Bölüm III — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bu bölüm on üç modül sürdü. Bir karakterin temellerinden başladın; geçmişe, isteğe, başkaraktere, karşı güce, yardımcı kadroya, ilişkilere, davranışa, sese, arka, bakış açısına ve mecraya geçtin. Sonunda bir laboratuvarda Nur'un kadrosunu baştan sona kurdun.

Şimdi bakılacak şey o kadroyu ne kadar iyi tanıdığın değil. Bakılacak şey, aynı araçları başka bir kadroya, kitap kapalıyken uygulayıp uygulayamadığın.

Bilgi kontrolü terimlerin yerleşip yerleşmediğini yokluyor; cevapları sonda bekliyor. Beceri kontrolü kendi projen üzerinde yedi görev veriyor; anahtarı yok, ölçüt listesi var. Portfolyo laboratuvarın çıktılarını tek dosyada topluyor. Başarı ölçütleri ise Bölüm dörde hazır olup olmadığını söylüyor.

Bir uyarı da var. Karakter bölümünde en sık görülen yanılgı, Nur'u tanımakla karakter kurmayı bilmeyi aynı şey sanmak. Örnek kadroyu ezbere bilen biri, kendi kadrosunda aynı hatayı yine yapabiliyor.

Bu yüzden beceri görevlerinin hiçbiri Nur'u kullanmıyor. Hepsi senin kendi projende, kendi kadronda yapılıyor.

Süre: bilgi kontrolü bir saat, beceri kontrolü üç oturum. Görevleri aynı güne sıkıştırma. Antagonist sinopsisi ile ark haritası, araya bir gece girince daha dürüst çıkıyor.

Bilgi kontrolü

Cevapları bir kâğıda el yazısıyla yaz. Derslere ve notlarına dönme; anahtara da beş kümenin hepsi bitmeden bakma.

Kümeler bu bölümün beş ayrı alanını yokluyor. Kaç yanlış yaptığın az şey söylüyor. Yanlışların hangi kümede toplandığı ise hangi modüle döneceğini doğrudan gösteriyor.

Birinci küme — istek, amaç, ihtiyaç, motivasyon. Önce dört kavramı birer cümleyle tanımla. Sonra aşağıdaki beş satırın her birini bu dört kavramdan birine yerleştir.

1. Nur bölge müdürlüğüne terfi etmek istiyor.
2. Mülakat günü, üç müdürün imzaladığı atama kararını masadan almak.
3. Elinde toplanmış bir kanıt olmadan, bir şeyi hak ettiğine inanabilmek.
4. Tarık'ın başvurusu iki yıldır reddediliyor ve atölyesi kapanmak üzere.
5. Kurye kalkmadan dosyayı bugün çıkarmak.

Ardından üç kısa soru. Bu dördünden hangisini karakterin kendisi de göremez? İstek ile ihtiyaç aynı hareketle karşılanabiliyorsa metinde ne kaybolur? Ve dört kavramdan hangi ikisi en sık karışır?

İkinci küme — başkarakter ve antagonist işlevleri. Başkarakter tanımındaki üç parçayı yaz. Antagonist tanımındaki üç parçayı da yaz. Sonra aşağıdaki cümlelerden doğru olanları işaretle, yanlış olanları düzelt.

1. Metinde en çok görünen kişi başkarakterdir.
2. Antagonist, ahlaki olarak kötü bir insandır.
3. Durmadan koşan, konuşan, yer değiştiren bir merkez aktif bir başkarakterdir.
4. Yapabildiği hâlde yapmamayı seçen karakter pasif sayılmaz.
5. Bir sistem ya da kurum, bir yüze ihtiyaç duymadan karşı güç olarak yazılabilir.
6. Antagonistin gözünden yazılmış sinopsis tutarlı bir hikâye vermiyorsa, antagonist bir işlev olarak kalmıştır.

Üçüncü küme — karakter arkı çeşitleri. Aşağıdaki altı tarifin her birine bir ark adı ver.

