Liderlik kimliği nasıl oluşur?

Açılış sahnesi

Bir üretim müdürü, terfi töreninde kendini lider olarak ilk ne zaman gördüğünü anlatıyor: üç yıl önce genel müdürün odasına çağrılıp bölüm sorumluluğu teklif edildiği gün.

O günü çok net hatırlıyor. Odanın yerleşimi, saat, söylenen cümle.

Aynı kişinin dosyasına bakan biri farklı bir tarih görüyor. Bölüm sorumluluğundan iki yıl önce, kendisine hiçbir unvan verilmemişken, ekibinde bir tedarik krizi çıkmış ve kimseden izin almadan toplantıyı o toplamış, dağılan işi o paylaştırmış.

O gün için kimse bir şey söylemedi. Kendisi de o günü hatırlamıyor; sorulduğunda "olmuş olabilir" diyor.

Terfi günü bir tören. Kriz günü bir hamle.

Kişi hangisini anlatıyor ve hangisi gerçekten başlangıç?

Bu derste ne olacak

Önceki ders bugünkü tarifin nereden okunacağını gösterdi ve bir soruyu açık bıraktı. Reddettiğin, karşılıksız sürdürdüğün ve pişman olmadığın kararların izini nasıl okuyacağını gördün; bu izlerin nereden geldiğini görmedin.

Bu ders o boşluğu dolduruyor.

Önce başlangıcı yanlış yerde arayan iki yaygın cevaba bakacağız. İkisi de kolay anlatılıyor ve ikisi de aynı sebeple yanılıyor.

Sonra başlangıcın gerçekte nasıl işlediğini kuracağız: bir hamle ve bir karşılık. Bu ikisinin ayrı ayrı geldiği durumları da göreceğiz, çünkü çoğu zaman ayrı geliyorlar.

Modelde bu hamle ve karşılığın nasıl bir kimliğe dönüştüğünü göstereceğiz. Ardından senin karşına çıkacak asıl anı ele alacağız: bir rol sana verildi ve içeriden hiç öyle hissetmiyorsun.

Sonda bu modelin nerede zayıf olduğunu yazacağız, çünkü bir başlangıç anı aramak kendisi de yanıltıcı olabiliyor.

Burada geçen isimler, şirketler ve kurumların hiçbiri gerçek değil; bu kurgu bir gerekçeye dayanıyor. Anlatılmak istenen bir özel hayat değil, bir başlangıcın nasıl fark edilip nasıl kaçırıldığı.

Sıfır noktası — iki yanlış yerde arama

Başlangıç sorulduğunda iki cevap kolayca geliyor ve ikisi de aynı yerde yanılıyor.

Birincisi tören anı. Bir unvan, bir terfi, bir imza günü işaret ediliyor.

Bu cevabın sorunu şurada: bir unvan almak, o unvanı kendine mal etmekle aynı şey değil. Bir önceki modülde gördüğümüz gibi, resmî bir makam kendi başına hiçbir şey garanti etmiyor; aynı makamda yıllarca durup kendini hiç o konumdan görmeyen insanlar var.

İkincisi aydınlanma anı. Kişi bir günü, bir cümleyi, ani bir kararı anlatıyor ve o anda "artık bir liderim" dediğini söylüyor.

Bu cevap daha inandırıcı duruyor, çünkü bir duyguya bağlanıyor. Sorunu ise duygunun kendisinde değil, o anın nasıl hatırlandığında. Bir anı geriye dönük anlatıldığında düzenleniyor; başlangıç noktası olarak seçilen an, gerçekte olanı değil, şimdi anlatılabilir olanı gösteriyor.

İki cevabın da ortak kusuru burada duruyor.

Tören anı dışarıdan gelen bir kabulü işaret ediyor ve kişinin kendi hamlesini atlıyor. Aydınlanma anı ise kişinin kendi hamlesini işaret ediyor ve dışarıdan gelen karşılığı atlıyor.

İkisi de tek başına eksik, çünkü başlangıç ikisinin buluştuğu yerde oluyor.

Mekanizma — hamle ve karşılık

Başlangıç tek bir olay değil, iki ayrı olayın buluşması.

İddia tek başına yeterli değil. Bir kişi bir konumu üstlenebilir ve karşısındaki hiç bunu kabul etmeyebilir.

Tanıma da bir iddia olmadan gelebiliyor. Bir kurum birine unvan verebiliyor, o kişi hiçbir şey üstlenmemişken.

Karşı yönde de bir kırılma var.

Model — iddia ve tanımanın döngüsü

Tek bir buluşma bir kimlik kurmuyor.

Bu, önceki dersteki bir bulguyla aynı yönde. Tek bir ret bir sınır göstermiyordu; tek bir buluşma da bir kimlik göstermiyor. İkisinde de tekrar bilgiyi taşıyan şey.

Döngü şöyle işliyor: kişi küçük bir konumu üstleniyor, biri buna karşılık veriyor, aradan bir süre geçince kişi benzer bir fırsatta aynı hamleyi bu kez tereddütsüz tekrarlıyor, karşılık yine geliyor. Birkaç turdan sonra kişi artık "bunu yaptım" değil "ben böyleyim" diyor.

Modelin bir sonucu var ve gözden kaçıyor.

