Pass, consider ve recommend mantığı

Açılış sahnesi

Ertesi gün, atölye. Raporun ilk sayfası masada. Altta tavsiye kutusu, içinde iki boş satır: biri senaryo, biri yazar için. Altlarında gerekçe çizgisi de boş. Burcu'nun kurşun kalemi iki satırın üstünde gidip geliyor, bir türlü inmiyor.

Emre sayfayı kendine çeviriyor. «Ne düşünüyorsun bu kadar? Final tesadüfle bitiyor. Pas yaz, kurtul.»

Selim başını sallamıyor. «Konsepti duyan herkes ikinci cümleyi merak eder. Ben olsam bunu kaçırmam.»

Burcu cevap vermiyor. Tablo birkaç sayfa geride, bütün satırları dolu. Ama hiçbir satır kutuya ne yazılacağını söylemiyor. Masanın öbür ucunda kendi defteri açık duruyor. İlk sayfada tek kelime, altı kalın çizgili: «Sevmedim.» Defterin arasında bir de ters çevrilmiş kart var. Yapımcının yazar hakkında yazdığı cümle hâlâ onun arkasında.

«Pas yazarsam bunun yüzünden mi yazarım?» Defteri gösteriyor. «Önerirsem de konsepte vurulduğum için mi?»

Nermin Hanım defteri kapatıp kartla birlikte Burcu'nun çantasına koyuyor. «Bu ikisi raporun dışında kalsın. Yapımcı sana ne sormuştu?»

«Geliştirmeye alsın mı, alırsa iş ne kadar büyük.»

«O zaman kutuya o sorunun cevabını yaz. Ama kutunda iki satır var. Sorular da iki.»

Tavsiye kategorisi okurun metni ne kadar sevdiğini söylemez; karar vericinin o metinle bir sonraki adımda ne yapmasının akıllıca olacağını gerekçesiyle önerir.

Bu derste ne olacak

Coverage raporunun en kısa ama en çok okunan bölümüne bakacağız: okurun hükmünü taşıyan kategori. Üç kelimenin, pass, consider ve recommend'in neyi taşıdığını ayıracağız. Senaryoya ve yazara verilen kategorilerin neden ayrı tutulduğunu soracağız. Geliştirme potansiyelini, şirketin ihtiyacını ve okurun kendi beğenisini hükmün neresine koyacağımızı konuşacağız. Aynı metnin başka bir masada başka bir kategori alabileceğini göreceğiz. Burcu kutunun iki satırını dolduracak ve altına kısa bir gerekçe yazacak. Filmler bir orman kulübesinden, bir Texas motelinden, bir Kaliforniya lisesinden, bir yazılım şirketinden ve geleceği tartışılan dev bir şehirden geliyor.

Sıfır noktası

Bir coverage raporunun hükmü genellikle tek kelimedir. Okur metni okumuş, özetlemiş, yorumlamış. Şimdi karar vericiye bir öneri bırakıyor: bununla ne yapmalı?

Sektörde bu öneri genellikle üç kelimeyle yazılır. Pass, metnin şimdilik bırakılmasını önerir. Consider, metnin ilgiyi hak ettiğini ama çekincelerle geldiğini söyler. Recommend, metnin bir sonraki aşamaya hemen taşınmasını önerir. Kelimeler İngilizcedir ve Türkiye'de de raporlarda çoğu zaman öyle kalır. Kategorilerin adı ve sayısı şirketten şirkete değişebilir. Mantık ise aynıdır.

Bu kelimeler bir not ölçeği değildir. Okulda verilen bir puana benzemezler. Metnin değerini ilan etmezler. Karar vericinin önündeki bir sonraki adımı söylerler. Çok iyi yazılmış bir metin pas alabilir. Kusurlarla dolu bir metin dikkate değer bulunabilir.

Birçok raporda iki ayrı kategori bulunur. Biri senaryo için, biri yazar için. Senaryo kategorisi bu metnin kendisini tartar. Yazar kategorisi kalemin geleceğini tartar: bu kişinin bir sonraki metni okunmalı mı, onunla çalışılmalı mı?

