Bölüm II — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bu bölümde sekiz modül geçti: hikâye anlatmanın doğası, fikir bulma, konsept, tema, araştırma, hikâye dünyası, ölçek ve mecra, ve bir uygulama laboratuvarı.

Şimdi ölçülecek şey ne kadar okuduğun değil. Bildiğini sandığın ile gerçekten bildiğin arasındaki farkı görmek için buradasın.

Üç bölüm var. Bilgi kontrolü hatırlamayı yokluyor ve cevap anahtarı taşıyor. Beceri kontrolü üretmeyi yokluyor ve cevap anahtarı taşımıyor — çünkü hiçbirinin tek doğru cevabı yok; her görevin yanında ikili bir ölçüt listesi var. Portfolyo ise bu bölümde ürettiklerinin toplanmış hâli.

Bir uyarı: bu bölümün büyük kısmı üretime dayanıyordu. Bölüm birde eksik kalmak bir bilgi eksiği demekti; burada eksik kalmak neredeyse her zaman aynı şeyi söylüyor — uygulamalar okunmuş, yapılmamış. Ve bu bölümde okunarak geçilecek hiçbir uygulama yok.

Süre: bilgi kontrolü için bir saat, beceri kontrolü için iki oturum. Portfolyo zaten elinde.

Bilgi kontrolü

Kâğıt al, kitaba bakmadan cevapla. Cevap anahtarı aşağıda; oraya ancak hepsini bitirdikten sonra bak.

Beş küme var ve her biri bu bölümün ayrı bir alanını yokluyor. Yanlış cevap sayısı değil, hangi kümede yanıldığın bilgi taşıyor; o yüzden cevapları küme küme ayır.

Birinci küme — beş kavramın ayrımı. Bu bölümün en çok karıştırılan beşlisi. Her birini birer cümleyle tanımla, sonra hangi ikisinin en sık karıştırıldığını söyle.

1. Fikir nedir?
2. Konsept nedir?
3. Premise nedir?
4. Tema nedir?
5. Logline nedir?

Beşi bir hiyerarşi değil, beş ayrı iş. Tanımını yazamadığın maddeyi boş bırak ve geç — boş bırakılan her madde, dönmen gereken dersin adresi.

İkinci küme — dramatik hikâyenin bileşenleri. Aşağıdaki soruları birer cümleyle cevapla.

1. Bir olay ne zaman hikâye olur?
2. Engel ile çatışma arasındaki fark nedir?
3. Bedel neden zorunludur?
4. Hikâye motoru nedir ve ömrü neyi belirler?
5. Dört dramatik sorunun adları nedir?
6. Tematik soru ile mesaj arasındaki fark nedir?

Altı maddenin ortak noktası şu: her biri bir metnin neden ilerlediğini ya da neden durduğunu açıklıyor.

Üçüncü küme — kaynak güvenilirliği. Aşağıdaki beş durumu değerlendir: kaynak birincil mi ikincil mi, ve güvenilirliğini düşüren ne var?

1. Bir mesleği kırk yıl yapmış birinin anlattığı hatıra.
2. O meslek üstüne yazılmış bir gazete dosyası.
3. Aynı dosyadan alıntı yapan bir internet yazısı.
4. Bir meslek odasının kendi yayınladığı tanıtım kitapçığı.
5. O mesleği yapan birinin, kendisi hakkında yazılmış bir yazıya verdiği cevap.

Beşinde de aynı iki soruyu sor: bilgi kaç elden geçti ve anlatanın bir çıkarı var mı?

Dördüncü küme — dünya kurma ilkeleri. Aşağıdaki cümlelerin hangileri doğru? Yanlış olanları düzelt.

1. Bir dünya ne kadar ayrıntılı kurulursa metin o kadar güçlü olur.
2. Bir güç sistemini ilginç kılan şey ne yapabildiğidir.
3. Bir dünya kuralı, bir kez esnetilirse yalnız o sahneyi etkiler.
4. Dünya bilgisi izleyiciye en iyi bir açıklama sahnesiyle verilir.
5. Bir katman, karakterin bir kararını değiştirmiyorsa metne girmez.
6. Kimsenin suçlu olmadığı çatışma, kötü niyetli bir düşmandan zayıftır.

