Coverage nedir?

Açılış sahnesi

Burcu analiz dosyasını atölye masasına bırakıyor. Klasör şişmiş, kapağı tam kapanmıyor. İçinde her başlık için ayrı bir kâğıt var. İki sütunlu konsept sayfası, kenarları kurşun ve mavi kalemle dolmuş bir senaryo.

Emre klasörü kendine çekiyor. «Bitti mi? Gönder o zaman. Yapımcı okur musun dedi, sen de okudun.»

«Okudum. Ama bunu okusun diye yazmadım. Bu benim çalışma masam.»

Selim sayfaları karıştırıyor. Bir kâğıtta yalnız martılar var. Bir başkasında iki adamın ortak sözleri alt alta dizilmiş. Bir başkasında yalnız Derya'nın elleri. «Yazar bunu açsa bir haftada çıkamaz.»

Burcu çantadan ince bir kâğıt alıyor. Birkaç gece önce yapımcıyı düşünerek başladığı raporun ilk sayfası bu. Bağ beyanı yazılı, altında martılar üstüne bir paragraf. Gerisi boş. Yanına okuma kapsamını koyuyor. Bir satırın altını çiziyor: rapor aynı gün hem yapımcıya hem yazara gidecek. O gece paragrafı yazarken yalnız yapımcıyı düşünmüştü. Şimdi aynı cümleleri genç yazarın gözüyle okuyor ve bazılarında duraksıyor.

«Yapımcı bir karar verecek. Yazar yeni bir taslak yazacak. Aynı kâğıdı ikisine birden nasıl yazarım?»

Nermin Hanım klasörü kapatıp masanın ucuna itiyor. Önlerinde yalnız o tek sayfa kalıyor. «Önce şunu yaz. Bu kâğıdı kim okuyacak? Okuduktan sonra ne yapacak?»

Bir raporun türünü, onu okuyan kişinin okuduktan sonra yapacağı iş belirler.

Bu derste ne olacak

Raporun ilk cümlesinden önce verilen bir kararı izleyeceğiz: bu nasıl bir rapor olacak? Önce analiz dosyası ile rapor arasındaki farkı konuşacağız. Sonra bir senaryo hakkında yazılan belgelerin türlerine bakacağız. Bir yapım şirketine yazılan rapor, bir yarışmanın değerlendirmesi, bir ajansın okuması, yazara giden not. Her birinin kime hizmet ettiğini ve okuru neyi dışarıda bırakmaya zorladığını soracağız. Coverage ile ayrıntılı danışmanlığı da ayıracağız. Sonunda Burcu raporunun türünü bir kâğıda dört satırla yazacak. Raporun bölümlerine girmeyeceğiz. Filmler bir Hollywood apartmanından, bir satın alma masasından, bir heceleme salonundan, bir ödül gecesinden ve bir sinema salonundan geliyor.

Sıfır noktası

Bir yapım şirketine her hafta pek çok senaryo gelir. Karar verecek kişi hepsini okuyamaz. Okusa başka işine vakit kalmaz. Bu yüzden araya bir okur girer. Okur metnin tamamını okur, sonra kısa bir belge yazar. Karar verecek kişi önce o belgeyi okur. Senaryoya ancak belge onu oraya çağırırsa geçer.

Sektörde bu belgeye coverage denir. Bir metnin profesyonel değerlendirme raporudur. İçinde kısa bir özet, bir yorum ve bir tavsiye bulunur. Kelime İngilizceden gelir. Okurun metni karar vericinin yerine «kapsaması» anlamını taşır.

Coverage bir eleştiri yazısı değildir. Okurun metin hakkındaki bütün düşüncelerini de taşımaz. Bir çeviri gibi çalışır: sayfalardan bir karara. Okur metnin karar vericiyi ilgilendiren yanını seçer. Gerisini kendi defterinde bırakır.

Bu işi çoğu zaman şirketin geliştirme tarafında çalışan okurlar yapar. Rapor bir kez yazılınca metinle birlikte dolaşır. Aynı şirkette metni aylar sonra açan biri önce o raporu görür. Okurun birkaç satırı, metnin o kapıdaki adı olur. Yazar o satırları çoğu zaman hiç okumaz.

Aynı senaryo hakkında başka belgeler de yazılır. Bir yarışma için, bir ajans için, yazarın kendisi için. Hepsi aynı sayfaları okur. Ama her belgenin cevapladığı soru ayrı. Yapımcı bu metne zaman ve para koyup koymayacağını sorar. Yarışma metnin öbürlerinin arasında nerede durduğunu sorar. Ajans bu yazarla çalışıp çalışmayacağını sorar. Yazar bir sonraki taslakta neyi değiştireceğini sorar.

