Tasarım tarihi bir referans deposu değildir

Açılış sahnesi

Bir hurdacıda çok güzel bir kapı buldun. Eski bir konaktan sökülmüş; ahşabı koyu, oymaları derin, kolu dökme demir.

Aldın, eve getirdin ve daire kapının yerine taktırdın.

Ve bir şey oldu. Kapı güzel ama yanlış duruyor.

Sebebini bulmak zor değil. O kapı, kalın taş bir duvara oturmak için yapılmıştı. Tavanı üç metre olan bir girişe. Yanında bir sofa, önünde bir avlu vardı. Oyma derindi çünkü o derinliği okutacak bir gün ışığı vardı; şimdi apartman koridorunun tavan lambası altında sadece toz tutan bir çukur.

Kapı değişmedi. Duvar değişti.

İşte tasarım tarihiyle çalışmanın bütün meselesi bu.

Bir biçimi alıp bugüne taşıyabilirsin. Ama o biçimi ayakta tutan duvar burada yok ve sen onu göremiyorsun.

Bu derste ne olacak

Önce tarihsel bir üslubu kopyalamanın neden çalışmadığını göreceğiz. Sonra bir hareketin dört ayağını konuşacağız: tarih, teknoloji, politika ve üretim koşulları. Ardından on sekiz hareketi tek tek ezberlemek yerine dört soruya bağlayacağız. Sonra tarihle çalışmanın işe yarayan yöntemini açacağız: biçimi değil ilkeyi almak. En sonda on beş filmden sahnelerle bunu okuyacağız. Ders bittiğinde bir üsluba bakıp onu doğuran koşulu sorabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Kapıya geri dönelim, çünkü bu benzetme ders boyunca bizimle kalacak.

Bir önceki derste bugünün normalinin dünün görüntülerinden biriktiğini konuşmuştuk. Şimdi o birikimin nasıl oluştuğuna bakıyoruz.

Bunun en net örneği Konstrüktivizmdir.

Konstrüktivizm dendiğinde çoğu kişinin aklına gelen şey şudur: kırmızı, siyah ve beyaz; kalın diyagonal çizgiler; büyük harfli, sıkışık yazılar; fotoğraf kolajları.

Bunların hepsi doğru. Ama bunlar sonuçtur.

O hareket bir devrimin içinden çıktı. Amacı bir sanat üslubu üretmek değil, yeni bir toplumsal düzeni anlatmaktı. Sanatçılar kendilerini sanatçı değil üretici olarak görüyordu. Diyagonal çizgi bir estetik tercih değil, durağan düzene karşı bir hareket iddiasıydı. Ucuz baskı teknikleri kullanıldı çünkü iş halka ulaşacaktı. Fotoğraf kolajı seçildi çünkü fotoğraf gerçekliğin kanıtı sayılıyordu.

Yani kırmızı ile siyah, devrimin rengiydi. Bugün bir kafenin menüsünde aynı kırmızı ile siyahı kullandığında, devrim gelmiyor. Sadece kapı geliyor, duvar gelmiyor.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Şurada bozulur: kapıyı taktığında yanlış durduğunu görürsün. Görsel bir üslubu kopyaladığında ise çoğu zaman fena durmaz; sadece hiçbir şey söylemez. Ve söylemediği için de kimse itiraz etmez. Bu yüzden bu hata sessizce tekrarlanır.

Mekanizma

Bir hareketin dört ayağı

Bir tasarım hareketi asla tek başına doğmaz. Dört şeyle birlikte doğar ve dördü de sorulmadan o hareket anlaşılmaz.

Birincisi tarih. O dönemde ne oluyordu? Savaş mı, refah mı, göç mü, kuruluş mu?

İkincisi teknoloji. Neyi üretmek mümkün hâle geldi, neyi üretmek hâlâ imkânsızdı? Üçüncü modülde bunu konuşmuştuk: bugün estetik gelenek gibi görünen çok şey, aslında donmuş bir üretim kısıtıdır.

Üçüncüsü politika. Kim kime ne söylüyordu? Tasarım kimin sesiydi?

Dördüncüsü üretim koşulları. Kim yapıyordu, kaç kişiydi, ne kadar sürüyordu, kime ulaşıyordu?

Bu dördünü sorduğunda bir üslup, bir görüntü listesi olmaktan çıkıp bir cevaba dönüşür. Ve cevap olduğu anda şunu sorabilirsin: bu, hangi sorunun cevabıydı?

On sekiz hareket, dört soru

Bir sanat yönetmeninin bilmesi beklenen hareketler on sekiz tanedir. Yüzyılın başından gelenler şunlar: Arts and Crafts, Art Nouveau, Fütürizm ve Dada. Sonra Konstrüktivizm, De Stijl, Bauhaus, Art Deco ve Yeni Tipografi geliyor. Savaş sonrasında İsviçre Üslubu, modern reklamcılık, Pop Art ve psikedelik tasarım var. En sonda ise punk ve kendin-yap kültürü, postmodernizm, dijital devrim, internet ve değişken kimlikler.

