Telif hakkı ve sertifika

Öğrenme hedefi

Temel telif haklarını ve orijinallik sertifikasını açıklayabileceksin. Bir tablonun satılmasıyla tuvalin mülkiyetinin ve eser üzerindeki hakların birbirinden nasıl ayrıldığını anlatabilecek; Türkiye'deki Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun ressamlara tanıdığı mali ve manevi hakları, koruma süresini ve takip hakkını genel hatlarıyla açıklayabilecek; hakların devri için yazılı sözleşmenin neden gerektiğini bilebilecek; portrelerde resmedilen kişinin rızasının neden ayrı bir konu olduğunu fark edebilecek ve kendi eserlerin için eksiksiz bir orijinallik sertifikası hazırlayabileceksin. Bu ders genel bilgi verir; hukuki danışmanlık yerine geçmez.

Kanca

Sattığınız tablonun telifi kimde kalır?

Bir koleksiyoncu tablonu satın alıp duvarına astığında, tuval artık onundur. Ama bir gün o tablonun bir kitap kapağında, bir tişörtün üstünde ya da bir reklam afişinde basıldığını görürsen ne olur? Koleksiyoncu tabloyu satın aldığı için onu istediği gibi çoğaltabilir mi, yoksa bu karar hâlâ sana mı aittir? Pek çok ressam bu sorunun cevabını ancak bir anlaşmazlık çıktığında öğrenir. Oysa bir resmin fiziksel nesnesi ile onun üzerindeki haklar arasındaki ayrımı bilmek, hem kendi emeğini korumak hem de alıcılarla açık ilişkiler kurmak için gereklidir.

Bağlam

İngiliz ressam ve gravürcü William Hogarth, 1730'ların başında sekiz resimlik bir dizi boyadı: Bir Hovardanın Yükselişi. Dizi, mirasa konan genç Tom Rakewell'in savurganlıkla, eğlence ve kumarla geçen hayatını, borç hapishanesine ve sonunda bir akıl hastanesine uzanan düşüşünü sahne sahne anlatır. Tuval üzerine yağlı boyayla yapılmış her resim yaklaşık 62,5 × 75 santimetredir; mimar John Soane diziyi 1802'de satın aldı ve resimler bugün Londra'daki Sir John Soane Müzesi'ndedir.

Hogarth resimlerini asıl olarak gravüre dönüştürüp basılı nüshalarını satarak kazanırdı. Ama bir önceki dizisi Bir Fahişenin Yükselişi 1732'de yayımlandığında, izinsiz kopyaları hızla çoğaltılıp daha ucuza satılmıştı. Hogarth ve bazı gravürcü arkadaşları, özgün tasarımlara dayanan gravürleri koruyan bir yasa için İngiliz parlamentosunda çalıştılar. Sonradan «Hogarth Yasası» diye de anılan Gravür Telif Yasası 25 Haziran 1735'te yürürlüğe girdi ve Hogarth, Bir Hovardanın Yükselişi'nin gravürlerini aynı gün yayımladı. Bu yasa, telif korumasını yazılı metinlerden görsel sanatlara taşıyan erken adımlardan biri olarak görülür.

Ana anlatım

Tuvali satmak hakları da satmak mıdır?

Telif hakkı (copyright), bir eseri yaratan kişiye, o eserin çoğaltılması, dağıtılması, işlenmesi ve kamuya sunulması gibi kullanımları üzerinde yasayla tanınan haklar bütünüdür. Birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de bu haklar, eser yaratıldığı anda kendiliğinden doğar; bir yere kaydettirmek ya da bir işaret koymak koşul değildir.

Bir tablonun fiziksel nesnesi ile onun üzerindeki telif hakları ayrı şeylerdir. Türkiye'de 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mali hakları kullanma yetkisinin eser sahibine ait olduğunu ve mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması, devredilen hakların da ayrı ayrı gösterilmesi gerektiğini söyler. Bu yüzden bir tablo satıldığında, aksine yazılı bir anlaşma yoksa, alıcı tuvalin sahibi olur ama o resmin görüntüsünü çoğaltma, yayma ya da işleme yetkisini kendiliğinden kazanmaz. Kanun ayrıca eserin aslının sahibinin, eseri bozamayacağını ve yok edemeyeceğini de belirtir.