Beşinci küme — mecra seçimi. Aşağıdaki üç durumun her biri için bir kap seç ve tek cümleyle gerekçelendir.

1. Motoru doksan dakikada tükenen, tek dönüşümlü, dört karakterli bir hikâye.
2. Karakterler arasında çözülmemiş altı ilişki bulunan, sonu belirsiz bir kurulum.
3. Geniş bir dünyası olan, kesin bir sonu bilinen, dört karakterli bir hikâye.

Sonra tek soru daha: bir metnin ortasında enerjinin düşmesi hangi iki şeyden birine işaret eder? Ve o iki şeyin belirtileri nasıl ayrılır — izleyici hangi durumda ne der?

Bu kümede bir tuzak var: üç durumun üçü de birden fazla kaba sığabiliyor. Aranan şey tek doğru cevap değil, gerekçenin motor ömrüne dayanması. Kap adını yazıp gerekçe yazmayan madde boş sayılıyor.

Beceri kontrolü

Bu bölümün cevap anahtarı yok ve olamaz da: altı görevin hiçbirinin tek doğru cevabı yok. Her görevin yanında bir ölçüt listesi var; kendi çıktını o listeye göre kontrol edeceksin.

Ölçütler bilerek ikili soru olarak yazıldı — var mı, yok mu. Derecelendirme yok, çünkü kendi işini derecelendiren kişi neredeyse her zaman kendine yüksek not verir.

Ölçüt: on satır tamam mı, hepsi tek cümle mi, hiçbirinde sıfat var mı, kaçında bir çatışma var, dört kaynağın dördü de kullanıldı mı?

Ölçüt: üç sorunun üçüne de yazılı bir cevap var mı, "hayır" çıkan soruda fikri değiştirdin mi yoksa savundun mu?

Ölçüt: soru gerçekten soru mu — iki makul insan iki farklı cevap verebiliyor mu? Beş cevabın beşinin de bir sahibi var mı? Karşı görüşü okurken bir an için haklı buldun mu?

Ölçüt: beş satır soru işaretiyle bitiyor mu, kaçının cevabı bir sahne verebilir, iki birincil kaynak gerçekten ulaşılabilir mi, etik risk satırı boş mu?

Ölçüt: üç kural üç ayrı katmandan mı geliyor, iki mekândan birinde giriş sınırlı mı, kurumun kuruluş amacı ile ölçtüğü şey farklı mı, beş sahne fikri kaç ayrı katmandan çıkıyor?

Ölçüt: iki tasarım da dolu mu, "kazanılan" satırları farklı mı, kararının gerekçesinde motor ömrü geçiyor mu?

Altı görevin altısını da bitirdikten sonra ölçüt listelerine bir kez daha bak ve tek soruyu sor: kaç ölçütte "var" diyebildin? Bu sayıyı bir yere yaz. Bölüm üç bittiğinde aynı altı görevi tekrar yapacak ve iki sayıyı karşılaştıracaksın.

Bölüm portfolyosu

Portfolyo bu bölümde ürettiğin her şeyin tek bir yerde toplanmış hâli. Yedi parçası var ve neredeyse hepsi on ikinci modülün çıktılarından geliyor — yani buradaki iş yeni bir şey üretmek değil, ürettiklerini toplamak ve eksik kalanı tamamlamak.

Bir. Fikir havuzu. On ikinci modülün ilk uygulamasından. En az yirmi satır, tarihli, tekrar eden tema cümlesiyle birlikte. Seçilmeyen satırlar da girsin — havuzun değeri seçilenlerde değil, kalanlarında.

İki. Üç konsept kartı. Kartın tamamı on bir satır ve üç ayrı fikir için doldurulacak. Üçüncü kartı doldurmak en zorlayıcı olanı ve tam bu yüzden listede: bir kart doldurmak bir yeteneği göstermiyor, üçü gösteriyor.

Üç. Üç geçici logline. Aynı üç fikir için. Her biri tek cümle, isimsiz ve sıfatsız.

