Audio ve MIDI: iki ayrı kayıt türü

Açılış sahnesi

İki öğrenci aynı odada, aynı klavyeyi, aynı programa kaydediyor. İkisi de sekiz ölçülük bir bölüm çalıyor. İkisi de bir yerde yanlış tuşa basıyor.

Birincisi yanlış notayı beş saniyede düzeltiyor. Notayı tutuyor, bir tuş yukarı çekiyor, bitiyor.

İkincisi düzeltemiyor. Bütün bölümü baştan çalması gerekiyor.

Klavye aynı klavye. Oda aynı oda. Performans neredeyse birebir aynı.

Fark, kaydetmeye başlamadan önce açtıkları kanalın türünde. Biri bir tür kanal açtı, öbürü başka bir tür.

Ve o seçim, kaydın ömrü boyunca nelerin değiştirilebileceğini belirledi.

Bu, dijital stüdyoda alınan en erken ve en geri dönüşü zor karar. Yeni başlayanların büyük kısmı bunu bilmeden alıyor — çünkü ekranda iki kanal birbirine benziyor, ikisi de ses çıkarıyor.

Oysa biri sesi taşıyor, öbürü sesin tarifini.

Bu derste ne olacak

Önce audio ve MIDI'nin ne olduğunu tek bir karşılaştırmayla kuracağız ve bu karşılaştırma dersin geri kalanının anahtarı olacak. Sonra MIDI'nin tam olarak neyi taşıdığını, daha önemlisi neyi TAŞIMADIĞINI ayıracağız. Ardından pratik sonuca geçeceğiz: hangi kayıtta neyi sonradan değiştirebilirsin. Sonra ikisinin neden birbirinin alternatifi olmadığını, hangi durumda hangisinin zorunlu olduğunu göreceğiz. En sonda ikisi arasındaki dönüşümün neden tek yönlü çalıştığını konuşacağız.

Sıfır noktası

Audio, sesin kendisidir.

Bir mikrofon havadaki basınç değişimlerini ölçer, program o ölçümleri sayıya çevirip saklar. Geri çaldığında aynı basınç değişimleri yeniden üretilir. Kaydedilen şey olayın kendisidir.

MIDI ses değildir. Hiç ses içermez.

MIDI, İngilizce "Musical Instrument Digital Interface" ifadesinin kısaltması; Türkçesi müzik aletleri dijital arayüzü. Sakladığı şey performansın tarifidir: hangi nota, ne zaman başladı, ne kadar sert basıldı, ne zaman bırakıldı.

Aradaki farkı en net gösteren karşılaştırma şu.

Bir şarkıcının söylediği bir cümlenin kaydı ile o cümlenin notaya dökülmüş hâlini düşün.

Kayıt, o şarkıcının o gün o cümleyi nasıl söylediğidir. Sesinin rengi, nefesi, odanın yankısı, hepsi içindedir ve hiçbiri ayrılamaz.

Nota kâğıdı ise cümlenin ne olduğunu söyler, kimin nasıl söylediğini söylemez. Aynı kâğıdı başka bir şarkıcıya verirsin, bambaşka bir ses duyarsın.

Audio kayıttır. MIDI nota kâğıdıdır.

Bu benzetmeyi aklında tut; dersin geri kalanı boyunca birkaç kez ona döneceğiz.

Mekanizma

MIDI neyi taşır

MIDI'nin sakladığı bilgi şaşırtıcı derecede az ve bu azlık onun bütün gücünün kaynağı.

Dört şey taşır. Hangi nota çalındı. Ne zaman başladı. Ne kadar sert basıldı — buna velocity, yani hız deniyor. Ve ne zaman bırakıldı.

Hepsi bu. Birkaç ek bilgi daha taşıyabiliyor ama çekirdek bu dört maddedir.

Şimdi asıl önemli kısım: MIDI TINIYI taşımaz.

Yani sesin nasıl bir ses olduğu MIDI'nin içinde yazmaz. Kalın mı ince mi, yaylı mı vurmalı mı, yumuşak mı sert mi — hiçbiri.

Peki ekranda MIDI kanalını çaldığında ses nereden geliyor?

Kanala bağlı bir çalgıdan. Program içinde çalışan, MIDI talimatını alıp sese çeviren bir yazılım çalgısı var ve duyduğun ses onun sesi.

Bu ayrım bir kere oturduğunda pek çok şey açıklığa kavuşuyor: MIDI kanalını çalarken duyduğun sesi beğenmiyorsan, sorun kaydında değil kaydın bağlandığı çalgıda.

Ne değiştirilebilir, ne değiştirilemez

Şimdi bütün bunların pratik karşılığı. Açılış sahnesindeki iki öğrencinin farkı burada.

Bir MIDI kaydında notayı sonradan değiştirebilirsin. Yanlış nota çaldıysan doğrusuna taşırsın; performansı yeniden çalman gerekmez.

Zamanlamayı değiştirebilirsin. Geç kalan bir nota öne çekilir.

Sertliği değiştirebilirsin. Fazla sert basılmış bir nota yumuşatılır.