Hogarth'ın mücadelesi bu ayrımın neden önemli olduğunu gösterir: bir resmin değeri yalnızca tuvalin kendisinde değil, onun çoğaltılabilen görüntüsünde de yatar. Bugün bir tablonun görüntüsü kartpostallarda, baskılarda, kitaplarda ve dijital ürünlerde kullanılabilir; bu kullanımların her biri, eser sahibinin izniyle ve çoğu zaman bir ücret karşılığında yapılır.

Ressamın hangi hakları vardır?

Mali haklar (economic rights), eser sahibinin eserden ekonomik olarak yararlanmasını sağlayan haklardır. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bunları işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları olarak sayar. Bir tablonun baskısını yapmak, bir kitapta kullanmak, bir tişörte basmak ya da internette yayımlamak bu haklarla ilgilidir. Mali haklar yazılı bir sözleşmeyle başkasına devredilebilir ya da belirli bir kullanım için lisanslanabilir.

Manevi haklar (moral rights), eser sahibinin eseriyle arasındaki kişisel bağı koruyan haklardır. Kanun, eserin kamuya sunulup sunulmayacağına karar verme, eserde adının belirtilmesini isteme ve eserin izni olmadan değiştirilmesini önleme haklarını bu kapsamda sayar; eser sahibi, yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen ya da eserin niteliğini bozan değişiklikleri menedebilir. Bu haklar mali haklar gibi satılmaz; tablo el değiştirse de ressamla eser arasındaki bağ sürer.

Koruma süresi, Türkiye'de kural olarak eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren yetmiş yıl devam eder. Bu dersteki referans eserlerin 1956'dan önce ölmüş sanatçılardan seçilmesinin nedeni budur: bu sürenin dolduğu eserlerin görüntüleri, genel olarak serbestçe kullanılabilir. Koruma süreleri ve ayrıntılar ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir; başka bir ülkede satış ya da yayın söz konusu olduğunda o ülkenin kurallarına bakmak gerekir.

Fiyatlandırma dersinde, ikincil piyasadaki yüksek fiyatların çoğu zaman sanatçıya ulaşmadığını görmüştük. Takip hakkı (resale right), bir güzel sanat eserinin aslı, sanatçı ya da mirasçıları tarafından bir kez satıldıktan sonra, bir sergide, açık artırmada ya da benzeri bir satışta yeniden el değiştirdiğinde, sanatçıya ya da mirasçılarına satış bedelinden bir pay ödenmesini öngören haktır. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu da bu hakkı, satış bedeli ile bir önceki satış bedeli arasında açık bir nispetsizlik bulunması hâlinde uygulanmak üzere düzenler; payın oranı ve uygulama usulü ayrıca belirlenir. Birçok Avrupa ülkesinde de benzer düzenlemeler vardır; bazı ülkelerde ise böyle bir hak bulunmaz.

Takip hakkının işlemesi için eserin el değiştirdiği bilinmelidir. Bu da bir sonraki başlıktaki belgeyi, yani orijinallik sertifikasını önemli kılar.

Portrelerde kimin rızası gerekir?

Bir portre, ressamın telif hakkıyla korunan bir eserdir; ama resmedilen kişinin de kendi görüntüsü üzerinde hakları vardır. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, resim ve portrelerin, resmedilen kişinin rızası olmadan, kişi ölmüşse ölümünün üzerinden on yıl geçmedikçe yakınlarının rızası olmadan teşhir edilemeyeceğini ya da başka yollarla kamuya sunulamayacağını söyler; siyasal ve toplumsal hayatta rol oynayan kişilerin görüntüleri ve genel toplantı ya da tören görüntüleri gibi bazı istisnalar da sayar. Kanun ayrıca, aksine anlaşma yoksa, sipariş üzerine yapılan bir portrenin fotoğrafının siparişi veren ya da resmedilen kişi tarafından çektirilebileceğini belirtir.

