Değer yargısı ile tarihsel açıklama arasındaki fark

Açılış: iki cümle, iki ayrı iş

İki cümle var.

Birincisi: "Bu eser dönemin en başarılı örneği."

İkincisi: "Bu eser, aynı atölyeden çıkan öteki örneklerden daha ince işlenmiş ve daha pahalı malzemeyle yapılmış."

İkisi de bir şey söylüyor ama ikisi kesinlikle aynı işi görmüyor.

Birincisi bir değer yargısı: bir tercihi ifade ediyor ve tartışılabilir bir ölçüt sunmuyor. İkincisi bir tarihsel açıklama: ölçülebilir gözlemlere dayanıyor ve yanlışlanabiliyor.

Bu kursta bu ayrımı sürekli kullandık ama tam olarak tanımlamadık. Şimdi tanımlıyoruz — çünkü Katman 2'nin geri kalanı tümüyle bunun üzerine kurulu.

Bu derste ne olacak

Önce iki cümle türünü ayırmanın sınavını göreceğiz.

Sonra değer yargısının cümle içinde nasıl gizlendiğini işleyeceğiz — üç taşıyıcı var.

Ardından en yaygın gizli yargıyı, "gerileme" anlatısını açacağız.

Son olarak değer yargılarının kendilerinin nasıl tarihsel veri hâline geldiğini konuşacağız.

Sıfır noktası: bir tarif ile bir eleştiri

Bir yemek tarifi ile bir yemek eleştirisi düşün.

Tarif ölçü veriyor: ne kadar, ne kadar sürede, hangi sıcaklıkta. Uygulanabiliyor ve sonucu sınanabiliyor.

Eleştiri bir izlenim veriyor: lezzetli, ağır, dengeli. Uygulanamıyor ve sınanamıyor.

İkisi de yazılabiliyor ve ikisinin de yeri var. Ama biri ötekinin yerine geçemiyor.

Sanat tarihi yazısında da durum aynı: açıklama bir ölçü verir, yargı bir izlenim verir.

Ayırt etme sınavı

Bir cümlenin hangisi olduğunu anlamanın tek bir sınavı var.

Bu cümle yanlış çıkabilir mi? Yanlış çıkarsa nasıl gösterilir?

Bir tarihsel açıklama için cevap var: bir ölçüm, bir belge, bir karşılaştırma cümleyi çürütebiliyor.

Bir değer yargısı için cevap yok: cümleye karşı çıkan kişi başka bir tercih öne sürüyor, bir kanıt getirmiyor.

Sınav uygulanınca çoğu cümle hemen ayrışıyor. Ama ayrışmayan bir üçüncü tür var: gizlenmiş yargı. Açıklama gibi kurulmuş ama içinde ölçütü olmayan bir sıfat taşıyan cümleler.

Bunları yakalamak dersin asıl konusu, çünkü açıkça yazılmış bir yargı zaten zararsız; zarar veren, açıklama sanılan yargı.

Yargı nasıl gizlenir

Değer yargısı üç taşıyıcıyla cümleye giriyor ve üçü de fark edilmesi zor.

Sıfatlar. "Zarif", "ağır", "abartılı", "yalın", "kaba". Hepsi bir ölçüt varsayıyor ve ölçütü söylemiyor.

Fiiller. "Olgunlaşmış", "yozlaşmış", "bozulmuş", "aşmış". Bir yön ve bir hedef ima ediyorlar.

Sıralama. Hangi eserin önce anlatıldığı, hangisinin daha uzun anlatıldığı bir hiyerarşi kuruyor. Hiçbir sıfat kullanılmadan da yargı taşınabiliyor.

Üçüncüsü en sinsi olanı, çünkü hiçbir kelimeye tutunamıyorsun. GOR-106.9'da konuştuğumuz kanıt yoğunluğu ilkesinin ters yüzü bu: neye çok yer ayırdığın, neyi önemli saydığını söylüyor.

Düzeltme yolu üç adımda: sıfatı sayıya çevir, fiili nötr bir eyleme çevir, yer dağılımını bilinçli seç.

Dördüncü bir taşıyıcı daha var ve en zor yakalananı: karşılaştırmanın yönü. "Bu eser şuna benziyor" cümlesi hangi eseri ölçüt aldığını sessizce belirtiyor. GOR-106.1'de kurduğumuz simetri kontrolü tam olarak bunun için: cümleyi ters çevir ve hâlâ doğru olup olmadığına bak.