1. Karakterin inancı sınanır, doğrulanır ve korunur; dönüşüm onun çevresinde olur.
2. Sınanan inanç yanlış çıkar ve karakter yerine yenisini koyar.
3. Meşru bir istek, işe yarayan ama bedeli başkasına ödetilen bir yolla karşılanır.
4. Karakterin en güçlü özelliği ölçüsünü kaçırır ve tek bir karar sonucu doğurur.
5. Belirli bir geçmiş hata, muhatabına yönelen bir onarım eylemiyle karşılanır.
6. Karakter, önüne konmuş somut bir çıkış imkânını reddeder ve yerinde kalır.

Birinci ve altıncı tarif ilk bakışta aynı şeyi anlatıyor gibi duruyor. İkisini ayıran şeyi de bir cümleyle yaz.

Sonra Nur'un dokuz duraklık çizelgesine dön. Bu ark hangi çeşide giriyor? Kriz durağında Nur, kendi istisnasının hedef alındığını öğrendiği hâlde eski yöntemiyle bir dosyayı daha geçiriyor. Bu dönüşün adı ne?

Dördüncü küme — karakterizasyon araçları. Bir karakteri anlatmanın on iki aracını say. Sırası önemli değil, eksiksiz olması önemli. Sonra şu soruları cevapla.

1. Araçlar hangi eksene göre dizilir? O eksende bir aracın taşıdığı bilgi nasıl değişir?
2. Bir karakterin, hiçbir şeyine mal olmayan bir iyiliği neden karakterizasyon yapmaz? Bu durumun adı ne?
3. Tanıtım sahnesinde Nur "Benden eksik dosya çıkmaz" diyor. Az önce son hücreyi kendi eliyle doldurmuştu. Bu açıklığın adı ne?
4. Bir odaya giren kişi için odadakilerin susması neyi ölçer, neyi ölçmez?

Beşinci küme — bakış açısı ve bilgi dağılımı. Aşağıdaki soruları birer iki cümleyle cevapla.

1. Erişim tablosunun üç sütunu hangileri? En çok hangisi atlanır?
2. Bilgi avansı ile bilgi borcu arasındaki fark ne? Hangisi dramatik ironi, hangisi sürpriz üretir?
3. Tarık, Nur'un bir kez kuralını esnettiğini biliyor; Nur onun bildiğini bilmiyor. İzleyici Tarık'ın planını dosya Nur'un masasına düşmeden öğrenirse ne kurulur? Krizde öğrenirse ne kurulur? Seçimi hangi soru verir?
4. Nesnel anlatım hangi anda biter?
5. Güvenilmez bir anlatıcıda adil oyun sınırı nedir?
6. Merkezde durmayan, ama izleyicinin merkeze onun gözünden ulaştığı karaktere ne denir?

Beceri kontrolü

Bu kısmın anahtarı yok. Yedi görevin hepsi senin kendi projen üzerinde çalışıyor ve hiçbirinin tek doğru cevabı olamaz. Her görevin altında ikili bir ölçüt listesi duruyor: var ya da yok.

Laboratuvarda Nur'un dosyası zaten kuruldu. Burada aranan şey, aynı aletlerin başka bir kadroya taşınabilmesi.

Bir ölçütte "yok" çıkarsa görevi baştan yazma. Yalnız o ölçütün gösterdiği yeri düzelt ve listeyi yeniden oku.

Ölçüt: başkarakterin başlattığı sahneler üçte birin üstünde mi? Üç kararın üçünün de izi var mı? İlk plan bozulduktan sonra kurulan ikinci bir plan var mı?

Ölçüt: sinopsis kendi başına tutarlı bir hikâye veriyor mu? Haklılık cümlesi somut mu? Antagonistin yapmayacağı şey metinde bir kez zorlanıyor mu?

Ölçüt: aynı işi gören iki kişi bulundu mu, bulunduysa bir karar verildi mi? Kalanların her birinin merkezle ilgisiz kendi isteği var mı?

Ölçüt: gerçek sebep sahnede hiç adlandırılmıyor mu? Seyirci onu tepkinin orantısızlığından okuyabiliyor mu?

