Deneysel film klasik anlatının yerine başka bir düzen koyar: ritim, tekrar, doku, döngü, biçim. Düzensiz değildir; düzeni başka yerden gelir. Bu yüzden deneysel filmin ilk sorusu «ne anlatıyorum?» değil, «hangi kuralla anlatıyorum?»dur.
Kısa süre deneysel film için bir zorunluluk sayılabilir: anlatısız bir film seyirciyi en rahat kısa sürede tutar. Kural seyirciye öğretildiği an film başlar; kural kırıldığı an film doruğa ulaşır.
- Gücü
- Biçimsel cesaret, sanat galerisi ve festival bölümleri.
- Tuzağı
- Rastgeleliği deney sanmak. Deneysel film de bir kural koyar ve ona uyar; kural ne kadar net olursa kırıldığı an o kadar etkilidir.
Örnek fikrin iskeleti
Bir ailenin otuz yıllık bayram fotoğrafları, hep aynı kadrajdan, sandalyelerden biri her karede biraz daha boşalarak.
Kural 0:00–2:15
İlk üç bayram fotoğrafı hızla art arda: aynı kadraj, aynı sandalyeler, deklanşör sesi. Seyirci kuralı öğrenir.
Değişim 2:15–6:45
Yıllar akar. Çocuklar büyür, bir sandalye boşalır. Her fotoğrafa o yıldan bir ses kırıntısı eşlik eder: bir kahkaha, bir radyo haberi, bir kapı.
Hızlanma 6:45–10:30
Kesmeler kısalır, boş sandalyeler çoğalır, sesler üst üste biner.
Kırılma 10:30–12:45
Bir yıl kadraj değişir: fotoğrafı her yıl çeken kişi ilk kez karede, sandalyesine oturmuş. Kural kırılır; seyirci kimin gözünden baktığını öğrenir.
Son 12:45–15:00
Son fotoğraf: sandalyeler yeniden dolu, yeni bir kuşak. İlk karedeki çocuk şimdi en yaşlı olan.
Oranlar bu rehberin önerisidir, ölçülmüş bir norm değil. Dakikalar, önerilen sürenin üst sınırı için hesaplandı.
Nasıl yazılır
1.Kuralı tek cümlede yaz
«Aynı kadraj, otuz yıl.» «Yalnızca eller.» «Her plan bir öncekinin rengini taşır.» Kural ne kadar net olursa film o kadar özgür olur.
2.Senaryo yerine partisyon
Deneysel filmde senaryo bir müzik partisyonuna benzer: bölümler, tempolar, tekrarlar. Sahne başlıkları yerine bölüm ve süre yaz.
3.Kırılmayı planla
Kural bir kez, doğru anda kırılmalı. Kırılma yoksa film bir tekrar; birden çok kırılma varsa kural yok.
4.Sesle ikinci bir katman kur
Görüntü kuralı taşırken ses başka bir şey anlatabilir. İki katman arasındaki gerilim, anlatısız filmin anlatısıdır.
Üç fikir daha
Bir şehrin aynı köşesi, otuz yıl boyunca çekilmiş amatör videolarla; hiçbir insan yüzü görünmeden.
Kural (yüz yok) seyirciyi mekâna ve zamana bakmaya zorlar.
Bir annenin sesli mesajları, her mesaj bir öncekinden biraz daha kısa.
Görüntüsüz bile kurulabilir; ses tek başına bir yapı taşır.
Bir dokuma tezgâhının ritmi üzerine kurgulanmış, her kesmenin tezgâh vuruşuna denk geldiği bir film.
Biçim içerikten doğar; ritim konunun kendisidir.
Sık hatalar
Rastgeleliği deney sanmak.
Düzeltme
Her görüntünün neden orada olduğunu kurala bağla; bağlanamayanı çıkar.
Süreyi uzatmak.
Düzeltme
Kural öğrenildikten sonra her tekrar yeni bir bilgi taşımalı; taşımıyorsa kes.
Açıklama metni ile filmi kurtarmaya çalışmak.
Düzeltme
Film açıklamasız izlenebilmeli; açıklama yalnız katalog içindir.
Kendine sor
- Filmin kuralı tek cümlede söylenebiliyor mu?
- Kural ilk bir dakikada öğretiliyor mu?
- Kural kaç kez kırılıyor? Neden o anda?
- Ses görüntüden ayrı bir şey söylüyor mu?
Uygulama · Bir kural, bir dakika
Süre: 1 gün
- Tek cümlelik bir kural yaz.
- Telefonla bu kurala uyan on beş kısa plan çek.
- Bir dakikalık bir kurgu yap ve kuralı yalnız bir kez kır.
İzle
Endülüs Köpeği (1929)
Luis Buñuel
Anlatı mantığı yerine rüya mantığı. İlk görüntü seyirciyle bir sözleşme yapar: bu filmde neden-sonuç aramayacaksın. Kısa film bu sözleşmeyi ilk dakikada kurmak zorundadır.
Meshes of the Afternoon (1943)
Maya Deren, Alexander Hammid
Döngü yapısı. Anahtar, bıçak, çiçek gibi birkaç nesne her turda yeniden görünür ve anlamı değişir — az sayıda nesneyle derinlik kurmanın ders kitabı örneği.
La Jetée (1962)
Chris Marker
Neredeyse tamamı durağan fotoğraflardan oluşan bir zaman yolculuğu hikâyesi. Bütçe kısıtı biçime dönüşür: hareketsiz kareler, hafızanın kendisi gibi çalışır.