Kategori tek başına dolaşır. Raporu okumayan biri yalnız o kelimeyi görür. Bu yüzden kelimenin hemen altında kısa bir gerekçe durur. Gerekçe kelimeyi yerinde tutar. Yanlış okunmasını, yanlış bir masaya taşınmasını zorlaştırır.

Okurlar recommend'i seyrek verir. Önerilen metin okurun adıyla birlikte bir üst masaya çıkar. Orada boşa çıkarsa okurun sonraki önerileri de daha az ciddiye alınır. Pas ise en sık verilen kategoridir. Ama pas da bir hükümdür ve gerekçesiz verilemez.

Kategori, okurun neyi tarttığını da bir kez daha sorar. Tartılan şey metnin bütünüdür; sevilen tek bir sahne o bütünün yerine geçemez. Yazar satırında kalem tartılır, yazarın kişiliği dışarıda kalır. Ölçü de karar vericinin ihtiyacından gelir, okurun zevkinden gelmez. Bu ayrımlar karışınca kategori anlamını yitirir. Okurun sevdiği bir sahne bütün metni taşıyormuş gibi görünür. Ya da yazar hakkında duyulan bir söz, kalem hakkında bir hükme dönüşür.

Burcu'nun durumunda bir ayrıntı daha var. Raporu yapımcıyla aynı gün yazar da okuyacak. Pas kelimesi yazarın masasında bir kapı çarpması gibi düşebilir. Burcu bu yüzden kelimeyi yumuşatmayacak. Gerekçeyi yazarın da okuyabileceği biçimde kuracak.

Mekanizma

Üç kelime

Türkçedeki «pas geçmek» deyimine yakın bir anlam taşır. Burcu SON SEFER için bu kelimeyi tartıyor. Final tesadüfle kapanıyor. İkinci yarının kararları Derya'dan Umut'a geçiyor. Bunlar küçük sorunlar değil. Ama pas, yapımcıya «buna hiç bakma» der. Burcu'nun klasöründe buna yetecek kanıt yok. Konsept güçlü, çay ocağı ve iskele sinemaya uygun.

Bu kategori çoğu zaman bir «ama» taşır. Burcu'nun «ama»sı belli: ikinci yarı. Bavul geç geliyor, telefondaki uzun açıklama ortayı durduruyor. Doruğu da kimsenin çağırmadığı bir tekne çözüyor.

Selim'in istediği kelime bu. Burcu kendine şunu soruyor. Bu metin yarın bir yönetmene gönderilse ne olur? Yönetmen ikinci yarıya gelince aynı yerde takılır. Önerilir, sorunları yapımcının yerine üstlenmek olur.

Projenin bütünü

Değerlendirme tablosu raporun ortasında duruyor. Her satırın bir derecesi ve bir gerekçesi var. Burcu kategoriyi o satırlardan hesaplamıyor. Satırlar eşit ağırlıkta değil. Güçlü bir mekân, çöken bir finali dengelemez. Bir seyirci filmden çıkarken iskeleyi değil, sonu hatırlar. Burcu tablonun her satırını okuyor, sonra kâğıdı ters çeviriyor.

Burcu bu yüzden bütün metni tek bir soruyla tartıyor. Bu senaryo bugün olduğu hâliyle ne kadar ilerleyebilir? İlk yarı çok ileri gider. İkinci yarı onu geri çağırır.

İki satır

Burcu ikinci satıra geçince başka bir soru soruyor. Bu yazar bir şeyi yapamıyor mu, yoksa henüz yapmamış mı? Derya'nın bardak sayması, semaverin başındaki işleri karakteri sözsüz kuruyor. Saldırı sekansı çay ocağının planını önceden öğretip sonra kullanıyor. Bunlar öğretilmesi zor şeyler. Kamera satırları, iki adamın aynı sesi, tesadüfi final ise öğrenilebilir zanaat sorunları.

İşin büyüklüğü

Yapımcının sorusunun ikinci yarısı buraya düşüyor. Burcu SON SEFER'in çözümlerinin metnin içinde durup durmadığına bakıyor. Hayri'nin geçmişi ilk yarıda sezdirilebilir. Doruk Derya'nın bir kararına bağlanabilir. Kardeş borcu sonda yeniden anılabilir. Hiçbiri yeni bir film gerektirmiyor. Ama hepsi ikinci yarının yeniden kurulmasını gerektiriyor. İş büyük, ama yönü belli.