Ölçüt: sıfat metinde hiç geçiyor mu? Üç davranıştan en az biri karaktere bir şeye mal oluyor mu?

Ölçüt: inancı çiğnemeden geçilemeyecek en az bir sıkışma var mı? Birinci dönüm noktasındaki karar eski mantıkla mı veriliyor? Orta noktadaki farkındalık bir olaydan mı çıkıyor?

Ölçüt: kötülük bir kimlik işaretine bağlanmış mı? Tek temsilcinin yanında ondan farklı ikinci bir örnek var mı? Bu karakteri çıkarınca geriye kendine ait çözülmemiş bir isteği kalıyor mu?

Yedi görevin ölçütlerinde kaç "var" topladığını bir yere yaz. Bölüm dört bittiğinde aynı görevleri yeni bir olay örgüsüyle tekrarlayacaksın. İkinci sayı birincinin altındaysa sorun karakterde değil, olay örgüsünün karakteri ezmesindedir.

Bölüm portfolyosu

Portfolyonun yedi parçası var ve hepsi laboratuvarda zaten üretildi. Buradaki iş onları toplamak, eskiyen yerleri güncellemek ve sistem dosyasının vardığı kararlarla çelişen satırları ayıklamak.

Bir. Başkarakter dosyası. Tohum, röportaj, üç katman, istek–ihtiyaç haritası ve baskı testi tek klasörde. En üstte tek sayfalık özet dursun: başlangıç inancı, istek, ihtiyaç ve inancın kırıldığı an. Özeti okuyan biri kırılma anını bulamıyorsa özet fazla düzleşmiş.

İki. Antagonist dosyası. Sekiz alanlı tablo, altında üç satırlık özet: ne istiyor, başkarakterin neresinden giriyor, kendi mantığında neden haklı. Haklılık satırı boş kalan dosya portfolyoya girmiyor. Bu satır ile ilişki haritasındaki ilgili hücre aynı şeyi söylemeli; çelişiyorsa önce hangisinin yeni olduğunu belirle.

Üç. Topluluk kadrosu. Her yardımcı karakterin adı, tek fiillik işlevi ve kendine ait isteği. Laboratuvarda çıkarılan ya da birleştirilen karakterler ayrı bir satırda, nedeniyle birlikte dursun. Nur'un kadrosunda Kerem'in Elif'e katılması böyle bir satır.

Dört. İlişki haritası. İkili hatların tam dökümü. Sahnesi olan hatlar işaretli, sahnesi olmayan hatların yanında bir karar yazsın: yazılacak ya da silinecek.

Beş. Karakter arkı çizelgesi. Dokuz durak, her durağın yanında beslendiği belge. Kırılmanın hangi duraklar arasında yoğunlaştığı kenara not edilsin. Dokuz satırda eşit adımlarla ilerleyen bir çizelge, büyük olasılıkla hiçbir yerde kırılmıyor.

Altı. Karakter tanıtım sahnesi. Düzeltilmiş son hâli ve altına tek paragraf: sahne hangi soruyu cevaplamadan bırakıyor?

Yedi. Tamamlanmış karakter sistemi dosyası. On bir başlık ve sınama notları kâğıdı. Bu parça portfolyonun merkezi. Dosya en az bir yerde küçülmüş olmalı. Hiçbir karakter çıkmadıysa, hiçbir ikisi birleşmediyse sınama yapılmamış sayılıyor.

Yedi parçanın biri eksikse eksik olan portfolyo değil, laboratuvarın bir oturumu. Hangi parça eksikse o oturuma dön. Parçaların mükemmel olması beklenmiyor. Beklenen, Bölüm dörtte olay örgüsü kurulurken her karakterin isteğine, inancına ve ilişkisine tek bir klasörden ulaşabilmen.

Başarı ölçütleri

Bölüm dörde hazır olup olmadığını yedi ölçüt söylüyor. Her biri bir beceri görevine bağlı ve hiçbiri zevk sormuyor.

Eylemli bir başkarakter tasarlayabilme. Ölçüt: başkarakterin bir kararını çıkardığında olay örgüsünde bir şey çöküyor mu? Çökmüyorsa karar bir iç monologtu.

