İlk ressamlar hangi boyaları kullandı?

Kısa cevap

İlk ressamlar, ayaklarının altındaki topraktan ve ateşlerinin külünden boya yaptı: kırmızı ve sarı için demirli toprak olan okr, siyah için odun ya da yanmış kemik kömürü ile manganez oksitleri, beyaz için de tebeşir ve kil gibi beyaz topraklar. Tarih öncesi paletinde mavi ve yeşil neredeyse hiç yoktur, çünkü mavi ve yeşil mineraller hem daha seyrek bulunur hem de toz hâline getirildiklerinde rengini kaybeder; kalıcı bir mavinin yapılabilmesi için insanların onu fırında üretmeyi öğrenmesi gerekti.

Bir kabuğun içindeki boya

Güney Afrika'daki Blombos Mağarası'nda 2008'de yapılan kazılar, yaklaşık 100.000 yıl önce kullanılmış bir boya atölyesini ortaya çıkardı. İki büyük deniz kabuğunun içinde, okr bakımından zengin, sıvılaştırılmış bir karışım duruyordu. Yanında öğütme taşları, çekiçler, kemik ve kömür vardı.

Bu buluş, boyanın yalnız duvar için yapılmadığını da hatırlatır. Karışım belki bir yüzün, bir kolun, bir bedenin üzerine sürülüyordu. Aynı mağarada, yaklaşık 73.000 yıllık bir katmanda, küçük bir taş parçasının üzerine okr kalemiyle çizilmiş çapraz çizgiler de bulundu.

Kırmızı ve sarı: okr

Okrun rengi, içindeki demir mineraline bağlıdır. Kırmızı okrlarda baskın mineral hematit, sarı okrlarda götittir.

Bu son özellik, ilk ressamlara ek bir araç verdi. Siddall'ın derlemesine göre sarı götitli okr yaklaşık 250 derecenin üzerinde ısıtılınca çeşitli tonlarda kırmızı okra döner. Yazar, ilk yapay pigmentin muhtemelen buzul çağının sonlarında, birinin sarı okrun ısıtılınca kırmızıya döndüğünü fark ettiği anda doğmuş olabileceğini söyler. Ateş, böylece ilk boya fırınıydı.

Siyah ve beyaz

Siyah için iki kaynak vardı. Biri organikti: odun kömürü, is ve yanmış kemik. Öbürü mineraldi: manganez oksitleri.

Beyaz ise daha seyrektir. Tebeşir, kaolin gibi beyaz killer ve bazı başka beyaz mineraller kullanıldı, ama duvar resimlerinde kırmızı ve siyahın yanında az yer tutar.

Mavi ve yeşil neden yok?

Doğada mavi ve yeşil mineraller vardır: bakır minerali olan malahit yeşil, azurit mavidir. Sorun, bunların boya olarak zor olmasıdır. Siddall'a göre malahit ve azurit ince öğütüldüğünde rengini kaybeder ve bu, arkeolojik kazılarda seyrek görülmelerini açıklayabilir. Okr ise hemen her yerde, yumuşak ve kolay kazılan yataklar hâlinde bulunur; öğüttükçe rengi korunur.

Yeşil için bir istisna daha var: yeşil topraklar. Siddall bunları en kolay bulunan saf yeşil pigment olarak anar ve Güney Amerika'daki bazı kaya resmi alanlarında kullanıldıklarını not eder. Ama Avrupa'nın buzul çağı mağaralarında palet kırmızı, az miktarda sarı ve siyahtan ibarettir. Bu, dönemin insanlarının maviyi görmediği anlamına gelmez; gökyüzü de su da oradaydı. Eksik olan, maviyi bir duvara kalıcı olarak koymanın yoluydu.

Örnek — duvardaki eller

Endonezya'nın Sulawesi adasındaki Maros mağaralarında, bir elin kaya üzerine konup çevresine boya püskürtülmesiyle yapılmış el izleri bulunur. Aubert ve arkadaşları, bu el izlerinden birinin en az 39.900 yıllık olduğunu ve dünyanın bilinen en eski el izi olduğunu gösterdi.

