Teşebbüs ve ekonomik bütünlük

Açılış sahnesi

İzmir, Tanyeri Grup'un genel müdürlüğü, pazartesi sabahı. Tanyeri Süt'ün yıllık fiyat toplantısının davet listesine bu yıl yeni bir isim eklenmiş: Kırçiçeği Süt'ün mali işler direktörü. Grup, Manisa'daki bu süt üreticisinin yüzde kırk hissesini üç ay önce satın aldı. Kırçiçeği Süt, Ege'deki marketlerde Tanyeri'nin en yakın rakibi.

Kanal yöneticisi Sibel listeyi görünce hukuk müdürü Ceyda Hanım'ın odasına gidiyor. «Kırçiçeği artık bizden sayılmaz mı?» diye soruyor. «Yüzde kırkı bizim. Fiyatları aynı masada konuşursak ne olur ki?» Ceyda Hanım hemen cevap vermiyor; önce hissenin hangi hakları getirdiğini soruyor: yönetim kurulunda kaç kişi, bütçeye kim karar veriyor, öteki yüzde altmış kimde?

Sibel'in sorusunun cevabı bir tüzel kişilik belgesinde değil, kararın gerçekte kimde olduğunda yatıyor. Bu ders, kanunun kime «teşebbüs» dediğini anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Rekabet hukukunun bütün yasakları teşebbüsler arasındaki ilişkiye bakar: iki teşebbüs bir anlaşma yapar, bir teşebbüs hâkim durumunu kötüye kullanır, bir teşebbüs ötekini devralır. Bu yüzden kimin teşebbüs olduğu, her şeyden önce sorulan sorudur. Önce kanunun tanımını okuyacağız ve tanımın neden şirketin kendisine değil ekonomik birime baktığını göreceğiz. Sonra aynı gruptaki şirketlerin, bir esnafın, bir belediye şirketinin ve bir derneğin bu tanımın neresinde durduğuna bakacağız. En sonda Sibel'in sorusuna, yani bir azınlık hissesinin bir rakibi ne zaman «bizden» yaptığına döneceğiz.

Kural ne diyor

Kanunun tanımlar maddesi teşebbüsü şöyle tanımlar.

Tanımın iki ucu var. İlk uç geniştir: piyasada mal ya da hizmet üreten, pazarlayan ya da satan her gerçek ve tüzel kişi bir teşebbüs olabilir. Bir anonim şirket de, bir serbest meslek sahibi de, bir esnaf da. İkinci uç belirleyicidir: teşebbüs, «bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden» birimdir. Kanun bir tüzel kişilik belgesine değil, kararın verildiği yere bakar.

Bunun sonucu şudur: aynı kontrol altındaki şirketler, ayrı tüzel kişiler olsalar da, piyasada bağımsız karar veremiyorlarsa tek bir teşebbüs sayılabilir. Aralarındaki fiyat konuşması iki rakibin anlaşması değil, bir teşebbüsün kendi iç planlamasıdır.

Sahada

Ekonomik birim

Yaygın yanlışlar

Sibel'in sorusu

Ceyda Hanım'ın sorduğu sorular, kanunun «bağımsız karar verebilen» sözünün gündelik karşılığıdır. Grup Kırçiçeği Süt'ün yönetim kurulunda tek başına çoğunluğa, bütçe ve iş planı üzerinde belirleyici bir söz hakkına sahipse, Kırçiçeği grubun kontrolüne girmiş olabilir; o zaman satın almanın Kurul iznine tabi olup olmadığı da ayrıca incelenmesi gereken bir soru olur. Yüzde kırk yalnız bir yatırım payıysa ve kararları öteki ortaklar veriyorsa, Kırçiçeği hâlâ bağımsız bir rakiptir. O zaman Kırçiçeği'in mali işler direktörünün Tanyeri'nin fiyat toplantısına katılması, bir rakibin toplantıya oturması demektir.

Ceyda Hanım'ın kararı bu yüzden nettir: hissenin getirdiği haklar incelenip kontrol sorusu cevaplanana kadar Kırçiçeği'in temsilcisi fiyat, müşteri ve kampanya konuşulan hiçbir toplantıya katılmaz. Kontrolün nasıl belirlendiği ve satın almada bilginin nasıl yönetileceği M08'in konusu.

Gri alan

Kanun teşebbüsü «bağımsız karar verebilen» birim olarak tanımlıyor, ama bağımsızlığın ne zaman ortadan kalktığını bir yüzdeyle söylemiyor. Yüzde elliden az bir hisse, yönetim kurulunda bir veto hakkı ya da bütçeyi onaylama yetkisiyle birleştiğinde ortak bir kontrol doğurabilir; yüzde elliden fazla bir hisse ise başka ortaklarla yapılmış bir sözleşmeyle sınırlanmış olabilir. Kontrolün varlığı her dosyada hisse oranına, oy haklarına, sözleşmelere ve fiili duruma bakılarak ayrıca değerlendirilir ve bu değerlendirmeyi Kurul yapar. Kamu kuruluşlarının hangi işlerde teşebbüs sayılacağı da yorum ister: aynı belediye bir işte kamu gücü kullanırken başka bir işte piyasada hizmet satıyor olabilir. Aile şirketlerinde de çizgi belirsizdir; akrabalık kontrolün bir işareti olabilir ama kendi başına kanıtı değildir. Bir şirketin grup içinde mi yoksa bağımsız bir rakip mi sayılacağından emin değilsen, o şirketle fiyat ve müşteri konuşulan bir masaya oturmadan önce soruyu hukuk birimine yaz.

