Kaç yıl, ne kadar sağlıklı?

Bir an

Pazar sabahı, Bursa Nilüfer'de dördüncü kattaki bir balkon. Firdevs Hanım simidi ortaya koyarken oğlu Tarık telefonundan bir haber okuyor: Türkiye'de doğuşta beklenen yaşam süresi 78,5 yıla çıkmış. Tarık'ın babası Necmi Bey çayını karıştırıyor, hesabı hemen yapıyor: "Ben yetmiş üç yaşındayım. Demek ki beş yılım kalmış." Masada kısa bir sessizlik oluyor.

Firdevs Hanım gülerek alt katı gösteriyor: "Şükrü Usta doksan yedi yaşında. O zaman o yirmi yıldır fazla mesai mi yapıyor?" Herkes gülüyor, ama Tarık'ın eşi Gülşen meseleyi bırakmıyor. Lisede biyoloji öğretiyor ve geçen hafta öğrencilerine aynı haberi sormuş. "Asıl merak ettiğim başka," diyor. "Şükrü Usta her sabah merdiveni kendi iniyor. Necmi Babanın dizi üç kat çıkınca şikâyet ediyor. Kaç yıl yaşadığımız bir soru; o yılların kaçında merdiveni kendimiz çıktığımız başka bir soru."

Necmi Bey yarı şaka yarı ciddi soruyor: "Peki hangisi daha önemli?" Kimse hemen cevap veremiyor.

Soru

Ne kadar yaşayacağımız ile o yılların ne kadarını günlük işlerimizi kendimiz yaparak geçireceğimiz aynı soru mu, ve iki sayı arasındaki fark bize neyi söyler?

Nasıl işler

Necmi Bey'in hesabı çok yaygın bir okumadır ve iki yerde yanılır. Birincisi, "doğuşta beklenen yaşam süresi" bugün doğan bir bebeğin, bugünkü ölüm oranları hiç değişmeseydi ortalama kaç yıl yaşayacağını söyler. Bu bir nüfus özetidir, kişisel bir tahmin değildir. İkincisi, yetmiş üç yaşına gelmiş biri, o yaşa varamadan ölenlerin oluşturduğu riski çoktan geride bırakmıştır. Onun için anlamlı olan sayı doğuştaki ortalama değil, kendi yaşındaki "kalan yaşam süresi"dir. Hayat tablolarının bu ayrıntısını 1.1'de ayrıca açacağız; şimdilik şu kadarı yeter: ortalama ömür, kimsenin üzerine yazılmış bir son tarih değildir.

Gülşen'in sorusu ise başka bir şeye dokunuyor. Bir insanın yaşadığı toplam süre ile o sürenin sağlıklı geçen kısmı iki ayrı ölçüdür.

Bu iki kavram arasındaki fark, longevity tartışmasının merkezinde durur. Bir toplum ömrü uzatıp sağlıklı ömrü aynı ölçüde uzatamazsa, kazanılan yıllar giderek daha çok bakım, ilaç ve kısıtlılıkla geçer. Tersine, sağlıklı ömür uzarken hastalıkla geçen dönem kısalırsa insanlar hem daha uzun hem daha bağımsız yaşar. İki tablo da aynı yaşam beklentisi rakamıyla görünebilir. Bu yüzden yalnız "kaç yıl" diye sormak eksik kalır.

Sağlıklı ömrü ölçmek ömrü ölçmekten zordur. Ölüm kayıtları kesin bir olaydır; sağlık ise derecelidir. Kurumlar bu yüzden farklı yollar seçer. Kimi kişilere doğrudan sorar: "Son altı ayda bir sağlık sorunu yüzünden olağan işlerinizi yaparken kısıtlandınız mı?" Kimi ise her hastalığa bir ağırlık verip yaşanan yılları bu ağırlıkla indirger.

İki yöntemin verdiği sayılar aynı değildir ve birbirinin yerine konmaz. Bu ayrım aşağıdaki sayıları okurken önemli olacak.

Kanıt

Aynı bülten 65 yaşındaki bir kişinin kalan yaşam süresini ortalama 18,4 yıl olarak verir: erkeklerde 16,7, kadınlarda 20 yıl. Necmi Bey'in hesabının neden tutmadığı bu satırda görünür. Altmış beşine ulaşmış bir erkek, ortalamada seksenlerine kadar yaşamayı bekleyebilir; yetmiş üçüne ulaşmış biri için bu ufuk daha da ötededir.

