Bölgesel söyleyiş farkları

Kanca

Daçadaki ilk akşam. Büyükanne Merve'ye çay koyarken soruyor: "Молоко будешь?" Merve şaşırıyor: kadın "molako" demiyor, her "о"yu yazıldığı gibi söylüyor: [mo-lo-KO]. Oleg gülümseyerek açıklıyor: "Бабушка окает. Здесь так говорят." Merve'nin derslerde öğrendiği ilk kuralın, vurgusuz "о"nun [a] okunduğunun, Rusya'nın her köşesinde geçerli olmadığı ortaya çıkıyor.

Rusça, dünyanın en geniş ülkesinde konuşulmasına rağmen şaşırtıcı ölçüde birörnek bir dildir: Kaliningrad'dan Vladivostok'a bir Rus ötekini rahatça anlar. Yine de söyleyişte, bazı kelimelerde ve ezgide bölgesel izler kalmıştır. Bu derste en belirgin üç söyleyiş farkını ve iki büyük şehrin kelime ayrılıklarını tanıyacağız.

Anlatım

Edebî norm ve ağızlar

Rusçanın edebî söyleyişi tarihsel olarak Moskova konuşmasına dayanır. Okulda, haberde, resmî konuşmada duyduğun ve bu derslerde okunuş olarak yazdığımız biçim budur. Rus ağızları kabaca iki büyük gruba ayrılır: kuzey ağızları ve güney ağızları; Moskova bölgesi bu ikisinin arasında, geçiş kuşağında yer alır. Kuzeyin ve güneyin özellikleri bugün en çok kırsalda ve yaşlı kuşakta duyulur; şehirli genç konuşmacıların söyleyişi büyük ölçüde edebî norma yaklaşmıştır.

Kuzey: оканье

Kuzey ağızlarının en tanınmış özelliği "оканье"dir: vurgusuz "о" [a]'ya dönmez, "о" olarak kalır. Edebî normda "молоко" [ma-la-KO], "хорошо" [ha-ra-ŞO], "голова" [ga-la-VA] okunur; kuzey söyleyişinde ise [mo-lo-KO], [ho-ro-ŞO], [go-lo-VA] duyulur. Vologda ve Arhangelsk bölgeleri, Yaroslavl ve Kostroma'nın da içinde bulunduğu Yukarı Volga kuşağı geleneksel оканье alanlarıdır.

Edebî normdaki karşıt özelliğin de bir adı vardır: "аканье", yani vurgusuz "о"nun [a] okunması. A1'de öğrendiğin okunuş kuralı aslında аканье kuralıdır.

Güney: sürtünmeli г ve яканье

Güney ağızlarında "г" harfi patlamalı [g] olarak değil, sürtünmeli bir ses olarak söylenir; Türkçedeki yumuşak "ğ"ye ya da boğazdan gelen hafif bir [h]'ye yakındır. "Город" güneyde [ĞO-rat] gibi duyulur. Bu ses komşu Ukraynaca ve Belarusçada da vardır ve güneyli bir konuşmacıyı en kolay ele veren özelliktir.

Güneyde bir de "яканье" duyulur: yumuşak sessizden sonra vurgusuz "е" ve "я", edebî normdaki [i] yerine [ya] olarak söylenir. "Несу" (taşıyorum) edebî normda [ni-SU], güney söyleyişinde [nya-SU]'dur.

İki başkent, iki sözlük

Moskova ile Sankt-Peterburg arasındaki fark söyleyişten çok kelimelerdedir ve Ruslar bu konuda şakalaşmayı sever. Kaldırım kenarındaki taşa Moskova'da "бордюр", Peterburg'da "поребрик" denir. Apartman girişi Moskova'da "подъезд", Peterburg'da "парадная"dır. Dönerin Rusya'daki karşılığı Moskova'da "шаурма", Peterburg'da "шаверма" diye adlandırılır.

Eski Moskova söyleyişi

Edebî normun içinde de değişim vardır. Eski Moskova söyleyişinde "булочная" (fırın) kelimesindeki "ч" [ş] okunurdu: [bu-LOŞ-na-ya]. Bugün bu söyleyiş özellikle yaşlı konuşmacılarda duyulur; genç kuşak çoğunlukla yazıldığı gibi [bu-LOÇ-na-ya] der. "Конечно" ve "скучно" kelimelerinde ise [ş] okunuşu bugün de normdur: [ka-NYEŞ-na], [SKUŞ-na].

