Güçlü ve zayıf yönler

Açılış sahnesi

Bir seramik fabrikasında vardiya şefi olarak çalışan bir kişi, altı yıl boyunca aynı şeyle anılıyor.

Fırın arızası çıktığında ekibi toplayan, sırayı bozmadan işi yürüten ve paniği yayılmadan kesen kişi o. Yıllık değerlendirmelerde aynı cümle tekrarlanıyor: kriz anında sakin kalır.

Aynı grubun başka bir fabrikasında bir şef kadrosu boşalıyor ve bu kişi oraya geçiyor.

Altı ay sonra aynı cümlenin tersi konuşuluyor. Yeni fabrikada arızalar sırasında gerginlik büyüyor, kararlar gecikiyor ve ekip dağılıyor.

Ortada hazır bir açıklama var ve akla ilk o geliyor: kişi değişti, eski hâlini kaybetti.

Açıklama işe yaramıyor, çünkü altı ayda değişmesi gereken çok şey var ve hiçbiri gösterilemiyor.

Gösterilebilen tek şey başka. Eski fabrikada arıza anında yanında on yıllık bir bakım ustası duruyordu ve kararın teknik kısmını o veriyordu.

Yeni fabrikada o usta yok. Geriye kalan soru bu dersin sorusu: sakin kalmak bu kişinin bir yönü müydü, yoksa o ustanın bulunduğu düzenin bir özelliği mi?

Bu derste ne olacak

Önceki ders tek bir anı üçe böldü ve o ayrımın ret kurallarını verdi. Geriye bir yığın kalıyor: her biri tek bir ana ait, ayrı ayrı duran kayıtlar.

Bir kaydın yapabileceği iş sınırlı. Bir an neyin olduğunu gösteriyor ve kişi hakkında bir şey söylemiyor.

Bu derste soru kayıttan örüntüye geçiyor ve iki kapıdan oluşan bir işlem kuruyoruz.

Birinci kapı tekrarı soruyor. Bir nitelik yön sayılabilmek için birbirine benzemeyen kayıtlarda görünmek zorunda; tek kayıttan çıkarılan nitelik bir yorum oluyor.

İkinci kapı sahipliği soruyor ve dersin asıl işi burada. Zayıf yön ile koşul eksikliği ayrı şeyler ve liste çıkarmak ikisini birbirine karıştırıyor.

Aynı ayrım güçlü taraf için de geçerli. Bir kişinin yönü sanılan şey, bulunduğu düzenin sağladığı bir kolaylık olabiliyor ve açılış sahnesindeki kişi tam bunu yaşıyor.

Karar noktasında iki kapıdan birincisini geçen ve ikincisinde takılan bir nitelik duracak. Sonda dersin sınırlarını sayacağız ve biri sert: burada bir kişilik değerlendirmesi yapılmıyor.

Buradaki fabrikalar, depolar ve değerlendirme kayıtları kurgu. Bir kişinin gerçek güçlü yön dosyası örnek olarak alınamaz; o dosya bir kurumun değerlendirme sistemiyle birlikte anlam taşıyor ve sistemden koparıldığında yanlış okunuyor.

Sıfır noktası — tek kayıttan çıkarılan nitelik

Bir nitelik adının nereden geldiği sorulduğunda cevap çoğu kayıtta tek bir olaya çıkıyor ve olay hatırlanıyor.

Buradaki sorun sayıda değil. Altı kayıt tek kayıt kadar bilgi taşıyor, çünkü altısı da birbirinin aynısı.

Niteliği yön yapan şey olayın büyüklüğü değil. Kayıtların birbirine benzememesi.

Bu koşul sert ve sertliği bilinçli. Gevşetildiğinde her nitelik iki kayıt bulabiliyor ve kapı hiçbir şeyi elemiyor.

Mekanizma — iki taraf da düzene karışıyor

Karışma tek yönlü değil ve bunu görmek dersin işini kolaylaştırıyor.

Bir taraf güçlü yönde oluyor. Kişi bir işi iyi yapıyor ve o işi mümkün kılan şey kişinin kendisi değil, etrafındaki düzen olabiliyor.

Öteki taraf zayıf yönde ve aynı düzenek ters çalışıyor.