En yaygın gizli yargı: gerileme anlatısı

Sanat tarihinin en kalıcı gizli yargısı bu.

Anlatı şöyle işliyor: bir dönemde bir zirve kuruluyor, sonra bir düşüş anlatılıyor, sonra bir canlanma geliyor.

Üç sorunu var.

Bir: zirve seçimi bir tercih. Hangi çözümün zirve sayıldığı, hangi ölçütün kullanıldığına bağlı ve o ölçüt yazılmıyor.

İki: değişim düşüş sayılıyor. Bir dönemin farklı öncelikleri, önceki ölçüte göre ölçüldüğünde eksiklik gibi görünüyor.

Üç: kanıt seçici toplanıyor. Anlatıya uyan örnekler öne çıkarılıyor.

İkincisi kilit nokta. Bir dönem başka bir şeyi hedeflediğinde, önceki hedefe göre ölçmek yanlış ölçüm. GOR-105.3'te natüralizm için söylediğimiz kural burada bütün bir döneme uygulanıyor.

Düzeltme: her "düşüş" iddiasında önce hedef değişip değişmediğini sormak.

Tarihsel açıklama nasıl kurulur

Bir tarihsel açıklama dört öge taşıyor.

Gözlem. Ölçülebilir, konumlanabilir bir gözlem.

Bağlam. Gözlemin içinde yer aldığı üretim, işlev ya da dolaşım koşulu.

Nedensel bağ. Koşul ile gözlem arasındaki ilişki, ara adımlarıyla.

Sınır. Açıklamanın nereye kadar geçerli olduğu.

Dördüncüsü çoğu zaman atlanıyor ama açıklamayı yargıdan ayıran şey büyük ölçüde bu. Sınırı yazılmış bir açıklama sınanabiliyor; sınırsız bir açıklama bir inanca yaklaşıyor.

Ve bir uyarı: açıklama, olayı kaçınılmaz göstermek zorunda değil. "Şu koşullarda bu çözüm seçildi" cümlesi, "başka çözüm mümkün değildi" demiyor.

Bu ayrım önemli, çünkü kaçınılmazlık dili gizli bir yargı taşıyor: olanı haklı çıkarıyor. Oysa aynı koşullarda başka bir yerde başka bir çözüm bulunmuş olabiliyor. Açıklamanın işi seçimi anlaşılır kılmak, onaylamak değil.

Yargı yasak değil, işaretlenmeli

Bu dersin amacı değer yargılarını yasaklamak değil.

Yargılar üç durumda meşru.

Kendi görüşünü belirtirken. "Bence" ile başlayan bir cümle dürüst bir yargı.

Bir ölçüte bağlıyken. "Şu ölçüte göre bu daha başarılı" cümlesi tartışılabiliyor; ölçüt yazıldığı sürece.

Dönemin yargısını aktarırken. "O dönemde bu üretim şöyle değerlendiriliyordu" cümlesi bir olgu bildiriyor.

Sorun yargının kendisi değil, açıklama kılığına girmesi. İşaretlenmiş bir yargı okuyucuya seçim hakkı bırakıyor; gizlenmiş bir yargı bırakmıyor.

Bu akademinin kuralı da bu: estetik tercih bir kural olarak anlatılmıyor. "Doğru cevap" dili yalnız ölçülebilir hedeflerde kullanılıyor; ölçüt yoksa cümle bir öneri olarak, sahibi belli biçimde yazılıyor.

Yargılar da tarihsel veri

Şimdi ilginç kısım: bir dönemin değer yargıları, o dönem hakkında birinci sınıf kanıt.

Üç şey öğretiyorlar.

Ölçütü gösteriyorlar. Bir dönem neyi başarılı sayıyorsa, neyi hedeflediğini de söylüyor.

Sınırı gösteriyorlar. Neyin tartışıldığı kadar neyin tartışılmadığı da bilgi veriyor.

Değişimi gösteriyorlar. Aynı eser hakkındaki yargıların zaman içinde değişmesi, ölçütlerin değiştiğini kanıtlıyor.

Üçüncüsü en verimli olanı. Bir eserin değerlendirmesi iki yüzyılda tersine dönmüşse, değişen eser değil ölçüt.

Bu yüzden değer yargıları atılmıyor, incelemenin nesnesi hâline getiriliyor. Yargıyı kullanmakla yargıyı incelemek arasındaki fark bu.