Bu kurallar, önceki derslerde gördüğün model izinlerinin hukuki temelidir. Modelinle yazılı bir izin konuşurken, portrenin sergilenmesini, satılmasını ve baskılarda ya da internette çoğaltılmasını ayrı ayrı ele almak gerekir. Görünür olmanın kendileri için risk taşıyabileceği topluluklardan gelen kişiler, göçmenler ya da çocuklar söz konusu olduğunda bu konuşma daha da dikkat ister. Bir kişinin tenini, yüzünü ve bedenini resmetmek, onun görüntüsünün dünyada nasıl dolaşacağına dair bir sorumluluk da taşır.

Orijinallik sertifikası neyi belgeler?

Orijinallik sertifikası (certificate of authenticity), bir eserin belirli bir sanatçı tarafından yapılmış özgün eser olduğunu belgeleyen ve eserin adını, yapım yılını, tekniğini, boyutlarını, varsa edisyon numarasını, sanatçının imzasını ve düzenlenme tarihini içeren belgedir. Sertifikaya eserin küçük bir fotoğrafı, sanatçının iletişim bilgileri ve telif haklarına dair kısa bir not eklemek, örneğin «bu eserin çoğaltma hakları sanatçıya aittir» cümlesi, alıcıya hem güven verir hem de ilerideki sorulara cevap olur.

Sertifika, bir önceki derslerde gördüğün satış defteri ve eser listesiyle birlikte eserin geçmişini belgeler. Eser el değiştirdiğinde yeni sahibine geçer ve takip hakkının, sergi ödünçlerinin ya da bir restorasyonun gerektirdiği bilgilerin izlenmesine yardım eder. Her sertifikanın bir kopyasını ve numarasını kendi arşivinde saklamak, ileride sahte bir sertifikayı ayırt etmeyi de kolaylaştırır.

Sertifikanın kendisi de dikkatle hazırlanmalıdır. Kalın, asitsiz bir kâğıda basmak, elle imzalamak ve mümkünse eserin arkasındaki bir işaretle, örneğin aynı numarayla ya da imzayla eşleştirmek, belgenin eserden ayrıldığında bile ona bağlanabilmesini sağlar. Birden çok baskısı olan bir edisyon için her nüshanın kendi numarası ve kendi sertifikası olmalıdır. Sertifikada abartılı ya da doğrulanamayan iddialara, örneğin bir eserin ileride değer kazanacağı gibi vaatlere yer vermemek, belgenin güvenilirliğini korur.

Uygulama

Bu üç metin, bir tablonun bir nesne, bir haklar bütünü ve bir kişinin görüntüsü olarak üç ayrı yüzü olduğunu somutlaştırır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sattığınız tablonun telifi kimde kalır? Aksine yazılı bir sözleşme yoksa, sizde. Tablonun fiziksel mülkiyeti alıcıya geçer, ama onu çoğaltma, basma ve işleme gibi mali haklar, ancak hakları ayrı ayrı gösteren yazılı bir sözleşmeyle devredilir; eserde adın belirtilmesini isteme ve eserin bozulmasını önleme gibi manevi haklar ise ressamda kalır. Türkiye'de koruma süresi kural olarak sanatçının hayatı boyunca ve ölümünden sonra yetmiş yıl sürer; takip hakkı, yeniden satışlardan sanatçıya pay öngörür; portrelerde ise resmedilen kişinin rızası ayrı bir koşuldur. William Hogarth'ın 1735'te Bir Hovardanın Yükselişi'nin gravürlerini, çabasıyla çıkan yasanın yürürlüğe girdiği gün yayımlaması, görsel sanatçıların haklarının ne kadar yakın bir geçmişte kazanıldığını hatırlatır. Bu ders genel bilgi verir; somut bir durumda bir hukukçuya danışmak gerekir. Ödevde kendi orijinallik sertifikası şablonunu hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi orijinallik sertifikası şablonunu hazırla.

