Merkez karakter ve topluluk kadrosu

Açılış sahnesi

Melis kadronun listesini tahtaya yazıyor. Hayri, Barış, Sevgi, Can, Cemil. Altına da büyük harflerle bir soru: "Bu dizi kimin dizisi?"

Ozan hemen cevap veriyor. "Hayri'nin. Her şey onunla başladı." Tülin Hanım başını sallamıyor. "Hayri her sahnede olursa," diyor, "oyuncusu ilk sezonun ortasında yorulur. Hikâyesi de."

Selim Bey de toplantıda. Elinde kanalın bir notu var. Kanal Hayri rolü için deneyimli, tanınmış bir oyuncu düşünüyor. Ama o oyuncu haftanın her günü sette olamayacak. Selim Bey kâğıdı masaya bırakıyor. "Hayri her bölümün merkezinde olabilir. Ama her sahnesinde olamaz."

Nesrin listeye uzun uzun bakıyor. Gözü listenin bir yerinde takılıyor: orada bir boşluk var. Hayri'nin bir torunu olduğundan söz etmişlerdi. Ozan'ın önerdiği düğün sahnesi o torunun düğünüydü. Ama torunun annesi, yani Hayri'nin kızı, listede yok. Hayri'nin evi, ailesi, karada bıraktığı hayatı tahtada görünmüyor.

"Belki iyi ki yok," diyor Nesrin. "Onu şimdi değil, ileride getireceğiz. Ama yerini şimdiden ayırmalıyız."

Masada iki soru kalıyor. Biri merkezle ilgili: dizi bir kişinin mi, bir topluluğun mu? Öteki boşlukla ilgili: kadroda henüz kim yok?

Bir dizinin kadrosu, kimin merkezde durduğu kadar kimin henüz gelmediğiyle de kurulur.

Bu derste ne olacak

Bu derste dizinin merkezini ve kadrosunu kurmayı öğreneceğiz. Önce tek merkezli dizi ile topluluk dizisini ayıracağız. Topluluk dizilerinde merkezin bölümden bölüme nasıl dolaştığını göreceğiz. Sonra kadronun çatışma haritasını çıkaracağız ve kimin kimi zorladığını oklarla göstereceğiz. Merkez karakterin taşıdığı yükü ve bu yükün yazıya etkisini konuşacağız. Son olarak kadroda bilerek boş bırakılan yere bakacağız. Bütün adımları İskele'nin kadrosunda atacağız. On dizide kadronun nasıl kurulduğunu izleyeceğiz. Sonunda kendi kadronun haritasını çizip eksik yerini görebileceksin. Kadronun hangi karakterine bir bölüm verebileceğini de seçebileceksin.

Sıfır noktası

Yazarın aklına ilk gelen genellikle bir yüzdür. Emekli olmak istemeyen bir kaptan, dahi ama huysuz bir doktor, intikam peşindeki bir adam. Fikir onunla doğar ve yazar onu her sahneye koymak ister. Bu bir film için doğal bir istek. Bir film çoğu zaman tek bir başkarakterin yolculuğudur.

Başkarakterin Senaryo'daki tarifini hatırla: olay örgüsünün kararlarıyla döndüğü, ana amacı taşıyan ve finalin hesabını kapattığı kişi. Dizide bu tanım geçerliliğini korur. Ama dizinin uzunluğu yeni bir soru doğurur. Bir karakter yüzlerce saat boyunca bütün yükü taşıyabilir mi?

Bazı diziler bunu başarır. Tek merkezli diziler vardır ve çok güçlüdür. İzleyici o karakterle bir bağ kurar ve onun gözünden dünyaya bakar. Ama bu dizilerde merkez karakter her bölümde yeniden sınanmak zorundadır. Yoksa karakter tükenir. Oyuncu da tükenir, çünkü neredeyse her sahnede ondan bir şey beklenir.

Öteki uçta topluluk dizileri durur. Senaryo'da topluluk anlatısı, merkezin bir kişide değil, bir grupta ya da kurumda durması olarak geçiyordu. Topluluk dizisinde yük paylaşılır. Bir bölüm bir karakterin, ötekisi başka birinin olabilir. İzleyici farklı karakterlere farklı yerlerden bağlanır.

Yaygın bir yanılgı, kadronun kalabalık olmasının dizinin topluluk dizisi olduğunu göstermesidir. Kalabalık bir kadro tek bir merkezin etrafında da dönebilir. Önemli olan sayı değil, merkezin hareket edip etmediğidir.

Bir başka yanılgı da kadronun ilk bölümde tamamlanması gerektiğidir. Oysa uzun bir dizide kadro büyür. Yeni karakterler gelir, bazıları gider. Yazar bunu baştan bilirse kadroyu bir boşlukla kurabilir. Boşluk eksiklik değil, gelecek için ayrılmış bir yerdir.