Bu iki sayı arasındaki farkın zaman içinde nasıl değiştiğini Garmany ve Terzic incelediler. Dünya Sağlık Örgütü'nün 183 üye ülkesine ait yirmi yıllık veriyi kullandılar.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

TÜİK'in 2023-2025 hayat tablolarında doğuşta beklenen yaşam süresi 78,5 yıl, doğuşta sağlıklı yaşam süresi 58 yıl. Aradaki fark 20,5 yıldır: bugünkü koşullar sürerse, ortalama bir ömrün yaklaşık dörtte biri günlük işleri kısıtlayan bir sağlık sorunuyla geçecek demektir.

Cinsiyete göre bakınca tablo değişir. Kadınlarda 81,1 yıllık ömrün 56,9 yılı sağlıklı, yani yaklaşık 24,2 yılı kısıtlılıkla geçiyor. Erkeklerde 75,9 yıllık ömrün 59,1 yılı sağlıklı; kısıtlı geçen kısım yaklaşık 16,8 yıl.

Dünya için DSÖ'nün 2023 tahmininde 73,3 yıllık yaşam beklentisi ile 62,8 yıllık sağlıklı yaşam beklentisi arasındaki fark 10,5 yıldır. Bu sayıyı Türkiye'nin 20,5 yılıyla karşılaştırıp "Türkiye dünyadan iki kat kötü" demek yanlış olur. TÜİK kişilerin beyan ettiği her türlü faaliyet kısıtlılığını sayar; DSÖ ise yılları hastalığın ağırlığına göre kısmen indirir. Hafif bir kısıtlılık TÜİK hesabında yılın tamamını "sağlıksız" yapar, DSÖ hesabında yılın küçük bir kısmını. Farklı yöntemle üretilmiş iki sayı yan yana durunca, aradaki farkın bir kısmı yalnız yöntemden gelir.

Herkes için aynı mı?

Hayır, ve en çarpıcı fark cinsiyette. Kadınlar hem Türkiye'de hem dünyada daha uzun yaşıyor, ama ömrün daha büyük bir bölümünü kısıtlılıkla geçiriyor. Bu durumun biyolojik ve toplumsal açıklamaları var: kadınlarda kas-iskelet hastalıkları ve kemik erimesi gibi öldürmeyen ama kısıtlayan sorunlar daha sık, erkeklerde ise ölümcül kalp-damar hastalıkları daha erken. Bu konuyu 6.5'te ayrıca açacağız.

Eğitim ikinci büyük ayrım. TÜİK bülteninde otuz yaşındaki bir erkek için ortaöğretim altı ile yükseköğretim arasındaki kalan yaşam süresi farkı 5,1 yıl, kadınlarda 4,6 yıl. Eğitim burada tek başına bir neden olarak değil, gelir, iş koşulları ve sağlık hizmetine erişimle iç içe geçmiş bir gösterge olarak okunmalı.

Bir de ölçümün kendisi herkese aynı davranmaz. Sağlıklı yaşam süresi kişinin kendi beyanına dayandığında, kısıtlılığı fark etme ve söyleme biçimi kültüre, yaşa ve beklentiye göre değişir. Bazı ülkelerde etnik köken ya da ten rengine göre ayrıştırılmış verilerde belirgin farklar raporlanıyor; Türkiye'nin resmî tablolarında böyle bir ayrım yok. Ulusal ortalama, bölgeler, gelir grupları ve topluluklar arasındaki farkları görünmez kılabilir.

Ne zaman hekime?

Bu ders bir hastalık dersi değil, ama sağlıklı ömrün kaybı çoğu zaman sessiz başlar ve erken fark etmek değerlidir. Yaşlanan bir yakınında ya da kendinde aşağıdaki durumlardan birini görürsen bekleme.

Yüzde kayma, bir kolda ya da bacakta ani güçsüzlük, konuşmada ani bozulma, ani başlayan şiddetli baş ağrısı ya da ani denge kaybı acildir: 112'yi ara. Bu belirtiler inmeyi düşündürür ve her dakika önemlidir.

Birkaç gün ya da hafta içinde gelişen yeni bir kısıtlılık, örneğin merdiveni çıkamamaya, giyinmekte zorlanmaya ya da evin içinde yön bulamamaya başlamak, açıklanamayan kilo kaybı, art arda düşmeler ve yeni başlayan unutkanlık aile hekimine götürülmesi gereken değişikliklerdir. "Yaşlılıktandır" diye beklemek, tedavi edilebilir bir nedeni kaçırmaya yol açabilir.

Düzenli ilaç kullanıyorsan, "biyolojik yaşını ölçen" bir test paketi ya da longevity takviyesi almayı düşündüğünde de önce hekimine ya da eczacına danış.