Pratik bir kazanç da veriyor: bir eser hakkındaki yargıların tarihi, o eserin ikinci hayatının kaydı. Bir eserin ne zaman öne çıktığı, ne zaman gözden düştüğü ve ne zaman geri döndüğü, TEM-201.6'da gördüğümüz kanon mekanizmasının o eser üzerindeki izini doğrudan gösteriyor.

Yeniden değerlendirilen üretimler

Kanon tartışmasının en somut sonucu burada görünüyor: bazı üretimler zamanla bambaşka değerlendirildi.

Üç tipik yol var.

Kategori değişti. Üretim bir alt kümeden çıkıp inceleme kapsamına girdi.

Ölçüt değişti. Aynı üretim, farklı bir ölçütle bakıldığında farklı göründü.

Kanıt arttı. Üretim düzeni ve bağlamı hakkında yeni bilgi bulundu.

Üçüncüsü en sağlam olanı, çünkü değişen şey yalnız bakış değil, bilgi.

Bu üçünü ayırmak önemli: bir üretimin "yeniden keşfedilmesi" bazen yeni bilgi, bazen yalnız yeni bir tercih. İkisi aynı ağırlıkta değil ve yazıda ayrı ayrı belirtilmesi gerekiyor. Ayrıca "keşif" sözcüğü kendisi bir yargı taşıyor: o üretim kaybolmamıştı, yalnız bu tarafça bilinmiyordu.

Değerlendirmenin dışında kalan üretim

Bazı üretimler hiçbir değerlendirme sistemine girmedi ve tam da bu yüzden ilgi çekici.

Üç ortak özellikleri var.

Kurumsal dolaşımı yok. Satılmadı, sergilenmedi, koleksiyona girmedi.

Kaydı seyrek. Kim yaptı, ne zaman yaptı çoğu zaman bilinmiyor.

Koşullar belirleyici. Üretim, sıkı kısıtlar altında yapılmış: sınırlı malzeme, sınırlı zaman, sınırlı alan.

Üçüncüsü inceleme için özellikle verimli. Kısıt sabitken alınan kararlar, tercihi en saf hâliyle gösteriyor — GOR-106.6'da malzeme için kurduğumuz mantığın burada koşullara uygulanması.

Bu üretimler, değer yargısı olmadan da tarih yazılabileceğinin en açık kanıtı. Hiçbir sıralamaya girmemiş bir nesne hakkında bile üretim düzeni, malzeme kaynağı, karar dizisi ve kullanım izleri yazılabiliyor — yani "önemli mi" sorusu hiç sorulmadan da dolu bir sayfa çıkıyor.

Usta katmanı: nesnellik iddiası da bir konum

Son bir dürüstlük.

"Ben yalnız açıklıyorum, değerlendirmiyorum" cümlesi kendisi bir konum ve tümüyle tarafsız değil.

Üç nedeni var.

Konu seçimi bir yargı. Neyi inceleyeceğini seçmek, neyi incelenmeye değer bulduğunu söylüyor.

Ölçüt seçimi bir yargı. GOR-106.2'de gördüğümüz gibi hangi eksende bakılacağı bir iddia.

Dil bir yargı taşıyıcısı. Nötr sanılan kelimeler bile bir gelenekten geliyor.

Bunun sonucu, yargıdan kaçınmak değil. Sonuç şu: yargıdan tümüyle arınmış bir metin yok; olan şey yargısını görünür kılan metin ile gizleyen metin arasındaki fark.

Ve bu, bütün kursun kilit cümlesi. Sanat tarihi tarafsız bir kayıt değil; kurallarını yazan, sınırlarını gösteren ve tercihlerini işaretleyen bir açıklama pratiği. Güvenilirliği tarafsızlığından değil, denetlenebilirliğinden geliyor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: açıklama yanlışlanabilir, yargı yanlışlanamaz. Yargı sıfatlarla, fiillerle ve yer dağılımıyla gizleniyor; en yaygın hâli gerileme anlatısı. Yargılar yasak değil, işaretlenmesi gerekiyor — ve bir dönemin yargıları, o dönem hakkında birinci sınıf kanıt.

Sonraki derse köprü

Bu ders TEM-201'i kapatıyor. Neyi incelediğimizi, kimin ürettiğini, hangi kanıtla çalıştığımızı ve hangi dille yazdığımızı belirledik. Sıradaki kursta nesnenin kendi hikâyesine geçiyoruz: eserin yaşam döngüsü. Üretildiği andan bugün durduğu yere kadar bir nesnenin başına gelen her şey — ve her aşamanın bıraktığı iz.