıklandı mı? Masadaki kimse artık daha fazlasını bilmiyor. Aynı davranışlara yeni bir ad verildi ve o ad, kendisinden çıkarıldığı davranışları açıklamak için kullanıldı.

Bu, gündelik konuşmanın küçük bir kusuru değil. Aynı hata, bir kuramın en ciddi biçimine de bulaşabiliyor ve bulaştığında görmek çok daha zor.

Bu ders üç sözcüğü ayırmakla ilgili — hipotez, kuram, model — ve üçünün ortak düşmanıyla.

Bu derste ne olacak

Önce gündelik dildeki "teori" ile bilimdeki kuramın neden neredeyse zıt anlamlara geldiğini göreceğiz.

Sonra üç basamağı alttan üste doğru kuracağız: tek bir sınanabilir tahmin, onlardan örülmüş bir açıklama ağı, ve o ağın çalışan sadeleştirilmiş kopyası.

Ardından bir kuramın neden tek bir başarısız sınamayla ölmediğini konuşacağız. Bunun meşru bir sebebi var ve aynı sebep, kötüye kullanıldığında kuramı sınanamaz hâle getiriyor.

Son bölümde kendi alanımıza döneceğiz. Psikolojide kuram kurmanın kendine özgü iki tuzağı var: ada açıklama yüklemek ve bir benzetmeyi mekanizma sanmak.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Gündelik dilde "bu sadece bir teori" demek, "bu bir tahmin, kanıtlanmamış" demek.

Bilimde tam tersi. Kuram, bir alanın en olgun ürünüdür: çok sayıda bulguyu birbirine bağlayan, sınanmış ve ayakta kalmış bir açıklama ağı.

Aradaki karışıklık masum değil. "Sadece bir teori" cümlesi, en sağlam bilgiyi en zayıf bilgiyle aynı rafa koyuyor.

Üç katmanı ayıralım.

Mekanizma

Bir kuram neden hemen ölmüyor

Bir hipotez tek bir sınamayla düşebilir. Kuram öyle değil ve bunun meşru bir sebebi var.

Burada işin ince yeri geliyor.

İki tuzak

Şimdi kendi alanımıza özgü iki hataya geliyoruz. İkisi de açılış sahnesinden çıkıyor.

Şimdi ikinci tuzak.

Usta katmanı

Uyum ile öngörü aynı şey değil

Bir modelin veriye ne kadar iyi oturduğu ile yeni bir durumda ne kadar isabetli olduğu farklı iki şey; bir noktaya kadar birlikte artıyorlar, o noktadan sonra ters yönde çalışmaya başlıyorlar.

Nörobilimsel süs

Son bir konu ve terapi metinlerinde her gün karşına çıkıyor.

Sınır ve güvenlik

Bu ders üç kavramı ayırdı ve buradaki bilgi bir yaklaşımı reddetme yetkisi vermiyor.

Fark şurada: bir kuramın nasıl ifade edildiğini eleştirmek ile o kuramın alanındaki uygulamayı geçersiz saymak ayrı şeyler. Bir yaklaşımın kuramsal dili sınanabilir öndeyi vermiyor olabilir ve aynı yaklaşımın belirli tablolarda etkili olduğu ayrıca gösterilmiş olabilir. İkisi birbirinden bağımsız ve bu akademi ikisini ayrı ayrı etiketliyor.

Ad koyma yanılgısını öğrenmiş olmak da bir tanıyı geçersiz kılmıyor. Bir tanının nedeni söylemediğini bilmek, o tanının işe yaramadığı anlamına gelmez — ortak dil kurar, kanıt biriktirir, tedavi kararını kanıta bağlar. Yanılgı, tanının kendisinde değil onunla ne yapıldığında.

Bu derste anlatılan hiçbir şey bir yakınının aldığı açıklamayı düzeltmek için kullanılmamalı. Birine "sana anlatılan model desteklenmiyor" demek, güvendiği çerçeveyi elinden almak olabilir ve yerine bir şey koymuyorsun. Kanıt okuryazarlığının yeri, kendi kararlarını ve kendi okuduklarını değerlendirmek.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Gündelik dildeki "sadece bir teori" ile bilimdeki kuram neredeyse zıt anlamlar taşır; kuram bir alanın en olgun ürünüdür, tahmin değil.

Hipotez tek bir sınanabilir tahmindir, kuram birbirine bağlı bir açıklama ağı, model ise belirli bir soru için kurulmuş basitleştirilmiş temsildir.

Bir kuram tek bir başarısız sınamayla ölmez çünkü sınamalar yardımcı varsayımlara dayanır; ama o varsayımlar ayrıca sınanamıyorsa kuram sınanamaz hâle gelmiştir.

Ad koymak açıklamak değildir. Ad, açıklamak istediği davranıştan çıkarılmışsa döngü kapalıdır ve dışarıdan bilgi girmez.

Bütün bulguları açıklayabilen bir kuram güçlü değil esnek olabilir; ve modelde uyum arttıkça öngörü belirli bir noktadan sonra düşer.

Sonraki derse köprü

Bu derste açıklamaların nasıl kurulduğunu gördük. Kurulmuş bir açıklamanın en sık dayandığı şey ise bir ilişki: şununla bu birlikte gidiyor.

Ama birlikte gitmekle birinin ötekini üretmesi başka şeyler; ikisinin arasındaki boşluk, popüler psikolojide en sık üzerinden atlanan yer. Korelasyon ve nedensellik.