Döngü, tek bir güçlü onaydan değil, tekrarlanan küçük onaylardan besleniyor. Bir kişinin bir kez büyük bir alkış alması, aynı kişinin küçük bir toplantıda üç kez dinlenmesinden daha az iş görebiliyor.

Karar noktası — sana verilen ve içeriden hissetmediğin rol

Bu, dersin pratiğe en çok değen anı.

Sana bir görev verildi, bir sorumluluk ya da yeni bir unvan geldi. Dışsal tanıma böylece gerçekleşti. Ve içeriden hiçbir şey değişmedi; kendini hâlâ o konumdan görmüyorsun.

Burada sık yapılan hamle beklemek. Zamanla alışırım, zamanla o kişi olurum diye düşünülüyor.

Bu bekleyiş genellikle bir şey üretmiyor, çünkü döngü tanımayla başlamıyor. Döngü iddiayla başlıyor ve sana verilen tanıma, senin bir iddia atmanı gerektirmeden de var olabiliyor; açılış sahnesindeki vardiya amiri bunun kanıtı, iki yıl boyunca bekledi ve hiçbir şey değişmedi.

Yapılacak şey beklemek değil, konumun içinde küçük ve gerçek bir iddia atmak. Verilen yetkinin tamamını kullanmak zorunda değilsin; konumun sana verdiği en küçük kararı, danışmadan sen vermeyi seçebilirsin.

Bu küçük hamle döngüyü başlatıyor, çünkü artık bir iddia var ve tanıma zaten hazır bekliyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Bu model bir başlangıç ANI aramanın kendisini sorgusuz bırakıyor ve bunu söylemek gerekiyor.

Açılış sahnesindeki kanıt kutusu bunu göstermişti: geriye dönük anlatılan başlangıç, gerçekte olanla birebir örtüşmeyebiliyor. Bu ders de bir okuma sunuyor ve bu okuma da geriye dönük yapılıyor; kriz gününü "gerçek başlangıç" ilan etmek, tören gününü ilan etmekten farklı bir hata olmayabilir.

İddia ve tanımanın her zaman net ayrılabildiği de tartışmalı. Bazı durumlarda ikisi neredeyse aynı anda oluyor ve hangisinin önce geldiğini kişinin kendisi bile ayırt edemiyor.

Modelin varsaymadığı bir şey daha var: neden bazı kişiler aynı fırsatta hemen iddia atarken bazıları hiç atmıyor. Bu fark, önceki modülde konuştuğumuz liderlik öz-yeterliği kavramına yakın duruyor ve bu ders o farkın kendisini açıklamıyor, yalnız iddia atıldıktan sonra ne olduğunu anlatıyor.

Son olarak bu ders bir liderlik türünü işaret ediyor ve genelleme sınırlı. Anlatılan bütün örnekler küçük ölçekli, yüz yüze bağlamlar; büyük ve uzaktan yönetilen ortamlarda iddia ve tanımanın nasıl fark edildiği ayrı bir konu.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Başlangıç tek bir olay değil, bir hamle ile bir karşılığın buluşması.

Tören anı yalnız dışsal tanımayı gösteriyor ve kişinin kendi hamlesini atlıyor. Aydınlanma anı yalnız iddiayı gösteriyor ve dışarıdan gelen karşılığı atlıyor.

Kimlik iddiası, kimseden izin almadan bir konumu üstlenmek. Dışsal tanıma, başkalarının bu hamleyi kabul edip ona göre davranmaya başlaması.

İkisi ayrı gelebiliyor. Tanıma iddiasız gelirse ortaya sahiplenilmemiş bir çağrı çıkıyor; iddia tanımasız kalırsa erken bir iddia, karşılıksız kalmış oluyor.

İçe alma tek bir buluşmadan gelmiyor. Döngünün birkaç kez ve farklı bağlamlarda dönmesi, çevresel bir rolü merkezi bir kimliğe taşıyor.

Verilmiş ama sahiplenilmemiş bir rolde bekleyiş bir şey üretmiyor. Döngüyü başlatan şey konumun içinde atılan küçük ve gerçek bir iddia.

Bu okuma da geriye dönük yapılıyor ve bir başlangıç anı aramak kendi başına yanıltıcı olabiliyor. Model hangi hamlenin ne zaman karşılık bulacağını önceden söylemiyor, yalnız buluştuğunda ne olduğunu gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir kimliğin nasıl kurulduğuna baktık: bir iddia ve bir karşılığın tekrarı.

Kurulmuş bir kimlik bir noktadan sonra kendi başına durmuyor. Bir hikâyenin içine yerleşiyor.

Önceki ders bunu bir kenara bırakmıştı; hikâyeyi bir tarif biçimi olarak saymış ve gerekçesini şuna bağlamıştı: anlatılan şey kadar dışarıda bırakılan da seçiliyor.

Sonraki ders o seçimi açıyor: kişisel yaşam hikâyesi nasıl kuruluyor ve bu kez soru neyin anlatıldığı değil, neyin hangi sırayla ve neye bağlanarak anlatıldığı.

Bugünkü iddia-tanıma döngüsü orada geri gelecek, çünkü bir hikâyenin hangi anları seçtiği, o kişinin hangi iddialarını önemli saydığını da gösteriyor.