Bu el izleri, bu dersin paletiyle ten rengi arasındaki yakınlığı da gösterir. Okr ailesi sarıdan kırmızıya uzanır. Serinin ten örneklerinin CIELAB ton açıları da en açık F1C7A9'dan en koyu 4A2C1D'ye kadar 52 ile 63 derece arasındadır, yani kırmızı ile sarının arasındaki turuncu bölgede. Tarih öncesi palet, ton bakımından insan teninin bütün aralığını içine alan bir renk ailesiydi; mavi ve yeşil ise tenin dışında kalan renklerdi.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. İlk ressamlar kırmızı ve sarıyı okrdan, siyahı odun ya da kemik kömüründen ve manganez oksitlerinden, beyazı tebeşir ve beyaz killerden elde etti; palette kırmızı ve siyah baskındı.
2. Sarı okr ısıtılınca kırmızıya döner; bu, belki de ilk yapay pigmentti.
3. Mavi ve yeşil mineraller seyrek ve öğütülünce solduğu için tarih öncesi paletinde neredeyse yoktur; Çatalhöyük'teki azurit bile duvarlarda değil mezarlarda bulundu.

Kendini sına

1. (Kolay) Kırmızı ve sarı okrun rengini hangi mineraller verir?
2. (Kolay) Tarih öncesi siyah boyalar hangi iki kaynaktan gelir?
3. (Orta) Tarih öncesi paletinde neden mavi yoktur?
4. (Orta) Blombos'taki okr atölyesi neden önemlidir?
5. (Zor) Sarı okrun ısıtılması neden "ilk yapay pigment" olarak düşünülebilir?
6. (Zor) Okr paleti ile insan teninin renkleri arasında nasıl bir ilişki vardır?

Cevaplar

1. Kırmızı okrda hematit, sarı okrda götit («Kırmızı ve sarı: okr»).
2. Organik kaynaklar, yani odun kömürü, is ve yanmış kemik ile mineral kaynaklar, yani manganez oksitleri («Siyah ve beyaz»).
3. Mavi mineraller seyrek bulunur ve azurit gibi bakır mineralleri ince öğütülünce rengini kaybeder; okr ise her yerde bulunur ve rengini korur. Kalıcı mavi ancak yapay olarak üretildiğinde mümkün oldu («Mavi ve yeşil neden yok?»).
4. Yaklaşık 100.000 yıl önce insanların okru, kemiği ve kömürü bir araya getirip bir karışım hazırladığını ve sakladığını gösterir («Bir kabuğun içindeki boya»).
5. Çünkü doğada bulunan bir malzeme, ateşle kimyasal olarak değiştirilip yeni bir renge dönüştürülür; götit yaklaşık 250 derecenin üzerinde hematite döner («Kırmızı ve sarı: okr»).
6. Okr sarıdan kırmızıya uzanır; ten örneklerinin ton açıları da 52 ile 63 derece arasında, bu iki rengin arasındaki turuncu bölgededir («Örnek — duvardaki eller»).

Kaynaklar

• Henshilwood, C. S. vd., «A 100,000-Year-Old Ochre-Processing Workshop at Blombos Cave, South Africa», Science 334(6053): 219–222, 2011.
• Henshilwood, C. S. vd., «An abstract drawing from the 73,000-year-old levels at Blombos Cave, South Africa», Nature 562(7725): 115–118, 2018.
• Chalmin, E., Menu, M. ve Vignaud, C., «Analysis of rock art painting and technology of Palaeolithic painters», Measurement Science and Technology 14(9): 1590–1597, 2003.
• Siddall, R., «Mineral Pigments in Archaeology: Their Analysis and the Range of Available Materials», Minerals 8(5): 201, 2018.
• Domingo, I. ve Chieli, A., «Characterizing the pigments and paints of prehistoric artists», Archaeological and Anthropological Sciences 13(11): 196, 2021.
• Aubert, M. vd., «Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia», Nature 514(7521): 223–227, 2014.

Sonraki adım

TK-02, bu dersin bıraktığı boşluğu dolduruyor: kum, bakır ve kirecin birlikte fırınlanmasıyla üretilen Mısır mavisini, Roma'da yayılmasını, tarifinin kayboluşunu ve bugün kızılötesi ışıma özelliğiyle arkeologlara nasıl yardım ettiğini anlatıyor. MA-03 ise okrun kimyasına iniyor: demir oksitlerden kadmiyuma, kobalttan krom bileşiklerine anorganik pigment ailelerini, geçiş metallerinin neden renkli olduğunu ve bazı pigmentlerin neden kısıtlandığını ele alıyor.