Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Birincisi. Hiyerarşi, izleyicinin neyi hangi sırayla algılayacağını düzenlemektir. Mesele ne göründüğü değil, hangisinin önce geldiğidir.
İkincisi. Ayrışma mutlak değil ilişkiseldir. Bir şey büyük olduğu için değil, çevresine benzemediği için öne çıkar.
Üçüncüsü. Bir şeyi öne çıkarmanın iki yolu vardır: onu güçlendirmek ya da çevresini susturmak. İkincisi daha ucuz ve genellikle daha etkilidir.
Dördüncüsü. Araç seçmeden önce bilgiyi birincil, ikincil ve üçüncül diye ayır. Bir işte birincil bilgi tektir; iki birincil, sıfır birincil demektir.
Beşincisi. Hiyerarşi sayfanın değil, sayfa ile izleme koşulunun ortak ürünüdür. Değişmesi gereken şey sıra değil, o sırayı kuran alettir.
Açılış sahnesi
Gürültülü bir kafedesin. Otuz kişi aynı anda konuşuyor. Karşındakinin ne dediğini duyamıyorsun.
İki çözüm var.
Birincisi bağırmak. İşe yarar. Ama herkes aynı şeyi yapınca kafe daha da gürültülü olur ve beş dakika sonra yine duyamazsın.
İkincisi şu: müzik kapansa, yan masa sussa, mutfak kapısı kapansa. Kimse sesini yükseltmedi. Ama artık karşındakini duyuyorsun.
Şimdi bunu bir sayfaya taşı.
Bir afişte her şey büyükse, hiçbir şey büyük değildir. Her şey kırmızıysa, hiçbir şey kırmızı değildir. Yeni başlayan tasarımcı her zaman bağırır: başlığı büyütür, rengi doygunlaştırır, bir de çerçeve ekler. Sonuç, otuz kişinin aynı anda bağırdığı bir kafedir.
Deneyimli olan ise ses kısar.
Bugünkü dersin tamamı bu iki cümlenin arasında.
Bu derste ne olacak
Önce hiyerarşinin ne olduğunu ve neden bir tercih değil bir zorunluluk olduğunu göreceğiz. Sonra elimizdeki araçları dört aileye ayıracağız; on bir ayrı aleti tek tek ezberlemek yerine hangi ailenin ne yaptığını öğreneceğiz. Ardından bilgiyi birincil, ikincil ve üçüncül diye ayırmayı konuşacağız, çünkü asıl karar araçlarda değil bu ayrımdadır. Sonra hiyerarşinin izleme koşuluna bağlı olduğunu göreceğiz. En sonda on altı filmden sahnelerle bunu okuyacağız. Ders bittiğinde bir düzene bakıp okuma sırasını söyleyebiliyor ve o sırayı değiştirebiliyor olacaksın.
Sıfır noktası
Kafeye geri dönelim, çünkü bu benzetme ders boyunca bizimle kalacak.
Dikkat et, "neyi göreceğini" demedim. Sıra kelimesi burada asıl bilgidir. İnsan bir görüntüyü bir bütün olarak yutmaz; gözü sıçraya sıçraya dolaşır ve bir yerden başlar.
Sorulacak asıl soru şudur: nereden başlar.
Cevap şu: en çok ayrışan yerden. Ayrışma, çevresine benzememektir. Ve bu tanımın çok önemli bir sonucu var — ayrışma mutlak bir özellik değil, bir ilişkidir.
Büyük bir nesne, daha büyüklerin arasında küçüktür. Kırmızı bir başlık, kırmızı bir zeminde görünmez. Koyu bir leke, koyu bir sayfada kaybolur.
Bu yüzden hiyerarşi kurmanın iki yolu var ve ikisi de aynı sonuca varır. Bir şeyi öne çıkarırsın ya da geri kalanını geri çekersin.
Yaygın yanlışİşte burada çok yaygın bir yanlış var: hiyerarşi kurmak, önemli olanı büyütmektir.
