Vaka: tekrar eden ilişki örüntüsü

Açılış sahnesi

Bingöl'ün Solhan ilçesi, Murat'a inen yolun kenarındaki küçük sanayi sitesi. Tezgâhın arkasında boydan boya radyatör petekleri asılı. Gülseren babasından kalan dükkânı on dört yıldır tek başına işletiyor; Mahmut'un kamyonetinin peteği mengenede, lehimin soğumasını bekliyorlar.

Mahmut konuşmayı seviyor. Önce damadını anlatıyor: taşınma günü kamyonu tek başına yüklemiş, kimse eşyaya dokunmasın demiş, akşamüstü bir aynanın kenarı çatlayınca bağırıp çağırmış, çay demlenmeden kalkıp gitmiş. Sonra köyün su deposunu: muhtar yardım istememiş, o yine de üç gün borulara girmiş, dördüncü gün kahvede kimse teşekkür etmeyince masaya vurup çıkmış. En son da bayram hazırlığı: bütün alışverişi kendisi yapmış, karısı listede olmayan bir şey için onu yeniden çarşıya gönderince poşetleri kapının önüne bırakıp akşama kadar dönmemiş.

Gülseren lehimi parmağıyla yokluyor. "Üçünü de aynı anlattın, Mahmut Abi."

"Ne aynısı? Biri damat, biri muhtar, biri hanım."

"Üçünde de kimse istemeden yükü sen almışsın. Üçünde de en sonunda kızıp kapıyı çarpmışsın."

Mahmut güler gibi oluyor, sonra peteği mengeneden çıkarmak için uzanıyor. Gülseren eliyle durduruyor. "Daha sıcak. Bırak, çırak taksın."

Mahmut elini çekiyor ama tezgâhın yanından ayrılmıyor; çırak peteği yerine oturtana kadar her vidaya bakıyor. Kamyonete binerken camı indiriyor. "Hanıma bir şey alayım mı dönüşte?"

"Ona sor," diyor Gülseren.

Bu derste ne olacak

Son modülün ilk vakası tek bir danışanla ilerliyor: yakınlık arttıkça kendini değersiz hissedip uzaklaşan bir kadın. Önce başvurusunu ve ilk görüşmelerde anlattığı ilişki olaylarını okuyacağız. Ardından terapistin bu olayları çekirdek çatışmalı ilişki temasının bileşenlerine nasıl ayırdığını, nasıl saydığını ve sayımdan nasıl tek bir formülasyon cümlesi çıkardığını izleyeceğiz. Sonra aynı örüntü terapi odasında kurulacak ve terapistin kendi içinde uyanan tepki de değerlendirmeye katılacak. En sonda formülasyonun danışanla paylaşılmasını, birkaç ay sonraki değişim işaretlerini ve aynı malzemenin başka merceklerden nasıl okunabileceğini göreceğiz.

Sıfır noktası

Yöntemin araçları önceki derslerde kuruldu: ilişki epizodu ile RAP görüşmesi, standart kategoriler ve tema yaygınlığı M22-D06'da, tekrarın kuramsal kökü M07-D05'te. Burada yeni bir araç yok; araçların bir danışanın akışı içinde hangi sırayla ve hangi kararlarla kullanıldığına bakılıyor.

Yöntemi klinik bir yol haritasına çeviren kaynaklardan biri Howard Book'un Amerikan Psikoloji Derneği'nin yayımladığı 1998 tarihli kitabıdır. Kitabın bölüm başlıkları sırayı açıkça veriyor: odağı belirlemek, temanın söylenmemiş bileşenlerini açık kılmak, temayı hastaya nasıl sunacağını düşünmek ve terapiyi üç evreye bölmek. İlk dört seans temanın her yerde göründüğünü göstermeye, beşinciden on ikinciye kadar ötekinin tepkisini çalışıp işlemeye, son dört seans da bitişe ayrılır. Kitaba göre terapinin hedefi isteğin gerçekleşebilmesidir.

Mekanizma

Seçil: başvuru ve ilk anlatılar

Seçil otuz yedisinde, bir beyaz eşya fabrikasında kaynak hattının robotlarını programlıyor. Kendi kararıyla, muayenehanesinde destekleyici-ifade edici çerçevede (M25-D05) çalışan terapist Ender'e başvuruyor.

Bileşenlere ayırmak ve saymak

Ender iki görüşmenin dökümünde dokuz epizot buluyor; üçü yukarıdakiler, öteki altısı bir kuzenle, annesiyle ve fabrikadaki iki iş arkadaşıyla. Her birini önce Seçil'in sözcüklerine yakın yazıyor, sonra standart listeye çeviriyor. Burada iki tür öteki tepkisini ayrı tutmak bir karar noktasıdır: ötekinin gerçekte yaptığı ile Seçil'in onun yapacağını beklediği.

Annesiyle epizodun farklı çıkması bir gürültü sayılıp atılmıyor. Ender'in hipotezi şu: Seçil'in değersizlik beklentisi biri ona yaklaştığında uyanıyor, birine ihtiyaç duyulduğunda değil. Bu ayrım formülasyonun kapsamını daraltıyor.

Ender sayımdan sonra formülasyonun çekirdeğini tek cümleye indiriyor ve bu cümleyi kendi notunda tutuyor: "Biri yaklaştığında Seçil yakın olmak ve olduğu gibi değer görmek istiyor; ama karşısındakinin onu yakından görünce hayal kırıklığına uğrayıp sıkılacağını bekliyor ve bu ihtimal gerçekleşmeden kendini değersiz hissedip çekiliyor. Çekilişi karşısındakini gerçekten kırıyor ve beklentisi böylece doğrulanmış görünüyor." Cümlenin son kısmı, CCRT'nin anlatı düzeyinden bir adım öteye geçip döngünün kendini nasıl beslediğini de yazıyor.