İki vaka yan yana konduğunda ayrımın nereden okunacağı görünüyor.

Koşul değiştiğinde davranış değişiyorsa ortada bir koşul eksikliği var. Koşul değiştiği hâlde davranış duruyorsa elde bir zayıf yön var.

Model — iki kapı, sırayla

İşlem iki kapıdan geçiyor ve sıra önemli. Birinci kapıyı geçmeyen bir nitelik ikinci kapıya hiç gelmiyor.

Birinci kapı şunu soruyor: bu nitelik birbirine benzemeyen en az iki kayıtta görünüyor mu?

Kapının kabul ettiği kayıt, önceki dersin ret kurallarından geçmiş bir kayıt. Değerlendirme cümlesi taşıyan bir davranış satırı burada da geçersiz; iyi idare ettim bir kayıt değil, ne yapıldığını söylemiyor.

Kapı şu durumda kapalı kalıyor: iki kayıt benzemezlik başlıklarının hiçbirinde ayrılmıyorsa. Aynı muhatapla, aynı düzende, aynı baskı altında yazılmış iki kayıt tek kayıt sayılıyor.

Geçemeyen nitelik atılmıyor. Bekleyen bir gözlem olarak kalıyor ve ikinci bir koşul çıktığında yeniden bakılıyor.

İkinci kapı sahipliği soruyor: bu nitelik, dışarıdaki bir koşul değiştiğinde de yerinde duruyor mu?

İkinci kapının cevabı iki yöne birden çalışıyor ve bunu söylemek gerekiyor.

Koşul kalktığında nitelik de kalkıyorsa, güçlü tarafta düzen payı görünüyor ve zayıf tarafta koşul eksikliği. Nitelik yerinde duruyorsa, iki tarafta da kişinin kendi yönü duruyor.

Kapıların ortak yönünü yazmak da gerekiyor, çünkü ikisi ayrı şeyler soruyor gibi duruyor. Birincisi tekrarı, ikincisi sahipliği soruyor.

Yaptıkları iş aynı: ikisi de bir nitelik adının, kişinin kendisi dışındaki bir şeyle açıklanıp açıklanamayacağını sınıyor. Birinci kapı tesadüfü eliyor, ikinci kapı düzeni eliyor.

Karar noktası — birinci kapıyı geçen, ikincide bekleyen nitelik

Sık karşılaşılan durum ikisinin arasında duruyor.

Elinde benzemeyen iki kaydın olduğu bir nitelik var. Birinci kapı açıldı ve ikinci kapıda bir sorun çıktı: o niteliğe eşlik eden koşul hiç değişmedi, yani sınayacak bir şey yok.

Bu noktada akla iki hamle geliyor. İkisi de sonuca vaktinden önce varıyor.

Birincisi niteliği yön ilan etmek. İki kayıt var, tekrar var ve bu yeterli sayılıyor; oysa ikinci kapı hiç açılmadı ve düzen payı ölçülmedi.

İkincisi niteliği reddetmek. Sınanamadığı için yok saymak da elde duran iki kaydı çöpe atıyor.

Yapılacak iş bir bekleme değil, bir hazırlık. Değişecek koşulun adını bugünden yazmak ve o koşul değiştiğinde neye bakacağını belirlemek.

Koşul kendiliğinden değişebiliyor. Rol değişiyor, ekip dağılıyor, bir kişi ayrılıyor ve o an bir sınama penceresi açılıyor; hazırlığı olmayan kişi pencereyi kaçırıyor.

Koşulu kendin de değiştirebiliyorsun ve burada bir uyarı gerekiyor. Değişiklik küçük olmalı ve tek seferde bir tane olmalı; iki koşul aynı anda değişirse hangisinin işlediği görülmüyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Burada bir kişilik değerlendirmesi yapılmıyor. Bu ders bir envanter uygulamıyor, bir tip adı vermiyor ve şu davranış şu özelliğin göstergesidir biçiminde hiçbir eşleme kurmuyor; yapılan iş, kişinin kendi kayıtlarından hangi nitelik adının çıkarılabileceğine bakmak. Bir kişinin zorlanması kayıtlarla açıklanamayacak kadar sürüyorsa gidilecek yer bu metin değil, alanında yetkili biri.