Ve en çarpıcısı: çalgıyı tümüyle değiştirebilirsin. Aynı performansı bir yaylı sesle, sonra bir vurmalı sesle dinleyebilirsin. Nota kâğıdını başka bir çalgıcıya vermek gibi.

Bir audio kaydında bunların hiçbiri kolay değil.

Ses kaydedildiği anda tını, zamanlama, perde ve performans tek bir bütüne kaynaşır. Bugünün araçları perdeyi ve zamanlamayı bir dereceye kadar düzeltebiliyor, ama bu bir DÜZELTMEdir ve sınırı vardır. Zorladığında ses bozulmaya başlar.

Çalgıyı değiştirmekse mümkün değil. Kaydedilmiş bir gitar sesini piyano sesine çeviremezsin; o kayıt, o çalgının o gün çıkardığı sestir.

Öyleyse neden hâlâ audio kaydediyoruz

Buraya kadar MIDI daha esnek görünüyor. Öyleyse akla şu geliyor: her şeyi MIDI yapsak olmaz mı?

Olmaz, ve sebebi iki tane.

Birincisi zorunluluk. İnsan sesi MIDI olamaz. Akustik bir çalgının odada çıkardığı ses MIDI olamaz. Bir mikrofonun önünde olan her şey audio'dur, başka seçenek yok.

İkincisi tercih. MIDI'nin sesi, onu çalan yazılım çalgısı kadar iyidir. Kimi seslerde bu fazlasıyla yeterli. Kimi seslerde ise gerçek bir icranın taşıdığı küçük düzensizlikler — nefes, sürtünme, tellerin birbirine değmesi — o kaydı canlı kılan şeyin ta kendisidir ve talimat listesiyle üretilmez.

Bu yüzden gerçek projeler karışıktır. Aynı parçada ritim bölümü MIDI, vokal audio, gitar audio, yaylılar MIDI olabilir. Seçim ideolojik değil pratiktir: sonradan değiştirmen gerekecek mi, ve o sesin gerçeği gerekiyor mu.

Dönüşüm tek yönlü çalışır

Son bir mekanizma, ve gözden kaçtığında pahalıya mal oluyor.

MIDI'yi audio'ya çevirmek kolay ve güvenilir. Programa "bu kanalı çal ve çıkan sesi kaydet" dersin, elinde ses dosyası olur. Buna genellikle bounce ya da render deniyor; Türkçesi sese indirmek.

Ters yön böyle çalışmıyor.

Bir ses kaydını alıp "bunun notalarını çıkar" demek, programın tahmin yürütmesini istemek demek. Tek bir çalgının tek bir notayı çaldığı temiz kayıtlarda makul sonuç verebiliyor. Birden çok sesin üst üste bindiği kayıtlarda sonuç güvenilmez.

Buradan çıkan pratik kural şu: sese indirmeden önce dur ve sor. Bu bölümde değiştirmem gerekebilecek bir şey var mı?

Varsa MIDI hâlini de sakla. Sese indirmek geri alınabilir bir işlem değil; kaynağı silersen tarif gitmiş olur.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Dört nokta.

Birincisi: MIDI'nin esnekliği bir tuzak da kurabiliyor. Her şey sonradan düzeltilebildiği için icra özensizleşiyor ve düzeltilmiş bir performans, düzgün çalınmış bir performansın yerini tam olarak tutmuyor. Notaların tek tek yerine oturtulduğu bir bölüm çoğu zaman mekanik duyuluyor, çünkü insan icrasındaki küçük sapmalar birbiriyle ilişkilidir ve tek tek düzeltilirken o ilişki bozuluyor.

İkincisi: velocity yalnız ses yüksekliği değildir. Pek çok yazılım çalgısında sertlik arttıkça sesin rengi de değişiyor — daha parlak, daha sert bir tını çıkıyor. Bu yüzden velocity değerlerini toptan yükseltmek sesi yalnız yükseltmiyor, karakterini de değiştiriyor.

Üçüncüsü: audio kaydı bir belgedir, MIDI bir taslaktır. Bu ayrım arşivleme kararlarını doğrudan etkiliyor. Bir vokal kaydı bir daha aynısıyla üretilemez; onu kaybetmek geri alınamaz. Bir MIDI bölümü ise doğru çalgı bilgisiyle birlikte saklandığında yeniden üretilebilir. İkisine aynı özenle davranmak yerine, geri getirilemeyecek olanı önceliklendirmek daha akıllıca.

Dördüncüsü: MIDI yalnız nota için değil. Aynı talimat mantığı ses işlemlerinin ayarlarını da sürebiliyor; bir düğmenin zaman içinde nasıl hareket ettiği de kaydedilebilen bir bilgi. Bunu şimdi kullanmayacaksın ama kavramın nota kutusunun dışına taştığını bilmek, ilerideki modüllerde işini kolaylaştıracak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: MIDI bir ses formatıdır. MIDI hiç ses içermez. Bir MIDI dosyasını sesi olmayan bir bilgisayara verirsen hiçbir şey duyamazsın; duymak için talimatı sese çevirecek bir çalgı gerekir ve duyulan ses o çalgının sesidir.