Örüntü odaya geliyor

Ender bu temanın terapide de kurulacağını formülasyonun öngörü satırına yazmıştı. Öngörünün sınanacağı an altıncı haftada geliyor.

Bir Avustralya çalışması yöntemi bu kez terapistlerin anlattıklarına uyguladı.

Formülasyonu paylaşmak ve aylar sonra

Seçil sekizinci seansa geliyor. Ender cevabındaki sözünü tutup gelmediği haftayı açıyor ve formülasyonun bir parçasını, yazılı metne geçirmeden, danışanın diline çevirerek söylüyor (M22-D09).

Sonraki aylarda Ender ayda bir, son seansların epizotlarını yeniden puanlıyor. Bekleme yerinde duruyor; değişim kendinin tepkisinde ve tepkilerin değerliğinde görünüyor. M24-D08'de tanımlanan kişilerarası çatışmalara ustalık bu değişimi izlemek için ikinci bir dil sağlıyor: Seçil örüntüyü yaşarken onu görebiliyor mu, görünce farklı davranabiliyor mu?

Usta katmanı

Aynı dokuz epizot, M25'in mercekleriyle başka biçimlerde de yazılabilirdi. Malan'ın iki üçgeninde (M24-D03, M25-D02) savunma çekilmek, kaygı yakından görülüp küçümsenmek, gizli duygu ise hem bir özlem hem de seyrekleşen ziyaretlerin bıraktığı öfke olurdu; kişi üçgeninin köşelerini Kaan, Ender ve baba doldururdu. CMP (M25-D03) Seçil'in kendine dönük tepkisini de içine alırdı: çekildikten sonra kendine "zaten değmezdim" demesini ve ötekinin kırılmasının bu sözü nasıl doğruladığını. IPAF (M25-D06) kendiliği "yakından bakılınca eksik bulunan", ötekini "yaklaşıp sonra sıkılan", aradaki duyguyu utanç diye adlandırır ve utancın odaklandığı yeri en açık o gösterirdi.

Bir formülasyon cümlesini danışanın yüzüne bakarak kurabilmek, epizotları yıllarca birine okutup itirazını dinlemiş klinisyenlerde yerine oturan bir beceridir; bu sayfalar o yolun basamaklarını sıralar, basamakları çıkmanın yerine geçemez.

Kanıtın sınırı

Bu derste kullanılan kartların hepsi ilişkiseldir ve küçük ya da tek cinsiyetli örneklemlere dayanır; temanın nesneden bağımsız tekrarlandığı, tepki değerliğinin yakınma ağırlığıyla birlikte değiştiği ve özerklik isteklerinin bağlanmayla ilişkili olduğu gösterildi, ama bunların nedensel yönü bilinmiyor. Terapist tepkisini CCRT'yle inceleyen çalışma, terapistin kendi anlatısını ölçüyor; bu tepkinin seansta danışanı nasıl etkilediği ve terapistin onu veri olarak kullanmasının sonucu değiştirip değiştirmediği sınanmadı. Formülasyonun danışanla paylaşılmasının ve ayda bir yeniden puanlamanın yararı klinik bir öneri olarak kalıyor; Book'un evreli planı da sınanmış bir protokol olmaktan çok bir uygulama rehberidir. Kategoriler Amerikan ve Alman örneklemlerinde kuruldu ve geliştirildi. Yakınlık ile ayrı kalma arasındaki dengenin aile ve toplum düzenine göre farklı kurulduğu yerlerde aynı istek kategorilerinin aynı anlamı taşıyıp taşımadığı tartışmaya açık bir sorudur ve Türkçe konuşan danışanların anlatılarına genellenip genellenemeyeceği bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tekrar eden bir ilişki örüntüsü danışanın bugün anlattığı somut olaylardan başlar: her epizot istek, ötekinin tepkisi ve kendinin tepkisi diye ayrılır, ötekinin gerçekte yaptığı ile beklenen tepkisi ayrı kodlanır.

Sayım temayı kurar, istisnalar onu daraltır; Seçil'in annesiyle epizodu, değersizlik beklentisinin yakınlaşmayla uyandığını gösterdi.

Formülasyon cümlesi en yaygın istek ve tepkileri birleştirir ve döngünün kendini nasıl doğruladığını da yazabilir.

Örüntü odaya geldiğinde terapistin kendi kırgınlığı ve rahatlaması, ötekilerin yaşadığına dair küçük bir veri olur; onu eyleme dökmemek ve kapıyı açık bırakmak bir canlandırmayı önleyebilir.

Değişim çoğu zaman temanın kaybolmasıyla görünmez; çekilmenin seyrekleşmesi, olumlu tepkilerin artması ve danışanın örüntüyü yaşarken adlandırabilmesiyle görünür.

Sonraki derse köprü

Seçil'in terapisinde örüntü bugünün ilişkilerinde yaşıyordu ve iş, onu yakınlaşmanın her yeni anında yakalamaktı. Atölyenin ikinci vakasında başvurunun ardında bir kayıp, ön planda da depresyon belirtileri var: yası askıda kalmış bir danışan için sınırlı sayıda seansta bir odak nasıl seçilir, hangi temalar kaybın etrafında örgütlenir, bitiş tarihi bu danışan için neden ayrıca yüklüdür? Kısa süreli bir psikodinamik planın bu sorulardan nasıl kurulduğunu M30-D02 izliyor; yas ve kaybın genel çerçevesi Terapi akademisinde, S04-P01-D14'te duruyor.