Kendi hayatında

Bu akademinin ilk görevi bir şey değiştirmek değil, bir başlangıç noktası koymak. Bir kâğıt al ve iki sütun aç: biri kendin için, biri ailende yaşça büyük biri için.

Kâğıdı sakla. 0.5'te bu notların üzerine bir başlangıç profili kuracaksın ve akademinin sonunda aynı soruları yeniden soracaksın. Kişisel sağlık bilgini siteye yazma; bu not sende kalsın. Sorular bir teşhis aracı değil; amaç, "kaç yaşındayım" sorusunun yanına "neleri kendim yapabiliyorum" sorusunu koymayı alışkanlık hâline getirmek.

Kapanış

1. Doğuşta beklenen yaşam süresi bir nüfus özetidir; belirli bir yaşa ulaşmış birinin kalan yaşam süresi o yaştaki ölüm oranlarından ayrıca okunur.
2. Ömür ile sağlıklı ömür ayrı ölçülerdir ve aralarındaki fark, Türkiye'de TÜİK hesabıyla 20,5 yıl, dünyada DSÖ hesabıyla 10,5 yıldır; farklı yöntemle üretilmiş bu iki sayı doğrudan karşılaştırılmaz.
3. Kadınlar daha uzun yaşar ama ömrün daha büyük bölümünü kısıtlılıkla geçirir; bu akademi her müdahaleye "hangi yılları değiştiriyor" diye soracak.

Beş soru

1. Bir haber "doğuşta beklenen yaşam süresi 78,5 yıl" diyor. Seksen yaşındaki bir komşun "demek ben ortalamayı geçtim, artık bonus yıllardayım" diyor. Bu okumanın neresi eksik?
2. Ömür ile sağlıklı ömür arasındaki farkı kendi cümlelerinle anlat ve bu farkın büyüdüğü bir toplumda günlük hayatta neyin değişeceğine bir örnek ver.
3. Türkiye'de kadınların sağlıklı yaşam süresi 56,9, erkeklerinki 59,1 yıl. Kadınlar daha uzun yaşadığı hâlde bu nasıl mümkün?
4. Biri "Türkiye'de sağlıksız geçen yıllar 20,5, dünyada 10,5; demek ki biz çok gerideyiz" diyor. Bu çıkarımda hangi soruyu sormak gerekir?
5. Bir ürün "ömrünüzü uzatır" diye satılıyor. Bu akademinin ilk dersine göre ürünü satan kişiye sorulacak ilk soru ne olmalı?

Yanıtlar

İlk soruda eksik olan, doğuştaki ortalamanın kişisel bir sınır olmadığıdır. Seksen yaşına ulaşmış biri için anlamlı olan kendi yaşındaki kalan yaşam süresidir ve bu süre doğuştaki ortalamadan hesaplanmaz; "bonus" diye bir eşik yoktur.

İkinci soruda ömür toplam yaşanan süre, sağlıklı ömür bu sürenin günlük işleri kısıtlayan bir sağlık sorunu olmadan geçen kısmıdır. Fark büyürse daha çok insan daha uzun süre bakım, ilaç ve yardımla yaşar; örneğin bir ailede yaşlı bir yakının bakımı yıllarca sürebilir.

Üçüncü soruda kadınlar ömrün daha büyük bölümünü öldürmeyen ama kısıtlayan sorunlarla geçirir; daha uzun yaşamak, kısıtlılıkla geçen yılların da daha çok olmasına yol açabilir.

Dördüncü soruda sorulacak soru şudur: iki sayı aynı yöntemle mi üretildi? TÜİK beyan edilen her kısıtlılığı sayar, DSÖ yılları hastalığın ağırlığına göre kısmen indirir; farkın bir kısmı yöntemden gelir.

Beşinci soruda ilk soru, ürünün hangi yılları değiştirdiğidir: toplam ömrü mü, sağlıklı ömrü mü, yoksa yalnız bir ölçüm değerini mi? Ve bunun insanda gösterilip gösterilmediği.

Sonraki derse köprü

Gülşen'in sorusu bir vaat de taşıyor: sağlıklı yılları artırmayı öğretmek. Ama bu akademinin vermeyeceği sözler de var. Bir sonraki ders, bu akademinin ne olmadığını konuşuyor: yaşlanmayı durdurma vaadi, kişiye özel protokol, doz ve teşhis neden burada yok, ve her iddianın yanına koyacağımız kanıt etiketleri ne anlama geliyor.