Soru değişince belge de değişir. Uzunluğu, dili, sırası ve sonunda ne söylediği. Yapımcıya giden rapor bir hükümle kapanır. Yazara giden not bir yolla. Yarışmaya giden değerlendirme bir sırayla.

Çoğu yapım şirketinde okuyucu raporu yazara gönderilmez. Şirketin iç belgesidir. Yazar yalnız sonucunu öğrenir: bir toplantı daveti ya da kısa bir ret. Burcu'nun durumu bu yüzden olağan değil. Raporu aynı gün iki masaya gidecek. Biri karar masası, öbürü yazı masası.

Burcu'nun klasörü ise bunların hiçbiri değil. O, Burcu'nun kendi düşünme alanı. Bulgular orada başlık başlık, kanıtlarıyla duruyor. Rapor o klasörden çıkacak. Ama klasörün kendisi kimseye gitmeyecek.

Mekanizma

Kimin için

Nermin Hanım'ın sorusu Burcu'yu kendi kapsam sayfasına geri götürüyor. Orada «yazılı bir rapor» yazıyor. Türü yazmıyor. Burcu bunu o gün eksik bulmamıştı. Şimdi görüyor ki «rapor» kelimesi boş bir zarf gibi. İçine ne konacağını söylemiyor.

Tahtaya iki ad yazıyor: yapımcı ve yazar. Her birinin altına, okuduktan sonra yapacağı işi. Yazarın altına «yeni taslak» yazıyor. Yapımcının altı boş kalıyor. Ondan ne bekleneceğini hâlâ bilmiyor.

Okur ve şirket

Okuyucu raporunun ilk okuru metni hiç açmamış biridir. Rapor ona metnin ne olduğunu anlatır. Okumaya değip değmeyeceğini de söyler. Okurun adı raporun altında durur, ama ölçüsü şirketin ölçüsüdür. Okur şirketin ne çektiğini, neye para koyduğunu bilerek yazar.

Selim SON SEFER için böyle bir rapor düşünüyor. Yapımcı yalnız ilk sayfayı okusa ne görmeli? Metnin ne olduğunu, nerede güçlü olduğunu, nerede aksadığını ve okurun hükmünü. Martıların iki sayfası orada yer bulamaz. Derya'nın bardak saymasının ayrıntısı da. Selim'in eli klasörün sırtında duruyor. «Bunun büyük kısmı dışarıda kalır.»

Burcu başını sallıyor. Dışarıda kalan şey yanlış değildir. Yalnız bu belgenin işi değildir.

Hangi karar

Burcu yapımcıya kısa bir e-posta yazıyor. E-postada yalnız bir satır var: bu raporu okuduktan sonra hangi kararı vereceksiniz?

Cevap ertesi öğlen geliyor, iki satır. Yapımcı metni geliştirmeye alıp almamayı düşünüyormuş. Alırsa önünde ne kadar iş olduğunu bilmek istiyormuş.

Burcu cevabı tahtadaki boşluğa yazıyor. Raporun sorusu artık belli. Bu metin geliştirilmeye değer mi, ve yolu ne kadar uzun? Martılar bu soruya bir şey söylüyor. Gerilim iki kez sönüyor ve bunu düzeltmek bir yapı işi. Gece ile gündüzün karıştığı sahnenin bu soruya katkısı yok denecek kadar az. Tek satırla düzelir.

Emre bir ihtimal ekliyor. «Ya yapımcı metni alıp başka bir yazara verirse?»

«O soruya rapor cevap vermez. Rapor sayfaları tartar, yazarı değil.»

Yığının içinde

Nermin Hanım yıllar önce bir senaryo yarışmasında ön eleme okuru olmuş. Önüne bir yığın metin gelmiş. Her birinin yanına bir puan ve birkaç satır yazmış. O satırları yazarlar hiç görmemiş.

«Orada soru başkaydı. Bu metin film olur mu, diye sormuyordum. Bu yığının içinde nerede duruyor, diye soruyordum.»

Burcu SON SEFER'i bir an o gözle okuyor. Bir yarışmada konsept öne çıkar. Kamera komutları okuru yorar, ama elemeye yetmez. Tesadüfi final bir jüriyi rahatsız edebilir. Yarışma metnin bugünkü hâlini tartar. Geliştirmenin ne kadar süreceğini sormaz. Yapımcı ise yarınki hâlini de tartmak zorunda.

Kalemin okuması

Selim'in bir arkadaşı senaristleri temsil eden bir ajansta okurluk yapıyor. Selim onun alışkanlığını anlatıyor. Arkadaşı bir metni bitirince önce şunu soruyormuş: bu yazar bir sonraki metninde ne yapar?