Boyutlu bir antagonist oluşturabilme. Ölçüt: antagonistin sinopsisini okuyan biri, onun da haklı olduğu bir yer bulabiliyor mu? Bulamıyorsa antagonist hâlâ başkarakterin önüne konmuş bir duvar.

İşlevsel bir yardımcı kadro kurabilme. Ölçüt: son taslakta işi bittikten sonra metinde kalan bir figür var mı? Varsa ya ona yeni bir iş ver ya da onu çıkar.

İlişkilerden çatışma üretebilme. Ölçüt: kavga sahnelerinden en az birinde konu ile sebep ayrı mı? Bütün kavgalar aynı dille yürüyorsa ilişkiler birbirine benzemeye başlamıştır.

Karakteri davranışla gösterebilme. Ölçüt: aksiyon satırlarında karakteri tarif eden kaç sıfat kaldı? Sıfat sayısı yaptığı iş sayısını aşıyorsa özellikler boş kalmış demektir.

Dönüşümü olay örgüsüne bağlayabilme. Ölçüt: ark haritasının altı konumundan en çok biri boş mu? İkisi boşsa ark yarım, üçü boşsa ark yok.

Stereotipleri fark edip dönüştürebilme. Ölçüt: kötü karakterlerin ortak bir kimlik işareti taşımadığını yan yana koyarak gösterebiliyor musun?

Yedi ölçütten beşini karşılıyorsan devam et. Dördünü karşılıyorsan yine ilerle; yalnız eksik kalan ölçütü bir kâğıda yaz ve Bölüm dört boyunca masanda tut; yapı çalışması onu her sahnede yeniden önüne getirecek. Daha azını karşılıyorsan laboratuvarın oturumlarını okuyarak geçmişsin demektir. Çözüm de orada: aynı oturumları kendi kadronla yeniden yap.

Cevap anahtarı

Birinci küme. İstek, karakterin peşinden koştuğu somut şeydir; "ne istiyor" sorusunu cevaplar. Amaç, o isteğin şimdi ve burada yapılmaya çalışılan hâlidir; "şimdi ne yapıyor" sorusunu cevaplar ve bir fiille yazılır. İhtiyaç gerçekten eksik olan şeydir ve görülmez. Motivasyon, isteğin sebebidir ve bir dayanma süresi olarak ölçülür.

Beş satır sırasıyla: istek, amaç, ihtiyaç, motivasyon, amaç. Beşinci satır bir sahne amacıdır; tarihi ve bitiş anı bellidir. Dördüncü satır bir sebep söylüyor, bir fiil söylemiyor; bu yüzden amaç değil motivasyon.

Karakterin kendisinin de göremediği ihtiyaçtır. Görseydi giderirdi ve metin biterdi. İstek ile ihtiyaç aynı hareketle karşılanırsa gerilim kaybolur; çünkü istek çeker, ihtiyaç iter.

En sık karışan ikili istek ile amaç. İstek bir yön verir, amaç bir tarih verir. "Ne istiyor" sorusu cevaplandığı hâlde sahne yazılamıyorsa eksik olan amaçtır.

İkinci küme. Başkarakter karar verir, bir şeyin peşindedir ve sonunda bedeli öder. Antagonist başkarakterin amacına karşı durur; bunu kendi mantığıyla ve sürekli yapar.

Doğru olanlar dördüncü ve altıncı cümle. Dördüncüdeki durumun adı bilinçli eylemsizlik; ölçüsü, karakterin yapabilip yapamadığı. Altıncıdaki ölçünün adı simetri sınaması. Yanlışların düzeltilmiş hâli şöyle. En çok görünen kişi başkarakter değildir; bu çoğunluk yanılgısıdır ve merkezi bedel belirler. Antagonist olmak ahlaki değil yapısal bir konumdur. Çok hareket edip hiçbir şeyi değiştirmeyen merkez sahte aktifliktir; ölçü, hareketten sonra dünyanın değişip değişmediği. Kişisel olmayan bir karşı güç bir yüz olmadan yazılamaz; o yüz bir memur, bir komşu, bir saat olabilir.

