Araştırma Planı ve Brief

Açılış sahnesi

Bir ekip şubat sonunda araştırmayı ısmarlıyor ve iş ertesi hafta başlıyor.

İlk iki hafta iyi gidiyor. Üçüncü haftanın toplantısında birisi "madem insanlarla konuşuyoruz, fiyatı da soralım" diyor ve masadaki hiç kimse buna itiraz etmiyor.

Dördüncü hafta ambalaj ekleniyor, beşinci hafta rakip karşılaştırması ekleniyor. Altıncı hafta örneklem büyütülüyor, çünkü artık üç ayrı konu var ve her birinin kendi kitlesi var.

Rapor mayıs ortasında geliyor ve gerçekten iyi bir rapor.

Ama bu araştırmanın besleyeceği karar nisanın ilk haftasında verilmiş. Sezonluk üretim siparişinin kapanma tarihi vardı ve o tarih kimseye sorulmadan gelip geçti.

Burada kimse yanlış bir şey yapmadı; eklenen her soru tek başına makuldü ve hiçbiri kötü niyetli değildi.

Eksik olan tek şey, işin başında neyin sorulacağını, neyin sorulmayacağını ve sonucun hangi tarihte hangi masada işe yarayacağını yazan bir sayfaydı.

Bu derste ne olacak

Bu kursun son dersinde, beş derste kurduğumuz parçaları tek bir belgeye bağlayacağız.

Önce ortada iki ayrı belge olduğunu göreceğiz: işi ısmarlayanın yazdığı belge ile araştırmacının buna verdiği cevap. İkisi tek belgeye karıştığında sorumluluk da karışıyor ve kimin neye söz verdiği kayboluyor.

Sonra bu belgelerin bölümlerini tek tek kuracağız; amaç, kapsam, veri kaynağı, yöntem, örneklem, takvim ve teslim edilecekler ayrı ayrı satırlardır.

Ardından bir bölümü ayrı tutacağız. Belgenin geri kalanı aslında onun için yazılıyor, buna rağmen en sona bırakılan ve en çabuk unutulan yer orası oluyor.

Son olarak belgenin yürürken nasıl kullanıldığına bakacağız. İyi bir belge bir kez yazılıp dosyalanan değil, tartışma çıktığında açılan belgedir.

Buradaki bütün işletmeler, tarihler ve rakamlar uydurulmuştur; anlatılan yapı gerçektir.

Sıfır noktası

Araştırma yazışmalarında en sık karışan şey, tek bir belge sanılan iki ayrı belgedir.

Bu ayrımın pratik karşılığı şu: brief "neyi bilmem gerekiyor ve niye" der, plan "bunu şöyle öğreneceğim ve şu kadar sürer" der. İkisi tek metne karıştığında ısmarlayan yöntemi, araştırmacı da kararı sahiplenmeye başlıyor ve sonuçta ikisi de kendi işini yapmıyor.

Mekanizma — belgenin bölümleri

Belge sekiz satırda kuruluyor ve her satır bu kursta bir derse karşılık geliyor.

İlk satır amaç. Burada verilecek karar ve kanıt eşiği yazılır; yani hangi sonucu gördüğümüzde ne yapacağımızı baştan söyleriz.

İkinci satır kapsam. Kapsam sınırı yalnız neyin sorulacağını değil, neyin bilerek dışarıda bırakıldığını da yazar.

Üçüncü satır veri kaynakları. Elde zaten ne olduğu yazılmadan yeni veri toplamaya kalkmak, çoğu araştırmanın en pahalı hatası.

Dördüncü satır yöntem, beşinci satır örneklem. İkisi de amaç satırına bağlanır ve bağlanamıyorsa yanlış seçilmiştir.

Altıncı satır etik ve onam. Bu satır bir formalite değil, katılımcıya ne söyleneceğinin belgede duran hâli.

Yedinci satır takvim ve bütçe. Sekizinci satır ise en sık atlanan yer.

Usta katmanı — belgenin asıl işi

Belgenin bütün satırları tek bir satır için var ve o satır çoğu belgede hiç yok.

Bu satır yazılmadığında araştırma teslim edilir, herkes ilginç bulur ve hiçbir şey olmaz. Rapor sahipsizdir, çünkü onu masaya getirecek kişi ve masanın kendisi hiç belirlenmemiştir.

Kaymanın tehlikeli tarafı, kötü bir fikirle değil iyi bir fikirle gelmesi. Bu yüzden karşı koymanın tek yolu kişi değil belge olur: kapsam satırı yazılıysa yeni soru bir tartışma değil, açık bir takas hâline gelir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Ortada tek belge değil iki belge var. Brief ısmarlayanın belgesidir ve sorunu, kararı, kararın tarihini ve elde zaten ne olduğunu yazar; plan araştırmacının cevabıdır ve yöntemi, örneklemi, takvimi, bütçeyi ve teslim edileceklerin listesini taşır. Yöntemi briefe yazan bir ısmarlayan araştırmacının işini, kararı plana yazan bir araştırmacı da ısmarlayanın işini üstlenmiş olur.

Takvim kararın tarihinden geriye kurulur. Bu sıra ters çevrildiğinde araştırma kendi ölçüsüne göre zamanında biter ve işe yaramaz; süre yetmediğinde büyütülecek şey takvim değil, daraltılacak şey kapsamdır. Bütçe ile kapsam da aynı kaldıraçtır ve biri kısıldığında öteki mutlaka değişir.

Kapsam kayması kötü fikirlerle değil iyi fikirlerle gelir ve bu yüzden kişiyle durdurulmaz. Kapsam satırı yazılıysa her yeni soru açık bir takas hâline gelir ve kimse kimseyi engellemek zorunda kalmaz. Aynı biçimde, varsayımlar yazılmadığında plan tutmadığı gün suç yönteme atılır.

Bütün satırlar tek bir satır için var. Bulgunun hangi toplantıda, kimin önünde ve hangi yetkiyle karara döneceği yazılmadığında rapor teslim edilir, herkes ilginç bulur ve hiçbir şey değişmez. Geriye tek cümle kalsın: bir araştırmanın değeri, bulduğu şeyle değil, o bulgunun önceden adı konmuş bir masaya ulaşmasıyla ölçülür.

Sonraki derse köprü

Bu kurs burada tamamlanıyor. Artık bir araştırmayı ısmarlayabilir, planlayabilir ve savunabilirsin.

Sonraki kurs bu planın içindeki tek bir satırı açacak: insanlarla konuşarak öğrenilen şeyi.

Orada asıl mesele, sayının hiçbir zaman veremeyeceği bilgiye ulaşmak. Bir insanın niye öyle davrandığını, kararın hangi anda ve hangi baskıyla kurulduğunu ve söylenenle yapılanın nerede ayrıldığını yalnız o kişiyle geçirilen zaman gösteriyor.

Ama bu zaman kolay harcanan bir zaman değil ve her sorun bunu hak etmiyor. Bir sonraki dersin ilk işi tam olarak bu ayrımı yapmak olacak.