Burcu yapımcının ilk e-postasındaki satırı hatırlıyor. «Kalemi var.» O cümle aslında bir ajans cümlesi. Yazarın geleceği hakkında bir tahmin. Ters çevrilmiş kartın üstünde hâlâ duruyor.

Ajans okuru kalemi sayfadan tartar. Derya'nın çay ocağındaki işleri, iskelenin gece kullanımı, ilk saldırının kuruluşu bir kalemin kanıtıdır. Ama Burcu'nun raporu bir ajansa gitmiyor. Yazarın geleceğini tahmin etmek onun işi değil. Raporda kalemden söz edilecekse bir sahnenin adıyla edilecek.

Yazarın masası

Raporun ikinci alıcısı yazar. Ona bir hüküm yetmez. «Geliştirmeye değer» cümlesi bir yazara sabah neye oturacağını söylemez. Yazar hangi sorunun en ağır olduğunu bilmek ister. Nereden başlayacağını, neyi koruyacağını da.

Burcu Yağhane için aldığı notları hatırlıyor. Yapımcıdan gelen satırlar kısaydı. Bazen ne istendiği anlaşılmıyordu. Atölyede onları haftalarca açtılar. SON SEFER'in yazarının böyle bir masası var mı, Burcu bilmiyor. Notun kendi başına anlaşılması bu yüzden daha önemli.

Geliştirme notunun bir tuzağı da var. Okur çözüm yazmaya kayar. Burcu bunu kapsam sayfasında zaten reddetti. Notta yön olacak, sahne olmayacak.

Bir okuma, bir süreç

Burcu'nun klasörü aslında bir danışmanlığın malzemesi. Her başlıkta bulgu var, her bulguda kanıt. Bunları yazarla tek tek konuşmak haftalar alır. Nermin Hanım Burcu'yla Yağhane üzerinde tam böyle çalıştı. Taslaktan taslağa, sahne sahne.

Kapsam sayfası ise başka bir iş tarif ediyor. Tek okuma. Yazılı bir rapor. Yazar isterse bir telefon. Burcu klasörü gönderirse coverage'ı kimseye sormadan danışmanlığa çevirmiş olur. Bunun ücreti konuşulmadı. Yazar da böyle bir şey istemedi.

Dört satır

Burcu boş bir kâğıt alıp dört satır yazıyor. Kime: yapımcıya ve yazara, aynı metin. Ne için: geliştirmeye alınıp alınmayacağı ve önündeki işin büyüklüğü. Tür: okuyucu raporu, dili geliştirme notunun dili. Ne değil: danışmanlık değil, yeniden yazım değil.

Emre satırları okuyor. «Bir rapor, iki okur. Hangisini kayıracaksın?»

«Hiçbirini. Yapımcıya yazdığım her cümleyi yazar da okuyacak. Yazarın okuyamayacağı cümleyi yazmayacağım.»

Selim klasörü yeniden açıyor. «Peki bunun ne kadarı girecek?»

Burcu cevap vermiyor. O soru raporun bölümlerine ait.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Raporu yazmadan önce türünü yaz. Kime gidecek, hangi karar için, ne değil? Bu satırlar yazılmadan ilk cümle yazılmaz. Yoksa rapor okurun en çok sevdiği bulgudan başlar.

Karar vericiye kararını sor. «Bir okur musun?» bir soru değil, bir davettir. Arkasındaki kararı öğrenmeden okursan, bulguları kendi merakına göre seçersin. Cevap çoğu zaman kısa gelir. Kısa cevap da raporun omurgasını kurar.

Sorunun sahibini cevabın sahibi yapma. Yapımcının neye karar vereceğini bilirsin. Hangi kararı umduğunu bilmezsin, bazen sezersin. Sezdiğin anda raporu o yöne eğmemek senin işin.

Analiz dosyasını rapordan ayrı tut. Dosya senin düşünme alanın. Rapor başkasının karar alanı. Dosyadaki her bulguyu rapora taşımak, karar vericiye kendi işini yaptırmaktır.

Özeti hükümden temiz tut. Özet metnin ne anlattığını söyler, yorum okurun ne düşündüğünü. Özete sızan bir sıfat hükmü erkenden verir. Karar verici yorumu okumadan fikrini kurmuş olur.

Dışarıda kalanı çöpe atma. Rapora girmeyen bulgu dosyada bekler. Yazar telefon ederse orada işe yarar. Ama telefonda bile, yazar sormadıkça dosyanın tamamını açma.