On sekiz başlık. Bunları tek tek ezberlemek bir sınav bilgisidir ve bir işe yaramaz.

Onun yerine dört soruya bağlayalım. Her hareket bu dört sorudan birine cevap verir.

Birinci soru: makine dost mu, düşman mı? Arts and Crafts makineyi el emeğinin düşmanı saydı ve zanaate döndü. Fütürizm ve Konstrüktivizm makineyi kutladı. Bauhaus ikisini barıştırmaya çalıştı: el işi kalitesinde, makineyle üretilebilir tasarım. Aynı soru, üç ayrı cevap.

İkinci soru: süsleme gerekli mi? Art Nouveau ve Art Deco süslemeyi bir zenginlik olarak kurdu. De Stijl, Yeni Tipografi ve İsviçre Üslubu onu bir gürültü sayıp attı. Postmodernizm ise süslemeyi bir şaka ve bir eleştiri olarak geri getirdi.

Üçüncü soru: kim konuşuyor? Modern reklamcılık kurumun sesiydi. Punk ve kendin-yap kültürü, kurumu olmayanların sesiydi; fotokopi makinesi ve kesilip yapıştırılmış harfler bir estetik tercih değil, elde olanla iş yapmaktı. Pop Art ise reklamın dilini alıp sanata soktu ve ikisinin arasındaki duvarı yıktı.

Dördüncü soru: biçim sabit mi, akışkan mı? Basılı dünyada bir kimlik sabitti; bir kez çizilir, milyonlarca kez aynı basılırdı. Dijital devrim ve internet bunu bozdu. Değişken ve üretken kimlikler bu yeni durumun cevabıdır: bir logo artık tek bir çizim değil, bir kurallar kümesi olabilir.

Şimdi dikkat et. Bu dört soru bugün de açık. Makineyle ilişki sorusu, üretken sistemler çıktığında yeniden soruldu. Süsleme sorusu her on yılda bir geri geliyor. Yani tarih bir liste değil, hâlâ süren bir tartışma.

Biçimi değil, ilkeyi almak

Şimdi işe yarayan yönteme geliyoruz.

Bir tarihsel hareketten alınabilecek üç şey var ve üçü çok farklı değerde.

Birincisi biçim. Renkler, açılar, yazı karakterleri. Bunu almak en kolayı ve en az işe yarayanı; çünkü biçim bağlamını taşımaz.

İkincisi yöntem. O dönemde nasıl çalışıldığı. Bauhaus'un atölye sistemi, İsviçre Üslubunun ızgara disiplini, punk'ın fotokopi ekonomisi. Yöntem taşınabilir, çünkü bir çalışma biçimidir.

Üçüncüsü ilke. Hareketin altındaki karar. "Biçim işlevden doğar." "Süsleme bilgiyi engeller." "Herkes üretebilmelidir." İlkeler bugüne doğrudan uygulanabilir, çünkü zaten bir soruya verilmiş cevaplardır.

Bunun somut sonucu şudur. Konstrüktivizmin ilkesini alırsan — sanat halka ulaşmalı, üretim araçları anlatının parçasıdır — bugün kırmızı siyah bir afiş yapmazsın. Belki herkesin telefonunda kendi versiyonunu üretebileceği bir sistem yaparsın. Görünüş hiç benzemez, ilke aynıdır.

Bu, kopyalamaktan çok daha zordur. Ve tam da bu yüzden kimse fark edip "bunu şuradan almış" diyemez.

Teoriyi bırakıp perdeye bakalım.

Filmlerden okuma

Örnekleri üç grupta topladım. Önce bir hareketin doğduğu anda çekilmiş filmler. Sonra bir dönemi sonradan yeniden kuranlar. En sonda da üslubu ilke düzeyinde kullananlar.

Önce hareketin içinden çekilenler

Sonra dönemi sonradan kuranlar

Şimdi Türkiye'den iki dönem kaydı

Ve üslubu ilke düzeyinde kullananlar

Usta katmanı

Az önce ilkeyi almayı önerdim. İşin aslı biraz daha ince: bir hareketin ilkesi çoğu zaman kendi manifestosunda yazmaz.

Manifestolar iddialıdır ve genellikle karşı çıktıkları şeyi anlatır. Bir hareketin gerçek ilkesini bulmak için manifestosuna değil, ürettiği işlerin ortak kısıtına bakmak gerekir. Neyi hiç yapmamışlar? Hangi karar bütün işlerde tekrar ediyor? O tekrar, sözle söylenmemiş ilkedir ve genellikle manifestodakinden daha güvenilirdir.