Bir de üretimin gerçeği var. Dizi bir hikâye olduğu kadar bir iş de. Oyuncular sözleşme imzalar, takvimleri vardır, bazıları başka işlere gider. Merkez karakteri ve kadroyu kurarken bu gerçeği hesaba katmak yazarı sonradan gelen sürprizlerden korur. Bir karakteri tek bir oyuncunun omzuna yüklemek güçlü bir bağ kurar, ama kırılgan bir bağdır.

Mekanizma

Bir kişinin dizisi

İskele ilk taslakta tek merkezli bir diziydi. Her sahne Hayri'nin gözünden kurulmuştu. Yolcular ona geliyordu, Barış ona karşı çıkıyordu, Sevgi ona haber taşıyordu. Bu yapı güçlü bir bağ kuruyordu. Ama bir bedeli vardı.

Selim Bey'in getirdiği not tam bu yükle ilgili. Hayri'yi oynayacak oyuncu haftanın her günü sette olamayacak. Hikâye açısından da benzer bir sorun var. Hayri'nin her sahnede olması, her sahnede onun kararsızlığının sınanması demek. Kararsızlık her hafta sınanırsa kısa sürede tekrara düşer. Nesrin merkez yükünü hafifletmek için kadroya daha fazla iş dağıtmaya karar veriyor.

Merkezin dolaşması

İskele bir topluluk dizisine yaklaşıyor. Hayri hâlâ dizinin kalbi. Ama her bölümün sahibi o değil. Dördüncü bölümün sahibi Cemil. O hafta borcu peşine düşüyor ve mürettebat onu korumak zorunda kalıyor. Altıncı bölümün sahibi Sevgi. Büfeye gelen bir yolcu ona eski bir aşkı hatırlatıyor. Hayri bu bölümlerde de var, ama merkezde değil. Merkez yükü hafifliyor ve kadronun her üyesi derinleşiyor.

Bölüm sahibi tekniği izleyiciye de bir şey verir. İzleyici bir bölümde bir yan karakteri yakından tanır. Sonraki bölümlerde o karakteri başka bir gözle görür.

Kim kimi zorlar

Karakter haritası, Senaryo'nun kadro derslerinde metindeki karakterlerin birbirine bağlanma şeması olarak geçiyordu: kim kimi ne için istiyor. Dizide bu haritaya bir yön eklemek gerekir.

Nesrin tahtaya İskele'nin haritasını çiziyor. Hayri'den Barış'a bir ok: deneyimin baskısı, "denizi sen bilmezsin." Barış'tan Hayri'ye bir ok: yönetmeliğin ve emekliliğin baskısı. Sevgi'den Can'a bir ok: okulu bitir. Can'dan Sevgi'ye bir ok: beni rahat bırak. Cemil'den Hayri'ye bir ok: borcum için bana yardım et.

Harita bir şey gösteriyor. Hayri'ye iki ok geliyor, ondan yalnız bir ok çıkıyor. Hayri çok baskı alıyor, az baskı uyguluyor. Bu yüzden zaman zaman edilgen görünüyor. Nesrin Hayri'den Sevgi'ye yeni bir ok ekliyor. Hayri, Sevgi'nin oğlunu okula geri döndürmesi için onu zorluyor. Hayri artık hem baskı alan hem baskı uygulayan biri.

Oklar kadroda kimin edilgen kaldığını da gösteriyor. Hiç ok almayan bir karakter değişmez. Hiç ok göndermeyen bir karakter hikâyeyi itmez.

Henüz gelmeyen

Senaryo'da işlev boşluğu metinde karşılanmamış bir iş olarak tanımlanmıştı. Sırdaş yoksa merkez iç dünyasını dile getiremez. Dizide bu boşluğun bir ikiz kardeşi vardır: bilerek bırakılan boşluk.

Hayri'nin kızı İskele'nin boş sandalyesi. İzleyici onun varlığını biliyor. Hayri bir sahnede telefonda biriyle tartışıyor, karşı taraf duyulmuyor. Bir başka sahnede torununun düğün davetiyesini büfede unutuyor. Kız henüz ekranda yok. Ama yeri hazır. İkinci sezonda ya da bir sezon finalinde o sandalye dolacak. Ve geldiğinde Hayri'nin karada bıraktığı hayatı da yanında getirecek.

Boş sandalye, kadronun ileride büyümesini doğal kılar. Hiç sezdirilmemiş biri birden ortaya çıkarsa izleyici onun yapay olduğunu hisseder. Yeri önceden hazırlanmış biri ise beklenen bir misafir gibi gelir.

Dizilerden okuma

Usta katmanı

Merkezi yazmadan önce seç. Dizin bir kişinin mi, bir topluluğun mu? Bu kararı ilk bölümü yazmadan ver. Sonradan değiştirmek bütün sahne dağılımını değiştirir.