Dört. Tema haritası. Beş görüş, beş sahip, beş sınama olayı ve bir istenmeyen mesaj notu. Bu son parça olmadan harita eksik sayılıyor.

Beş. Araştırma dosyası. Yedi bölüm dolu olsun. Etik risk bölümü boş bırakılmış bir dosya portfolyoya girmiyor.

Altı. Dünya dosyası. Sekiz bölüm ve dünyadan doğan on sahne fikri. Sahne fikirlerinin yanında katman etiketleri olsun.

Yedi. Tamamlanmış hikâye çekirdeği dosyası. On dört başlık ve dört eksenli tutarlılık taramasının çelişki kâğıdı. Çelişki kâğıdı boş olamaz — sekiz belge arasında her zaman en az bir kayma oluyor.

Yedi parçanın hiçbiri mükemmel olmak zorunda değil. Portfolyonun işi iyi görünmek değil; bir sonraki bölümün üstüne kurulacağı zemini kaydetmek.

Bir de eksik parça meselesi var. Yedi parçadan biri hiç üretilmemişse portfolyo eksik değil, o modül eksik demektir — ve hangi parçanın eksik olduğu doğrudan hangi modülün atlandığını söylüyor.

Başarı ölçütleri

Bölüm üçe geçmeye hazır olup olmadığını altı ölçüt söyler. Hepsi ölçülebilir ve hiçbiri zevk sormuyor.

Düzenli biçimde fikir üretebilme. Bir oturuşta yirmi fikir yazabiliyor musun? Ölçüt sayı değil: on beşinci fikirden sonra devam edebiliyorsan geçtin. Orada duruyorsan eleme kası hâlâ üretme kasının üstünde çalışıyor.

Bir fikrin dramatik potansiyelini ölçebilme. Elindeki bir fikri üç soruyla sınayıp gerekçeli olarak bırakabiliyor musun? Ölçüt: son bir ayda bıraktığın bir fikir var mı? Yoksa fikri sınamıyorsun, savunuyorsun.

Tematik soru oluşturabilme. Yazdığın tematik soruya iki makul insan iki farklı cevap verebiliyor mu? Ölçüt bu; cevabı olan soru bir mesajdır.

Araştırma planı hazırlayabilme. Bir konuyu araştırmaya konu başlığıyla değil soruyla giriyor musun? Ölçüt: son planında kaç madde soru işaretiyle bitti?

Tutarlı hikâye dünyası kurabilme. Kurduğun bir dünyadan, aramadan sahne çıkıyor mu? Ölçüt en sert olanı: bir katman tek bir sahne fikri üretmiyorsa metne girmez ve senin o katmanı çıkarabiliyor olman gerekiyor.

Doğru ölçeği ve mecrayı seçebilme. Bir fikir için kap kararını gerekçeyle verebiliyor musun? Ölçüt: gerekçende motor ömrü ve dönüşüm süresi geçiyor mu?

Altı ölçütten dördünü karşılıyorsan devam et. Üçünü karşılıyorsan devam et ama eksik ölçütü Bölüm üç boyunca yanında taşı. İkiden azını karşılıyorsan bu bir başarısızlık değil — on ikinci modülün dokuz uygulamasını yapmadan okumuşsun ve çözüm de belli.

Cevap anahtarı

Birinci küme. Beş tanım sırasıyla şöyle.

Fikir bir başlangıç malzemesidir: bir gözlem, bir durum, bir soru. Konsept o malzemenin bir kurulum hâline getirilmiş biçimidir — kim, ne istiyor, önünde ne var. Premise metnin insan doğası hakkındaki iddiasıdır ve içeriye bakar. Tema metnin ne hakkında olduğu değil, neyi tartıştığıdır ve bir soru olarak durur. Logline satılabilir tek cümledir ve dışarıya bakar.

En sık karıştırılan ikisi premise ile logline. İkisi de tek cümle olduğu için aynı iş sanılıyor; oysa biri metnin neye inandığını söylüyor ve kimseye gösterilmiyor, öbürü merak uyandırmak için yazılıyor.