İkinci nüans dönemlerin adlandırılmasıyla ilgili. Bir hareketin adı neredeyse her zaman sonradan konur ve çoğu zaman içindekiler o adı kullanmamıştır. Bu, tarihi öğrenirken bir tuzak üretir: sanki o dönemde herkes aynı fikirdeymiş gibi görünür. Oysa aynı yılda birbirine taban tabana zıt işler üretilmiştir ve tarih, sonradan bir tanesini seçmiştir. Bu yüzden "o dönemde şöyle yapılırdı" cümlesi neredeyse her zaman fazla temizdir.

Üçüncüsü bir sınır durumu ve dürüstlük meselesi. Bir üslubu bilerek alıntılamak ile bir işi kopyalamak farklıdır. Alıntı, kaynağı görünür kılar ve üstüne bir şey söyler. Kopya, kaynağı gizler ve yeni bir şey söylemez. Aradaki fark hukuki olmadan önce mesleki bir ayrımdır: alıntıda seyirci iki katmanı da görür, kopyada tek katman vardır ve o da senin değildir.

Dördüncüsü bir meslek pratiği. Tarih bilgisini kullanılabilir hâle getirmenin en hızlı yolu, her hareketi tek bir soruya indirgemektir. Bauhaus için soru şuydu: el işi kalitesi makineyle üretilebilir mi. İsviçre Üslubu için: kişisel ifade olmadan iletişim kurulabilir mi. Punk için: izin almadan yayın yapılabilir mi. Bu tek cümlelik özetler on sekiz başlığı akılda tutulabilir kılar. Daha önemlisi, bugünkü bir problemle eşleştirmeyi mümkün kılar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Önce güncel bir problem seç. Somut olsun: bir mahalle kütüphanesinin duyurusu, bir geri dönüşüm kampanyası, bir üniversite kulübünün afişi.

Şimdi on sekiz hareketten ikisini seç. Birbirine benzemeyen ikisi olsun; mesela İsviçre Üslubu ile punk, ya da Arts and Crafts ile Konstrüktivizm.

Her biri için önce şu dört soruyu cevapla: bu hareket hangi tarihsel durumdan çıktı, hangi teknolojiyle çalıştı, kimin sesiydi, nasıl üretiliyordu?

Sonra her hareket için tek bir ilke cümlesi yaz. Görünüşe dair hiçbir kelime kullanmadan.

Son adım asıl görev: o iki ilkeyi kullanarak problemini iki farklı biçimde çöz. Çözümü yazıyla tarif et; hangi karar, hangi ilkeden geliyor, tek tek göster.

Şuna dikkat et: yazdığın çözümlerde o hareketin bilinen renklerinden, açılarından ya da yazı biçimlerinden söz ediyorsan, ilkeyi değil biçimi almışsın demektir. Geri dön ve ilke cümleni yeniden yaz. Bu geri dönüş, dersin sana bıraktığı asıl şey.

Kilit özet

Birincisi. Bir üslubu biçimsel özellikleriyle kopyalamak, onu doğuran soruyu gözden kaçırır. Kapıyı taşırsın, duvarı taşıyamazsın.

İkincisi. Her hareketin dört ayağı vardır: tarih, teknoloji, politika ve üretim koşulları. Dördü sorulmadan hiçbir üslup anlaşılmaz.

Üçüncüsü. On sekiz hareket dört soruya indirgenir: makine dost mu, süsleme gerekli mi, kim konuşuyor, biçim sabit mi. Dördü de bugün hâlâ açık.

Dördüncüsü. Bir hareketten üç şey alınabilir: biçim, yöntem ve ilke. Biçim en kolay ve en az işe yarayanı; ilke en zor ve en taşınabilir olanı.

Beşincisi. Bugün estetik gelenek gibi görünen çok şey, aslında donmuş bir üretim kısıtıdır. Kuralı devralırken sor: onu doğuran kısıt hâlâ var mı?

Sonraki derse köprü

Bu derste bir eksiği açıkça bıraktım ve söyledim: saydığımız on sekiz hareket neredeyse tamamen Avrupa ve Kuzey Amerika merkezli.

Bu, başka geleneklerin olmadığı anlamına gelmiyor. Yalnızca aynı listeye yazılmadıkları anlamına geliyor.

Sonraki derste Türkiye'nin görsel iletişim mirasına bakacağız: hat, tezhip, minyatür, çini, halı ve kilim, Karagöz, matbaa, afiş ve yayıncılık. Ve bugün öğrendiğimiz kuralı orada da uygulayacağız — motifi değil, ilkeyi alacağız.

Modül dördü ve Seviye bir'i orada kapatıyoruz.