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin de ölçünlü söyleyişi tarihsel olarak bir şehrin, İstanbul'un konuşmasına dayanır; tıpkı Rusçanın Moskova'ya dayanması gibi. Haberde, okulda ve resmî konuşmada duyulan Türkçe bu temelden gelir, Anadolu'nun ağızları ise kendi söyleyişlerini korur. Bir Türk, konuşmacının Karadenizli mi, Ege'li mi, Doğu Anadolulu mu olduğunu çoğu zaman ilk cümleden sezer; bir Rus da оканье ya da sürtünmeli "г" duyunca konuşmacının kuzeyli ya da güneyli olduğunu hemen anlar.

Şehirler arası kelime farkı da Türkçede tanıdık bir olgudur. İstanbul'da "simit" denen şeye İzmir'de "gevrek" denir ve iki şehrin insanları bu konuda Moskovalılar ile Peterburglular gibi takılışır. "Бордюр" ile "поребрик" tartışması, "simit" ile "gevrek" tartışmasının Rusça karşılığıdır.

Türk öğrenci için pratik sonuç şudur: kendi söyleyişinde edebî normu, yani аканье'yi, patlamalı "г"yi ve Moskova kelimelerini kullanması en güvenli yoldur. Ama kuzeyli bir büyükanneyi ya da güneyli bir taksi şoförünü dinlerken bu farkları tanımak, "yanlış öğrendim" kaygısını ortadan kaldırır: duyulan fark bir hata değil, bir ağızdır.

Örnekler

İkinci örnek bu dersin tek istisnasıdır: okunuştaki [mo-lo-KO] kuzey söyleyişini gösterir; senin kendi söyleyişin için ilk örnekteki edebî biçimi esas al. Dördüncü örnekteki [ğ] de yalnız güney söyleyişini tanıman için yazıldı. "Подъезд" kelimesindeki "ъ" işareti "д" ile "е"yi ayırır ve [y] sesini duyurur.

Örnek diyalog

Akşam, daçanın verandası. Büyükanne çay koyuyor; Merve, Oleg ve Misha masada.

Büyükannenin repliklerinde okunuş bilerek kuzey söyleyişiyle yazıldı: [mo-lo-KO], [go-vo-RİM]. Merve'nin ve Misha'nın replikleri edebî normdadır. Misha'nın repliğinde "город" yazıda değişmez; okunuştaki [ĞO-rat], Misha'nın Rostovlu arkadaşını taklit edişini gösterir. "По-южному" (güneyli gibi) zarfı, "по-русски" ile aynı kalıpla kurulmuştur. "Питер", Sankt-Peterburg'un konuşmadaki kısa adıdır. Merve'nin şakası Rusçanın ağızlarını ayrı diller gibi gösteriyor; gerçekte üçü de aynı dilin söyleyişleridir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Edebî norm [ha-ra-ŞO]; kuzey söyleyişi [ho-ro-ŞO].
2. Я у подъезда.
3. Güney Rusya; sürtünmeli "г" güney ağızlarının özelliğidir.

Özet kartı

1. Edebî söyleyiş Moskova konuşmasına dayanır; ağızlar kuzey ve güney diye ikiye ayrılır.
2. Kuzey: оканье, vurgusuz "о" [o] kalır: [mo-lo-KO]; edebî norm аканье: [ma-la-KO].
3. Güney: sürtünmeli "г" [ğ] ve яканье: несу [nya-SU].
4. Moskova–Peterburg: бордюр/поребрик, подъезд/парадная, шаурма/шаверма.
5. Eski Moskova: булочная [bu-LOŞ-na-ya]; конечно ve скучно [ş] ile bugün de normdur.
6. Kendi konuşmanda edebî normu kullan; farkları duyduğunda tanı.

Sonraki derse köprü

Bölgesel söyleyişleri tanımanın en iyi yolu onları gerçek konuşmada duymaktır. Sıradaki derste ders kitabının dışına çıkıp şarkılar, diziler ve podcast'lerle Rusça çalışmayı konuşacağız: kendi düzeyine uygun bir kaynağı nasıl seçeceğini, altyazıyı ne zaman açıp ne zaman kapatacağını ve bir şarkı sözünden yeni kelimeleri nasıl toplayacağını.