Yaygın yanlış: MIDI sesi kalitesizdir. MIDI'nin kalitesi diye bir şey yok, çünkü ses değil. Kalitesiz bulunan şey, talimatı sese çeviren çalgının sesi. Aynı MIDI bölümü başka bir çalgıyla çalındığında tamamen farklı bir izlenim verir.

Yaygın yanlış: Audio kaydında yanlış nota düzeltilemez. Düzeltilebilir ama bir sınıra kadar. Perde ve zamanlama bugünün araçlarıyla oynanabiliyor; zorlandığında ses bozulmaya başlıyor ve bozulma bir noktadan sonra düzeltmenin kendisinden daha rahatsız edici oluyor.

Yaygın yanlış: Her şeyi MIDI yapmak daha akıllıca. İnsan sesi ve akustik çalgılar MIDI olamaz; bu bir tercih değil sınır. Ayrıca gerçek bir icranın taşıdığı küçük düzensizlikler kimi seslerde kaydı canlı kılan şeyin ta kendisi.

Yaygın yanlış: Sese indirdikten sonra da düzeltirim. Sese indirmek tek yönlü bir işlem. Ses dosyasından notaları geri çıkarmak tahmine dayanıyor ve üst üste binmiş seslerde güvenilmez sonuç veriyor. Kaynağı saklamadan indirmek, tarifi atıp yemeği saklamak gibi.

Uygulama

Bu çalışma yaklaşık yirmi beş dakika sürüyor ve bir klavye gerektirmiyor; notaları fareyle de koyabilirsin.

Boş bir proje aç ve bir MIDI kanalı oluştur. Kanala bir yazılım çalgısı bağla ve dört nota koy. Notaların ne olduğu önemli değil, duyulabilir olmaları yeterli.

Şimdi üç değişiklik yap ve her birinden sonra dinle. Önce bir notayı bir perde yukarı taşı. Sonra bir notayı biraz geciktir. Sonra bir notanın sertlik değerini belirgin biçimde düşür. Üçünün de performansı yeniden çalmadan gerçekleştiğini fark et.

Ardından asıl sınamayı yap. Kanala bağlı çalgıyı değiştir ve aynı dört notayı yeniden dinle. Nota bilgisi hiç değişmedi, duyduğun ses tamamen değişti. Nota kâğıdını başka bir çalgıcıya vermenin ne demek olduğunu burada duymuş oldun.

Son adım karşılaştırma. Bu kanalı sese indir, yani audio'ya çevir. Sonra yeni oluşan ses dosyası üzerinde aynı üç değişikliği yapmayı dene: notayı bir perde yukarı taşı, zamanlamayı kaydır, sertliğini düşür. Nerede zorlandığını ve nerede tümüyle takıldığını bir yere not et.

O notlar bu dersin özetidir ve sen kendin çıkardın.

Kilit özet

Audio sesin kendisidir: mikrofonun ölçtüğü basınç değişimlerinin sayıya çevrilmiş hâli. MIDI ses değildir ve hiç ses içermez; performansın tarifini taşır.

MIDI dört şey saklar: hangi nota, ne zaman başladı, ne kadar sert basıldı, ne zaman bırakıldı. Tınıyı taşımaz — duyulan ses, talimatı çalan yazılım çalgısına aittir.

MIDI kaydında nota, zamanlama, sertlik ve çalgının kendisi sonradan değiştirilebilir. Audio kaydında tını, zamanlama, perde ve performans tek bir bütüne kaynaşmıştır; perde ve zamanlama bir sınıra kadar düzeltilir, çalgı hiç değiştirilemez.

İkisi birbirinin alternatifi değil. İnsan sesi ve akustik çalgılar zorunlu olarak audio'dur; gerçek icranın taşıdığı küçük düzensizlikler de kimi yerlerde vazgeçilmezdir. Gerçek projeler bu yüzden karışıktır.

Dönüşüm tek yönlü güvenilir çalışır: MIDI'yi sese indirmek kolaydır, sesten nota çıkarmak tahmine dayanır. Sese indirmeden önce kaynağı saklamak, geri alınamayan bir işlemi geri alınabilir kılmanın tek yolu.

Sonraki derse köprü

Bu derste audio'nun "havadaki basıncın sayıya çevrilmiş hâli" olduğunu söyledik ve hızlıca geçtik.

Bir sonraki modülde o cümlenin içini açacağız. Basınç ne sıklıkta ölçülüyor ve her ölçüm ne kadar hassas kaydediliyor? Bu iki sorunun cevabı örnekleme frekansı ve bit derinliği adlarını taşıyor.

Konu teknik görünüyor ama pratik sonucu doğrudan: bu iki ayarı proje başında yanlış kurmak, sonradan düzeltilmesi zor bir kalite tavanı koyuyor ve pek çok yeni başlayan bunu ancak işi teslim ederken fark ediyor.

MIDI'nin bu iki ayarla hiç ilgisi olmadığını da göreceksin — ve nedenini artık biliyorsun.

Uygulamadaki notlarını yanında bulundur.