1. Sertifika için bir sayfalık bir şablon tasarla: sanatçının adı, eserin adı, yapım yılı, tekniği, boyutları, varsa edisyon numarası, eserin küçük bir fotoğrafı için bir alan, sertifika numarası, düzenlenme tarihi ve imza alanı.
2. Şablona, eserin fiziksel sahipliği ile çoğaltma haklarının kimde kaldığını açıkça söyleyen kısa bir telif notu ekle.
3. Portreler için şablona, resmedilen kişinin izninin alındığını ve kapsamını gösteren bir satır ekle; sergileme, satış, baskı ve yayın için ayrı işaret kutuları koy.
4. Şablonu bitmiş bir eserin için doldur, bir kopyasını kendi arşivinde numarasıyla sakla ve sertifika numaralarını izleyeceğin basit bir liste başlat.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Sertifika düzenli, okunaklı ve bir alıcıya verilebilecek kadar temiz mi?
• Teknik ve Malzeme: Sertifikadaki teknik ve ölçü bilgileri eserin kendisiyle birebir tutuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Telif notu ve portre izni satırı açık ve yanlış anlaşılmaya kapalı mı?
• Şablonu hazırlarken kendi eserlerinin haklarıyla ilgili daha önce hiç düşünmediğin hangi soruyla karşılaştın?

Kendini sına

1. Bir tablo satıldığında, aksine yazılı bir anlaşma yoksa ne olur?

• A) Tuvalin mülkiyeti ve bütün telif hakları alıcıya geçer.
• B) Tablo satılamaz.
• C) Tuvalin mülkiyeti alıcıya geçer, ama çoğaltma gibi mali haklar sanatçıda kalır.
• D) Haklar devlete geçer.

2. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na göre mali hakların devri nasıl yapılır?

• A) Yazılı olarak ve devredilen haklar ayrı ayrı gösterilerek.
• B) Sözlü bir anlaşmayla.
• C) Tablonun arkasına imza atarak.
• D) Kendiliğinden, satışla birlikte.

3. Aşağıdakilerden hangisi manevi haklardandır?

• A) Eserin baskısını satma hakkı.
• B) Eserin kiralanmasından gelir elde etme hakkı.
• C) Eserin internette satılması.
• D) Eserde adın belirtilmesini isteme hakkı.

4. Takip hakkı neyi öngörür?

• A) Eserin sergilenmesini yasaklamayı.
• B) Eserin aslı yeniden satıldığında sanatçıya ya da mirasçılarına satış bedelinden pay ödenmesini.
• C) Eserin telif hakkının alıcıya geçmesini.
• D) Eserin ilk satışının vergilendirilmesini.

5. Bir portrenin sergilenmesi için neden resmedilen kişinin rızası gerekir?

• A) Kanun, resim ve portrelerin resmedilen kişinin rızası olmadan teşhir edilemeyeceğini ya da kamuya sunulamayacağını söyler.
• B) Portrenin fiyatını belirlemek için.
• C) Ressamın telif hakkını devretmek için.
• D) Sertifikayı imzalatmak için.

Cevaplar

1. C — Fiziksel mülkiyet ile telif hakları birbirinden ayrıdır.
2. A — Mali haklara dair sözleşmeler yazılı olmalı ve haklar ayrı ayrı gösterilmelidir.
3. D — Manevi haklar satılmaz; tablo el değiştirse de ressamda kalır.
4. B — Kanun bunu satış bedelleri arasında açık bir nispetsizlik olduğunda uygular.
5. A — Kanun bazı istisnalar da sayar; ama kural rızadır.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir tablonun alıcıya geçişi; tuval bir yana, çoğaltma, yayma ve işleme hakları öbür yana ayrılır.
• Özgün animasyon: 1732'de izinsiz çoğaltılan gravürler ve 1735'te yasanın yürürlüğe girdiği gün yayımlanan yeni dizi.
• Özgün animasyon: bir orijinallik sertifikasının alanlarının tek tek dolması; künye, fotoğraf, numara, telif notu, portre izni ve imza.

Sonraki derse köprü

Telif hakkının sanatçıda kalması, bir tablonun görüntüsünden başka gelirler doğabileceği anlamına da gelir: baskılar, kartpostallar, dijital satışlar. Ama bu olanakların her biri özgün eserin değerini, kaliteyi ve sanatçının zamanını farklı biçimlerde etkiler. Sonraki derste çevrimiçi satışı ve reprodüksiyonları, bir tablodan birden çok gelir elde etmenin yollarını ve risklerini ele alıyoruz.