Kapıların ikisi de kişinin kendi kayıtlarına bakıyor ve bu kaynağın kendi sınırı var. Yazılmamış bir an hiçbir kapıya girmiyor; kayıt tutulmayan alanlarda bu ders sessiz kalıyor ve sessizliği bir sonuç sanmamak gerekiyor.

İkinci kapı herkese aynı genişlikte açılmıyor. Rolünü, ekibini ya da çalışma düzenini değiştirebilen bir kişi ikinci kapıyı açabiliyor; bunların hiçbirine dokunamayan biri için elde kalan şey hazırlık, yani koşulun adını yazmak ve beklemek.

Zaman da bir sınır getiriyor. Benzemeyen iki kaydın birikmesi haftalar sürebiliyor ve bu ders hızlı bir cevap vermiyor; hızlı cevap isteyen kişi tek kayda bakıp yorumlamaya dönüyor ve başladığı yere geri geliyor.

Bir de niteliklerin adlandırılmasında bir gevşeklik var. Aynı davranışa iki kişi iki ayrı ad verebiliyor ve kapılar adı değil davranışı sınıyor; adın kendisi tartışmaya açık kalıyor ve bu ders o tartışmayı kapatmıyor.

Son olarak bu aracın ölçmediği bir şey var. Bir nitelik taşınıyor olabilir ve işe yaramıyor olabilir; kapılar bir niteliğin kişiye ait olup olmadığını söylüyor, o niteliğin bulunduğu işte değerli olup olmadığını söylemiyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir nitelik adı bir çıkarımdır ve dayandığı kayıtlar sorulabilir.

Tek olaydan ya da birbirinin benzeri olaylardan çıkan nitelik bir yorum. Yön diye anılabilmesi için birbirine benzemeyen en az iki kayıtta görünmesi gerekiyor.

Benzemezlik ölçülü bir şey. İki kayıt şu dört başlıktan en az ikisinde ayrılmalı: muhatap, düzen, zaman baskısı ve yalnız çalışıp çalışmadığın.

Kayıt sayısını artırmak tekrar üretmiyor. Aynı koşulun altı kez yazılması tek kayıt kadar bilgi taşıyor.

İkinci soru sahiplik. Bir nitelik, ona eşlik eden dış koşul değiştiğinde de duruyorsa kişinindir.

Aynı sınama iki yöne birden çalışıyor. Koşul kalkınca kaybolan güçlü yön düzenin payıydı; koşul sağlanınca kaybolan zayıflık ise bir koşul eksikliğiydi.

Koşulun adı önceden yazılıyor. Hangi koşulun değiştiği sonradan seçilirse ölçülen şey nitelik değil, seçim oluyor.

Koşulu göstermek sınamak değil. Gerekçe olarak anılan ve hiç değiştirilmeyen bir koşul bir açıklamadır.

Tek seferde bir koşul değişiyor. İki koşul birlikte değiştiğinde hangisinin fark yarattığı okunamıyor.

Yeni koşul da tekrar istiyor. Değişiklikten sonraki ilk kayıt bir yön ilan ettirmiyor; birinci kapı yeni koşul için baştan açılıyor.

Kapılar bir niteliğin nerede görüldüğünü söylüyor. Nerede görüleceğini söylemiyor ve bunu beklemek kişiye haksızlık oluyor.

Sonraki derse köprü

Bu dersin iki kapısı da tek bir kaynağa bakıyor: senin kendi kayıtların.

Kaynak iyi bir kaynak ve kapalı bir kaynak. Bir an kayda giriyorsa önce fark edilmiş oluyor.

Fark edilmeyen bir davranışın kaydı hiç açılmıyor. Kapılar onu elemiyor; görmüyor.

Sonraki ders o görülmeyen bölgeye giriyor: kör noktalar.

Orada açılacak soru bir eksik listesi çıkarmak olmayacak. Zor olan şu: kendi kaydında hiç görünmeyen bir davranışın varlığını, o kaydı tutan kişi olarak nasıl öğrenirsin?

Bu dersin koşul defteri orada bir işe yarayacak. Bir koşul değiştiğinde çevrendeki insanların tepkisi değişiyorsa, senin görmediğin bir şey onlarda kayda geçmiş demektir.