Bu, herkesin ilk öğrendiği ve en zor bıraktığı alışkanlıktır. Mantıklı görünüyor, çünkü gerçekten de işe yarıyor. Ama tek alet olarak kullanıldığında sayfa şişer. Bir şeyi önemli yapmak için her zaman büyütmek gerekmez; çevresindeki gürültüyü azaltmak çoğu zaman daha etkilidir. Boşluk, en ucuz ve en az kullanılan vurgu aracıdır.
Bu benzetme bir yere kadar doğru. Şurada bozulur: kafede sesler zamanda sıralanır, sayfada ise her şey aynı anda oradadır. Yani sayfada sırayı zaman değil, dikkat üretir. Ve dikkati sen tasarlarsın.
Mekanizma
Dört alet ailesi
Kaynaklar genellikle hiyerarşi araçlarını uzun bir liste hâlinde sayar: boyut, kontrast, konum, boşluk, renk, keskinlik, hareket, yön, yoğunluk, tipografik ağırlık ve görsel karmaşıklık.
Bu listeyi ezberlemek işe yaramaz. Onun yerine dört aileye ayıralım, çünkü her ailenin karakteri farklıdır.
Birinci aile ölçü. Boyut, boşluk ve tipografik ağırlık buraya girer. Bu ailenin özelliği kaba ama güvenilir olmasıdır. Her koşulda çalışır, her mesafede okunur. Zayıf tarafı ise pahalı olması; boyut vermek için sayfadan yer alırsın.
İkinci aile ton. Kontrast, renk ve keskinlik buraya girer. Bu aile hızlıdır; göz kontrastı boyuttan bile önce fark eder. Zayıf tarafı ise koşula bağlı olması. Güneş altındaki bir telefon ekranında ton farkları çöker.
Üçüncü aile yer. Konum ve yön buraya girer. Bu ailenin gücü sessiz olmasıdır; kimse konumun ayarlandığını fark etmez ama sıra değişir. Sol üstten başlayan bir okuma alışkanlığı, tek başına bir hiyerarşi kurar.
Dördüncü aile yoğunluk. Görsel karmaşıklık ve hareket buraya girer. Karmaşık bir bölge gözü tutar, sade bir bölge gözü kaydırır. Hareket ise bütün diğer araçları yener; kımıldayan bir şey varsa göz oraya gider ve bu tartışmasızdır.
Şimdi asıl bilgiyi söyleyeyim. Bu aileleri üst üste bindirdiğinde etkileri toplanmaz, çarpışabilir de.
Bir başlığı hem büyütüp hem kırmızı yapıp hem de ortaya koyarsan, üç alet aynı işi yapmış olur. Fazladan güç kazanmazsın; sadece diğer öğeler için kullanacağın araçları tüketirsin. İkinci başlığı neyle ayıracaksın?
Birincil, ikincil, üçüncül
Şimdi araçları bırakalım ve asıl karara gelelim.
Hiyerarşi kurmadan önce cevaplanması gereken soru şudur: bu işte kaç düzey bilgi var ve hangisi hangisi.
Bu ayrım yapılmadan araç seçilirse ortaya şu çıkar: her öğe kendi savunucusunu bulur. Müşteri logoyu büyütmek ister, metin yazarı başlığı, satış ekibi indirim oranını. Herkes haklıdır ve sonuçta hiçbiri okunmaz.
Ayrım yapıldığında ise tartışma yer değiştirir. Artık "logo büyük olsun mu" tartışılmaz; "logo birincil bilgi mi" tartışılır. Ve bu ikinci soru cevaplanabilir bir sorudur.
Şunu da ekleyeyim: bir işte birincil bilgi genellikle tektir. İki birincil, sıfır birincil demektir.
Hiyerarşi mutlak değildir
Şimdi çoğu kişinin atladığı yere geliyoruz.
Hiyerarşi bir sayfanın özelliği değildir. Sayfanın, izleyicinin ve koşulun birlikte ürettiği bir şeydir.