İki alıcı varsa en kırılgan okuru düşün. Yapımcıya yazdığın cümleyi yazar da okuyacaksa, onu yazarın masasında da okunabilecek biçimde kur. Sertlik sayfaya yönelir, kişiye değil.

Hükmü gerekçesiz bırakma. Tek kelimelik bir hüküm raporun dışına çıkar ve tek başına dolaşır. Yanındaki gerekçe onu yerinde tutar.

Yarışma için okurken bugünü tart. Metnin ne kadar geliştirilebileceği orada sorulmaz. Sorduğun anda başka bir belge yazmaya başlarsın. Puanının yanına yazdığın birkaç satır, o yığındaki öbür metinlerle bir karşılaştırmadır; yazara bir yol haritası değil.

Kalem hakkında yazacaksan sahneyle yaz. «Kalemi var» bir tahmin. «Çay ocağındaki işler karakteri sözsüz kuruyor» bir bulgu. Ajans tahmin isteyebilir. Yapımcı raporu bulgu ister. Yazara giden rapor ise tahmini hiç taşımamalı; yazar onu bir iltifat ya da bir yargı olarak okur, ikisi de sayfayı değiştirmez.

Geliştirme notunu ağırlığa göre diz. Yazar notu baştan okur ve ilk notla başlar. En ağır sorun başta durmalı. Tek satırla düzelecek bir pürüz başa konursa yazar ilk akşamını ona harcar.

Aynı metni her okur için baştan oku. Bir yarışma için okuduğun metni sonra bir yapımcı için okuyacaksan, eski hükmünü bir kenara koy. Soru değişti; ilk okumanın seçtiği bulgular yeni soruya cevap vermeyebilir.

Danışmanlığa kaydığını fark et. Bir sahneyi satır satır anlatmaya başladıysan, coverage'ın sınırını geçmişsindir. Ya geri dön ya da bunu ayrı bir iş olarak konuş. Kayma çoğu zaman en sevdiğin bulguda olur. Uzun yazmak istediğin yer, kısaltman gereken yerdir.

Karışık bir tür seçtiysen karışımı adlandır. Burcu'nun raporu bir okuyucu raporu iskeleti taşıyor, ama dili bir geliştirme notunun dili. Bunu ilk satırda yazmak iki okurun da beklentisini düzeltir.

Şirketin ölçüsünü kendi ölçün sanma. Okuyucu raporu bir şirketin neye para koyduğunu bilerek yazılır. Aynı metin başka bir şirkette başka bir hüküm alabilir. Raporun hükmü metnin değeri değil, o masaya uygunluğudur.

Raporun nereye gitmeyeceğini de yaz. Coverage metinle birlikte dolaşır. İki alıcıya gidecek bir rapor, üçüncü bir masaya varmadan önce sana sorulmalı. Bunu raporun kendisinde değil, gönderirken yazdığın satırda söyle.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Coverage bir metnin, karar verecek kişi için yazılmış değerlendirme raporudur.
• Rapor türü, belgenin kime ve hangi karar için yazıldığıyla belirlenir.
• Okuyucu raporu metni okumayacak karar vericiye yazılır ve çoğu zaman yazara gitmez.
• Karar desteği, bulguları karar vericinin önündeki seçime göre seçer.
• Yarışma değerlendirmesi metni öbür metinler arasında sıralar.
• Ajans değerlendirmesi metnin içinden yazarın kalemini okur.
• Geliştirme notu yazara bir öncelik sırası verir.
• Ayrıntılı danışmanlık bir süreçtir, coverage tek bir okuma.
• Analiz dosyası okurun düşünme alanıdır; rapor o dosyadan seçilerek yazılır.
• Karar vericinin sorusu bulguları seçtirir; cevabı yine sayfalar verir.
• Bir raporun hükmü bir kapıya aittir, metnin bütün kaderine değil.
• Burcu'nun kararı: yapımcıya ve yazara aynı metin, okuyucu raporu biçiminde ve geliştirme notunun diliyle.

Sonraki derse köprü

Burcu raporun türünü ve kime gideceğini yazdı. Klasör yeniden kapandı, dört satırlık kâğıt raporun ilk sayfasının yanında duruyor. Şimdi o ilk sayfa bekliyor. Yapımcı metni hiç açmadan neyi görmeli? Türünü mü, boyunu mu, tek cümlelik özünü mü? Özet kısa mı tutulmalı, uzun mu? Güçlü yanlar sorunlardan önce mi gelmeli? Hedef kitle bir satır mı alır, bir paragraf mı? Ve en sonda tek kelimelik bir tavsiye kategorisi seçilecek mi, seçilecekse yazar onu nasıl okuyacak? Sıradaki ders coverage bileşenleri.