Masanın ihtiyacı

Burcu yapımcının yarın çekilecek bir metin aramadığını biliyor. Yapımcı geliştirmeye almaktan söz etti. Gelecek sezon hızlıca çekilecek bir gerilim arayan bir masa için hüküm başka olurdu. O masa için SON SEFER pas alırdı, çünkü ikinci yarıyı bekleyecek vakti yok. Burcu bu yüzden kategoriyi bir masaya bağlamaya karar veriyor. Hangi masa için verildiği yazılmayan kelime, her masada başka okunur.

Sevmedim

Burcu'nun «Sevmedim» kelimesi pas'a yakın duruyor. Konsepte duyduğu heyecan ise önerilir'e. İkisi de onun gecesinden geliyor. Kategoriyi defterin sol sayfası değil, sağ sayfası verecek. Ters çevrilmiş karttaki cümle de yazar satırına giremez. Burcu kutunun iki satırını yalnız sayfalardaki sahnelerle dolduracak.

Gerekçe

Burcu iki satırı dolduruyor. Senaryo için dikkate değer, yazar için önerilir. İlk taslakta gerekçe yedi cümle tutuyor. Burcu her cümleye aynı soruyu soruyor: bu cümle kategoriyi mi taşıyor, yoksa bir notu mu? Dört cümle notlara ayrılan kâğıda geçiyor. Çizginin altında üçü kalıyor.

Senaryo: Dikkate değer. Yazar: Önerilir. Konsept güçlü ve gece iskelesi ilk sayfalardan sağlam kuruluyor; ama ikinci yarıda kararlar Derya'nın elinden çıkıyor, doruğu bir rastlantı çözüyor. Metin geliştirilmeye değer; iş bir düzeltme değil, ikinci yarının yeniden kurulması. Yazar karakteri davranışla kurabiliyor; çay ocağındaki işler ve saldırı sekansı bunun kanıtı.

Altına bir yarım cümle daha ekliyor: bu kategori, geliştirmeye zaman ayırabilecek bir yapım için.

Emre okuyunca kaşlarını kaldırıyor. «Metin dikkate değer, yazar önerilir. Bu çelişki değil mi?»

«Değil. Yapımcı bu metni almasa bile bu yazarın bir sonrakini okumalı.»

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Tablodan ortalama çıkarma. Değerlendirme tablosundaki satırlar kategoriyi kendiliğinden vermez. Bir satır öbürlerinden ağır basabilir. Hangisinin bastığını gerekçe söylemeli.

Karar vericinin sorusunu kategorinin ölçüsü yap. «Geliştirmeye alayım mı?» sorusuna verilen dikkate değer ile «yarın çekeyim mi?» sorusuna verilen dikkate değer aynı şeyi söylemez. Soruyu gerekçenin içinde an.

İki satırı birbirine bağlama. Zayıf bir metnin güçlü bir yazardan gelebileceğini, güçlü bir metnin bir kez şansla yazılmış olabileceğini unutma. Yazar satırını metin satırından kopyalamak, iki hükmü de boşa çıkarır.

Yazar satırının yapımcıya ne söylediğini bil. Dikkate değer bir metnin yanındaki önerilir, geliştirmenin bu yazarla yürüyebileceğini söyler. Aynı metnin yanında yazar için bir pas ise metni başka bir kaleme açar. İki satır birlikte okunur; ikisini birlikte düşünerek yaz.

Yazar kategorisini sahnelerle yaz. «Yetenekli» bir izlenimdir. «Karakteri davranışla kuruyor, örneği çay ocağındaki bardaklar» bir kanıttır. Kanıtsız bir önerilir, kanıtsız bir pas kadar zayıftır.

Pas'ı da gerekçelendir. En sık verilen kategori en az açıklanan kategori olmamalı. Gerekçesiz bir pas, metni neden bıraktığını bilmeyen bir yapımcı bırakır. Yazara giden bir pas ise neyin bittiğini söylemeden kapıyı kapatır.