Üçüncü küme. Sırasıyla: düz ark, pozitif değişim arkı, negatif değişim arkı, trajik ark, kurtuluş ve telafi arkı, değişmeyen ya da tamamlanmayan ark.

Birinci ile altıncıyı ayıran şey inanç. Düz arkta karakterin savunduğu bir inanç var; sınanıyor, karakter dayanıyor ve çevresi değişiyor. Değişmeyen arkta savunulan bir inanç olmayabilir; durağanlık metnin bilinçli tercihi ve tek kanıtı reddedilen çıkış imkânı.

Nur'un çizelgesi pozitif bir arktır. Başlangıç inancı "doğru karar kurala dayanır" diyor ve inanç finalde bırakılıyor. Kriz durağındaki dönüşün adı kriz gerilemesi. Karakter en sıkışık anında, gördüğü hâlde eski yöntemine bir kez daha dönüyor.

Dördüncü küme. On iki araç: eylem, seçim, tepki, konuşma, sessizlik, beden dili, giyim, mekân, nesne, alışkanlık, başkalarının tepkisi ve baskı altındaki davranış.

Eksenin adı kontrol. Karakterin sinyal üzerindeki kontrolü azaldıkça sinyalin taşıdığı bilgi artar. Giyim ve konuşma ucuzdur, baskı altındaki davranış pahalıdır.

Mal olmayan iyilik bedelsiz erdemdir. Seyirciye karakteri değil, yazarın niyetini gösterir. Nur'un cümlesi ile eli arasındaki açıklık iddia–davranış aralığıdır. Odadakilerin susması karakterin itibarını ölçer, karakterin kendisini ölçmez; metnin bir yerde bu farkı açması gerekir.

Beşinci küme. Sütunlar karakter, izleyici ve kadronun geri kalanıdır. En çok atlanan üçüncüsüdür.

Bilgi avansında izleyici karakterden öndedir ve bu dramatik ironi üretir. Bilgi borcunda izleyici geridedir ve bilgi açıldığında sürpriz doğar.

Plan erken öğrenilirse Nur'un masası bir dramatik ironi sahnesine döner; avans süre satın alır. Krizde öğrenilirse sürpriz doğar; borç an satın alır. Karar sorusu şu: bilgi açıldıktan sonra oynanacak bir sahne var mı?

Nesnel anlatım, karakter kendi güdüsünü açıkladığı anda biter. Adil oyun sınırı, izleyicinin hesabın yanlışlığını kendi başına anlayabilmesi için metnin vermek zorunda olduğu asgari malzemedir. Merkezde olmayan ama izleyiciyi merkeze taşıyan kişi tanık karakterdir.

Sonuçları oku

Doğru sayısına bakma. Her küme bu bölümün başka bir modülünden besleniyor. Yanlışın nerede toplandığı, nereye döneceğini söylüyor. Tereddüt işareti koyduğun doğru cevapları da yanlış gibi say.

Bu kâğıdı sakla. Bölüm dört bittiğinde aynı kümeleri yeniden cevapla; iki kâğıt arasındaki fark, okuduğun değil yerleşen şeyi gösterecek.

Bölüm dörde geçiş

Bölüm üçte bir hikâyeyi kimin taşıdığını kurdun. Elinde istekleri, ihtiyaçları ve inançları belli bir kadro var; ilişkileri haritalanmış, arkları duraklara bölünmüş.

Ama bir kadro henüz bir olay örgüsü değil. Nur ile Tarık'ın istekleri aynı masada karşılaşıyor; o karşılaşmanın hangi sırayla büyüyeceğini, hangi kararı zorunlu kılacağını dosya söylemiyor.

Bölüm dört dramatik yapıya ve olay örgüsüne geçiyor. İlk durak çatışmanın temelleri: karşıt istekler, bir engelin önündeki amaç ve kaçınılamayan karar. Yapı orada bir kalıp olarak değil, karakterlerin seçimlerinden doğan bir nedensellik zinciri olarak kurulacak.