Telefon ekranında mükemmel çalışan bir düzen, bir yol kenarındaki panoda çöker. Sebep basit: pano üç saniye ve elli metre uzaklıktan okunur. Elli metrede ton farkları kaybolur, ince yazı yok olur ve geriye yalnızca ölçü ailesi kalır.
Bunun tersi de doğrudur. Panoda çalışan kaba bir hiyerarşi, telefonda bağırıyor gibi durur.
Hareketli içerikte ise bir boyut daha eklenir: zaman. Bir video karesinde her şeyi aynı anda dengelemek zorunda değilsin, çünkü hiyerarşi saniyeler içinde değişebilir. Önce yüz, sonra yazı, sonra logo. Zaman, en cömert hiyerarşi aracıdır ve durağan tasarımdan gelenler onu genellikle hiç kullanmaz.
Yaygın yanlışBuradan ikinci bir yaygın yanlış çıkıyor: iyi bir düzen her yerde çalışır.
Çalışmaz ve çalışması da beklenmez. Bir görsel sistemin farklı mecralarda aynı kalması gereken şeyi, hiyerarşinin kendisi değil, hiyerarşinin sırasıdır. Yani her mecrada aynı şeyi önce göreceksin; ama onu öne çıkaran alet değişecek.
Teoriyi bırakıp perdeye bakalım.
Filmlerden okuma
Örnekleri üç grupta topladım. Önce tek bir şeyin gözü çektiği filmler. Sonra gürültüyü azaltarak vurgu kuranlar. En sonda da hiyerarşiyi bilerek reddedenler.
Önce tek bir şey gözü çekiyor
Sonra gürültüyü azaltarak vurgu kuranlar
Şimdi çok katmanlı düzenler
Üç kısa destek örneği
Ve hiyerarşiyi bilerek reddeden biri
Usta katmanı
Az önce bir düzeyi ayırmak için bir buçuk alet yeter dedim. İşin aslı biraz daha ince: alet sayısı değil, aletlerin aynı yöne bakması önemlidir.
Bir başlığı büyütüp aynı zamanda soluk gri yaparsan iki alet ters yönde çalışır. Boyut "bana bak" derken ton "önemli değilim" der. Sonuç kararsız bir öğedir ve göz orada takılıp geçer. Bu, portfolyolarda en sık görülen ve en zor teşhis edilen hatadır; çünkü her iki karar da tek başına savunulabilir.
İkinci nüans okuma sırasıyla ilgili. Gözün ilk gittiği yer, okumanın başladığı yer olmayabilir. Göz önce en çok ayrışana sıçrar, sonra alışkanlıkla sol üste döner ve oradan okumaya başlar. Yani bir sayfada iki ayrı giriş noktası vardır: dikkat girişi ve okuma girişi. İyi düzenlerde bu ikisi ya çakışır ya da aralarında bilinçli bir yol vardır. Kötü düzenlerde ise göz bir yere çekilir, hiçbir şey bulamaz ve sıfırdan başlar.
Üçüncüsü bir ölçek etkisi. Hiyerarşi araçlarının gücü küçüldükçe değişir. Küçük boyutlarda ton ailesi zayıflar ve ölçü ailesi güçlenir; büyük boyutlarda tersi olur. Bir logo elli piksel genişliğinde de, bir binanın cephesinde de aynı sırayı korumak zorundaysa, hiyerarşinin en dayanıklı aletlerle kurulması gerekir. Bu yüzden iyi kimlikler genellikle boyut ve biçim üzerine kuruludur, renk üzerine değil.
Dördüncüsü bir meslek pratiği. Bir düzeni denetlemenin en hızlı yolu, onu birine üç saniye gösterip kaldırmaktır. Sonra sor: ne gördün. Cevap senin birincil bilgin değilse, düzen çalışmıyordur. Bu test dakikalar sürer ve saatlerce süren zevk tartışmalarının yerine geçer.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlışBirinci yaygın yanlış: boşluk israftır.