Önerilir'in bedelini bil. Önerdiğin metin senin adınla bir üst masaya çıkar. Orada çöken bir ikinci yarı senin hükmünün de çöktüğü yerdir. Emin olmadığın önerilir aslında bir dikkate değerdir.

Beğenini adlandır, sonra kenara koy. Sevmediğin bir türü değerlendirirken hükmünü o türü seven bir seyircinin gözüyle sına. Sevdiğin bir metinde de aynı sınamayı yap; kayırma çoğu zaman sevgiden gelir.

Bağlamı kelimenin yanına yaz. «Geliştirmeye zaman ayırabilecek bir yapım için» gibi bir yarım cümle, kategorinin hangi masaya ait olduğunu söyler. Rapor dolaşırken o cümle hükmün yanında kalır.

Geliştirme potansiyelini mümkünlükle ölç. Sorunun büyüklüğü tek başına bir pas nedeni değildir. Asıl soru, çözümün metnin kendi parçalarında durup durmadığıdır. Yeni bir film gerektiren çözüm, potansiyel değil başka bir projedir.

İşin büyüklüğünü kelimeyle söyle. Dikkate değer bir metnin önündeki iş bir hafta da sürebilir, bir yıl da. Yapımcı bunu kategoriden çıkaramaz. «Bir düzeltme», «bir yeniden yazım», «ikinci yarının yeniden kurulması» gibi bir ifade, kelimenin ağırlığını gösterir.

Kişi notunu kalem notundan ayır. Bir yazar hakkında duyduğun söz, ister övgü ister yergi olsun, yazar kategorisine girmez. Kutuya yalnız sayfadan bir kanıtla gösterebileceğin şey girer. Yazarın masa başındaki tavrı başka bir toplantının konusudur.

Kategorinin yanlış okunacağı yeri önceden gör. Yazara giden bir dikkate değer, «az kalsın» diye okunabilir. Yapımcıya giden bir önerilir, «hemen çek» diye okunabilir. Gerekçenin ilk cümlesi bu yanlış okumayı kapatmalı.

Kendi kategorini bir hafta sonra yeniden sına. Taze bir okumada aynı kelimeyi verir miydin? Vermiyorsan o kelime belki bir akşamın yorgunluğundan ya da heyecanından gelmiştir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tavsiye kategorisi karar vericinin bir sonraki adımını önerir, metnin değerini ölçmez.
• Pas metni bu masa için bırakmayı, dikkate değer çekincelerle ilerlemeyi, önerilir hemen taşımayı önerir.
• Kategori tablodan hesaplanmaz; bütün metin üzerine verilir.
• Yazar kategorisi kalemin geleceğini tartar ve senaryo kategorisinden ayrı tutulur.
• Geliştirme potansiyeli çözümün metnin kendi parçalarında durup durmadığıyla ölçülür.
• Şirket uyumu metnin değerinden ayrıdır; aynı metin başka masada başka kategori alabilir.
• Okurun beğenisi bir veridir, hüküm değildir.
• Her kategorinin altında iki üç cümlelik bir gerekçe durur.
• Gerekçe işin büyüklüğünü ve kategorinin hangi masaya ait olduğunu söyler.
• Yazar hakkında duyulan söz yazar satırına girmez; oraya sayfadaki sahneler girer.
• Burcu'nun kararı: senaryo dikkate değer, yazar önerilir.

Sonraki derse köprü

Kutunun iki satırı dolu, altında kısa bir gerekçe var. Yapımcı ne yapacağını artık biliyor. Yazar ise yalnız iki kelime ve birkaç cümleyle kaldı. Yarın sabah masasına oturduğunda nereden başlayacak? İkinci yarının yeniden kurulması mı önce gelir, Hayri'nin geçmişi mi? Bardak sayan, semaveri dolduran eller yeniden yazımda nasıl korunacak? Bir not, yazarın sesini ezmeden ona yön gösterebilir mi? Sıradaki ders kısa ve uygulanabilir not yazmak; yazarın sesi o notlarda da korunmalı.