İkinci küme. Altı cevap sırasıyla: bir olay, bir karakterin bir isteği ve o isteğin önünde bir engel bulunduğunda hikâye olur. Engel bir şeyin önünde durur, çatışma iki isteğin çarpışmasıdır — engelin kendi amacı yoktur, karşı gücün vardır. Bedel zorunludur çünkü bedelsiz elde edilen şeyin izleyici için bir değeri olmaz. Hikâye motoru durumun kendisinden çatışma üreten mekanizmadır; ömrü, kaç saat yeni sahne üretebildiğidir ve kabı belirler. Dört dramatik soru dışsal, içsel, ilişkisel ve tematiktir. Tematik soru cevaplanmaz; cevaplandığı an mesaja dönüşür ve izleyicinin düşünmesini durdurur.

Üçüncü küme. Birinci ve beşinci maddeler birincil, ikinci ve dördüncü ikincil, üçüncü ise üçüncül — ikincil bir kaynaktan aktarma. Güvenilirliği düşüren şeyler sırasıyla: hatıra, kırk yıl sonra anlatıldığı için seçici; gazete dosyası bir yazarın seçiminden geçmiş; internet yazısı iki elden geçmiş ve bağlam kaybı en yüksek olan; tanıtım kitapçığında açık bir çıkar çatışması var; son maddedeki cevap birincil ama bir savunma olduğu için taraflı. Beşinde de ölçü aynı: kaç elden geçti ve anlatanın bir çıkarı var mı?

Dördüncü küme. Yalnız beşinci cümle doğru. Diğerlerinin düzeltilmiş hâlleri: bir dünyanın metne giren kısmı, karakterin üstüne basan kısmıdır — ayrıntı sayısı değil. Bir güç sistemini ilginç kılan şey ne yapamadığı ve kullanınca ne olduğudur. Bir kez esnetilen kural yalnız o sahneyi değil, kendinden önceki bütün sahneleri de geçersizleştirir. Dünya bilgisi davranış, tepki, eksiklik ve sızıntıyla verilir; açıklama sahnesi en zayıf yoldur. Ve kimsenin suçlu olmadığı çatışma daha güçlüdür, çünkü alt edilecek kimse yoktur.

Beşinci küme. Sırasıyla: uzun metraj, devam eden dizi, mini dizi. Gerekçeler tek ilkeye dayanır — motor ömrü kabı seçer, dönüşüm süresi onu doğrular.

Son sorunun cevabı: enerji düşüşü ya sıkışmayı ya şişmeyi gösterir. İzleyici "anlamadım" diyorsa hikâye kaptan büyük, "sıkıldım" diyorsa küçük.

Sonuçları oku

Şimdi asıl kısım. Kaç doğru yaptığın önemli değil ve bir eşik de yok. Önemli olan hangi kümede yanıldığın; beş kümenin her biri ayrı bir modüle bağlı.

Ve son bir şey. Bu değerlendirmeyi sakla. Bölüm üç bittiğinde beş kümeyi tekrar cevapla ve iki kâğıdı yan yana koy. Aradaki fark, hiçbir başarı hissinin veremeyeceği şeyi verecek: ölçülmüş ilerleme.

Bölüm üçe geçiş

Bölüm ikide bir hikâyenin ne olduğunu öğrendin. Fikrin nereden geldiğini, neyin hikâye olduğunu, temanın nasıl tartışıldığını, dünyanın nasıl kurulduğunu ve hangi kaba girdiğini.

Elinde artık bir hikâye çekirdeği dosyası var ve o dosya bir metnin ne hakkında olduğunu söylüyor.

Söylemediği tek şey şu: bu hikâyeyi kim taşıyacak.

Bölüm üçte karakter tasarımına geçiyoruz — geçmiş ve kimlik, istek ile ihtiyaç, başkarakter, karşı güç, ilişki ağı, karakter sesi ve ark. O çalışma bu dosyanın üstüne kurulacak: bir karakter boşlukta değil, kurulmuş bir dünyanın içinde ve bir tematik sorunun etrafında tasarlanıyor. Sağlam bir çekirdek, kadro çalışmasının yarısını şimdiden yapmış oluyor.