Senin işinde

Birlikte çalıştığın şirketlerin hangisinin grubun parçası, hangisinin bağımsız olduğunu bil. Grubun içindeki şirketlerle plan yapmak olağandır; ama grubun ortaklık payı olduğu, ortak girişim kurduğu ya da hisse aldığı şirketlerin her biri kendiliğinden «bizden» değildir. Bir toplantının davet listesinde böyle bir şirketin temsilcisini gördüğünde, toplantının gündeminde fiyat, müşteri ya da kampanya olup olmadığına bak ve emin değilsen sor. Bir esnaf, bir serbest meslek sahibi ya da küçük bir işletmeyle çalışıyorsan, onların da rekabet hukukunun muhatabı olduğunu unutma: aynı ilçedeki rakiplerle ücret belirlemek büyük şirketler kadar onlara da yasaktır. Bir derneğin ya da bir odanın tavsiye fiyatını, tarifesini ya da «ortak tutum» çağrısını aldığında, onu otomatik olarak uygulamak yerine hukuk birimine ilet. Yöneticiysen grubun yeni ortaklıklarının ve hisse alımlarının, satış ve pazarlama ekiplerine ne zaman ve nasıl bildirildiğini kontrol et; ekip bir rakibi «artık bizden» sanarak fiyat konuşmaya başlamamalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kanun teşebbüsü tüzel kişiliğe göre değil, ekonomik bütünlüğe ve karar bağımsızlığına göre tanımlar. Piyasada mal ya da hizmet satan bir şirket, bir esnaf ya da bir serbest meslek sahibi teşebbüs olabilir; piyasada hizmet sattığı işlerde bir kamu kuruluşu da. Aynı kontrol altındaki grup şirketleri tek bir teşebbüs sayılabilir ve aralarındaki planlama bir rakip anlaşması değildir. Ama bir azınlık hissesi bir rakibi kendiliğinden «bizden» yapmaz; belirleyici olan kontrolün gerçekten var olup olmadığıdır. Dernekler ve odalar teşebbüs birliğidir ve kararları da bir anlaşma gibi yasaklanabilir.

Sonraki derse köprü

Sibel'in sorusu Ceyda Hanım'ın masasında cevaplandı; ama bir gün aynı soru Rekabet Kurumu'nun masasına gelebilir. Kurumun nasıl kurulduğu, Kurulun bir dosyayı nasıl açtığı ve önaraştırma ile soruşturma arasındaki farkın ne olduğu M01-D03'te.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kanunun tanımına göre bir birimin teşebbüs sayılmasında belirleyici olan nedir?

• A) Anonim şirket olması.
• B) Ticaret siciline kayıtlı olması.
• C) Belirli bir ciroyu aşması.
• D) Piyasada mal ya da hizmet sunması ve bağımsız karar verebilen ekonomik bir bütün olması.

Cevap: D. Kanun teşebbüsü, piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimler olarak tanımlar. Şirket türü, sicil kaydı ya da ciro tanımın unsuru değildir.

Soru 2 · Senaryo

Grubunuz bir rakibin yüzde kırk hissesini aldı; yönetim kurulunda azınlıktasınız ve bütçe kararları öteki ortaklarda. Rakibin bir yöneticisi fiyat toplantınıza davet edildi. Hangisi en doğrudur?

• A) Hisse olduğu için rakip artık grup içidir; katılımında sakınca yoktur.
• B) Kontrol yoksa şirket hâlâ bağımsız bir rakiptir; kontrol sorusu cevaplanana kadar fiyat konuşulan toplantıya katılmamalıdır.
• C) Yüzde kırk her zaman ortak kontrol demektir.
• D) Toplantıda yalnız geçmiş fiyatlar konuşulursa her şey serbesttir.

Cevap: B. Hisse sahibi olmak kontrol etmek demek değildir; belirleyici olan karar bağımsızlığıdır. Kontrol yoksa rakiple fiyat konuşmak bir rakip anlaşması sorusu doğurur; kontrol sorusu hukuk biriminde cevaplanmadan masaya oturulmamalıdır.

Soru 3 · Tuzak

Aynı ilçedeki üç serbest muhasebeci ücretlerini birlikte belirliyor. Hangisi doğrudur?

• A) Gerçek kişi oldukları için rekabet hukuku uygulanmaz.
• B) Yalnız şirketleşmişlerse kanun uygulanır.
• C) Piyasada hizmet sattıkları ve bağımsız karar verebildikleri için her biri teşebbüstür; ücreti birlikte belirlemek rekabet sorusu doğurur.
• D) Küçük oldukları için kanun her zaman muaf tutar.

Cevap: C. Kanunun tanımı gerçek kişileri açıkça kapsar. Kurul kayda değer olmayan bazı anlaşmaları soruşturmayabilir, ama kanun fiyat tespitini o esnekliğin kapsamına almaz.

Soru 4 · Uygulama

Bir taşımacılık derneği üyelerine bir tavsiye tarifesi gönderiyor. Hangisi en doğrudur?

• A) Dernek bir teşebbüs birliğidir; rekabeti kısıtlayan kararı yasaklanabilir ve tarifeyi uygulayan üyeler de sorumluluğun dışında kalmayabilir.
• B) Dernek taşımacılık yapmadığı için kanun uygulanmaz.
• C) Tavsiye olduğu için her durumda serbesttir.
• D) Yalnız derneğin başkanı sorumludur.

Cevap: A. Kanun teşebbüs birliklerini tanımlar ve onların rekabeti kısıtlayan karar ve eylemlerini yasaklar; ceza maddesi birliklerin üyelerine de uzanır. Bir «tavsiye» tarifesi, üyelerin fiyatını yönlendiriyorsa bir anlaşma kadar ciddi sonuç doğurabilir.