Bu itiraz neredeyse her projede duyulur ve nedeni anlaşılırdır; boş alan, para verilmiş bir yüzeyin kullanılmamış kısmı gibi görünür. Ama boşluk bir yokluk değil, bir vurgu aracıdır. Arabistanlı Lawrence'ta çölün boşluğu olmasaydı ufuktaki nokta hiçbir şey ifade etmezdi. Sayfayı doldurmak, söylediğin şeyi güçlendirmez; söylediğin şeyi gizler.
Yaygın yanlışİkincisi: her öğenin görünmesi gerekir.
Gerekmez. Üçüncül bilgi zaten arayan tarafından bulunur ve arayan kişi küçük yazıyı okumaya razıdır. Her bilgiyi eşit görünür yapma çabası, hiyerarşiyi düzleştirir ve sonuçta hiçbir bilgi bulunamaz.
Yaygın yanlışÜçüncüsü: hiyerarşi, tipografinin işidir.
Sadece tipografinin işi değildir. Bir kadrajdaki ışık, bir vitrindeki nesne yerleşimi, bir web sayfasındaki hareket ve bir sahnedeki oyuncu konumu da hiyerarşidir. Yalnızca yazıyla düşünen tasarımcı, elindeki aletlerin dörtte üçünü kullanmaz.
Yaygın yanlışDördüncüsü: kullanıcı nasılsa okur.
Okumaz. İnsanlar bir görseli ortalama olarak saniyeler mertebesinde tarar ve o sürede yalnızca birincil düzeyi alır. "Detayları merak eden bakar" varsayımı, birincil bilgiyi yanlış seçmiş olmanın bahanesidir.
Uygulama — kendin dene
Önce kısa bir metin seç. Bir etkinlik duyurusu iyi olur: başlık, tarih, saat, yer, konuşmacı adı, bir cümlelik açıklama ve bir bilet notu.
Şimdi aynı sayfayı beş kez çiz. Her seferinde farklı bir öğe birincil olsun. Birinde başlık, birinde tarih, birinde konuşmacı adı, birinde yer, birinde bilet notu.
Tek bir kural var ve bu kural dersin özü: renk kullanmayacaksın. Yalnızca ölçek, boşluk ve konumla çalışacaksın. Kalemin tek rengi olsun.
Her çizimin altına, amaçladığın okuma sırasını bir ilâ beş arasında numaralandırarak yaz.
Şuna dikkat et: beş çizimden hangisinin en kolay çıktığına bak. O muhtemelen alışkanlığın. Bir de en zor çıkana bak; orada muhtemelen büyütmek yerine çevreyi susturmak zorunda kaldın. Asıl dersi o çizim veriyor.
Kilit özet
Birincisi. Hiyerarşi, izleyicinin neyi hangi sırayla algılayacağını düzenlemektir. Mesele ne göründüğü değil, hangisinin önce geldiğidir.
İkincisi. Ayrışma mutlak değil ilişkiseldir. Bir şey büyük olduğu için değil, çevresine benzemediği için öne çıkar.
Üçüncüsü. Bir şeyi öne çıkarmanın iki yolu vardır: onu güçlendirmek ya da çevresini susturmak. İkincisi daha ucuz ve genellikle daha etkilidir.
Dördüncüsü. Araç seçmeden önce bilgiyi birincil, ikincil ve üçüncül diye ayır. Bir işte birincil bilgi tektir; iki birincil, sıfır birincil demektir.
Beşincisi. Hiyerarşi sayfanın değil, sayfa ile izleme koşulunun ortak ürünüdür. Değişmesi gereken şey sıra değil, o sırayı kuran alettir.
Sonraki derse köprü
Bu derste gözün nereye önce gittiğini konuştuk. Ama bir soruyu kasten atladım.
Göz bir yere gittikten sonra ne yapıyor. Çünkü zihin tek tek nesneler görmüyor; gördüğü şeyleri kendiliğinden gruplandırıyor, aralarında ilişki kuruyor ve olmayan biçimleri tamamlıyor. Bir önceki derste eksik çizgilerin seyirci tarafından tamamlandığından söz etmiştik ve o şeyin bir adı olduğunu söylemiştim. Sonraki derste o adı koyacağız.