Merkez yükünü sayfada ölç. İlk üç bölümde başkarakterin kaç sahnede olduğunu say. Neredeyse her sahnedeyse yükü dağıtacak bir karakter ya da bir bölüm sahibi düşün.

Oyuncuyu da hesaba kat. Merkez karakterin oyuncusu her gün sette olamayabilir. Tek merkezli bir diziyi bu gerçeğe göre kurmak, sonradan yeniden yazmaktan daha kolaydır.

Bölüm sahiplerini sezona dağıt. Sezonun bölüm listesine bir sütun ekle: bu bölümün sahibi kim? Aynı karakter üst üste sahip oluyorsa öteki karakterler soluk kalır.

Her karaktere en az bir ok ver. Kadro haritasında hiç ok almayan karakter değişmez. Hiç ok göndermeyen karakter hikâyeyi itmez. Her karakter hem baskı almalı hem baskı uygulamalı.

Merkeze gelen ve giden okları dengele. Merkez karakter yalnızca baskı alıyorsa edilgen görünür. Ondan dışarı da oklar çıkmalı. Hayri'nin Sevgi'ye uyguladığı baskı onu yeniden harekete geçirdi.

Boş sandalyeyi sezdir ama doldurma. Bilerek bıraktığın boşluğu izleyiciye bir telefonla, bir eşyayla, bir sözle hissettir. Ama karakteri erken getirme. Beklenen misafir, beklenmeyenden daha güçlü gelir.

Kalabalığı topluluk sanma. Kadronun sayısı topluluk dizisi olduğunu göstermez. Merkezin hareket edip etmediğine bak.

Yan karakteri bölüm sahibi yaparak dene. Bir yan karakterin bölüm sahibi olup olamayacağını görmek için ona bir bölüm kartı yaz. Kart dolmuyorsa o karakter henüz yeterince derin değil.

Kadroyu değişime açık tut. Uzun bir dizide karakterler gelir ve gider. Kadroyu ilk günden kapalı bir liste olarak değil, büyüyebilen bir yapı olarak kur.

Merkezi oyuncuya bağımlı kılma. Merkez karakterin hikâyesini, oyuncunun ayrılması hâlinde bile sürdürülebilecek biçimde kur. Yan karakterlerin güçlü olması bu riske karşı bir sigortadır.

Okları sezon başında yeniden çiz. Her sezonun başında kadro haritasını baştan çiz. Bazı oklar yumuşamış, bazıları sertleşmiş olacak. Yeni oklar yeni hikâyeler doğurur.

Bölüm sahibine bir dert, bir de seçim ver. Bölümün sahibi olan yan karakter yalnızca dert taşımasın. Bölümün sonunda bir seçim yapsın. Seçim onu bir yan karakterden bir karaktere dönüştürür.

Topluluğa bir ortak soru ver. Topluluk dizisinde her karakterin kendi hattı olabilir. Ama hepsini birbirine bağlayan bir soru olmalı. İskele'de bu soru hattın geleceği. Ortak soru yoksa topluluk bir dizi olmaktan çıkıp birkaç ayrı hikâyeye dağılır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dizi bir kişinin ya da bir topluluğun etrafında kurulabilir.
• Tek merkezli dizi güçlü bir bağ kurar ama merkez yükü taşır.
• Merkez yükü hem karakteri hem oyuncuyu tüketebilir.
• Topluluk dizisinde her bölümün bir sahibi olur ve merkez dolaşır.
• Baskı oku kimin kimi zorladığını gösterir.
• Her karakter hem baskı almalı hem baskı uygulamalıdır.
• Kalabalık kadro tek başına topluluk dizisi değildir.
• Boş sandalye, ileride gelecek bir karakter için bilerek bırakılan yerdir.
• Boş sandalye sezdirilir ama erken doldurulmaz.
• Kadro haritası her sezon yeniden çizilir.
• Merkez karakter oyuncuya bağımlı kılınmamalıdır.
• Bölüm sahibine bir dert ve bir seçim verilir.
• Tek merkezli dizi kolay değildir; merkezi her hafta taze tutmak gerekir.

Sonraki derse köprü

İskele'nin kadrosu ve okları tahtada. Ama okların hepsi aynı yöne doğru akıyor gibi. Bir soru hepsini birbirine bağlıyor: hat kapanacak mı? Bu soru bütün sezonu taşıyor. Ama ne zaman cevaplanmalı? Cevabı ertelemek izleyiciyi tutar mı, yoksa yorar mı? Küçük cevaplar büyük soruyu nasıl besler? Sonraki ders dizinin büyük sorusunu ele alıyor: sezonu taşıyan soruyu, cevabı ertelemenin bedelini ve soru cevaplandığında dizinin ne olacağını.