Kurgu: filmin üçüncü yazımı

Açılış sahnesi

Gece on bire geliyor. Zerrin'in ekranında aynı sahnenin iki sürümü alt alta duruyor. Üstteki iki dakika kırk sekiz saniye, alttaki üç dakika otuz bir saniye.

Sahne basit. Nazlı yıllar sonra babasının evine dönüyor. Halit mutfakta, sırtı kapıya dönük, ekmek kesiyor. Aralarında dört cümle geçiyor. Senaryoda sahnenin sonunda "Nazlı masaya oturur" yazıyor.

Sette bu sahne için kırk bir dakika görüntü çekildi: mutfağın genel planı, Nazlı'nın yakın planı, Halit'in yakın planı, ekmeği kesen ellerin yakın çekimi, koridordan kapıya bakan bir plan. Her biri dört beş kez.

Zerrin üstteki sürümü oynatıyor. Kapı açılıyor, Halit dönüyor, yüzünde bir şaşkınlık ve hemen arkasından gelen bir yumuşama. Nazlı gülümsüyor. Ekmek uzatılıyor, Nazlı oturuyor. Bu bir barışma sahnesi.

Sonra alttakini oynatıyor. Kapı açılıyor, Halit dönmüyor. Kamera Nazlı'nın yüzünde kalıyor, uzun süre. Babanın sesi kadrajın dışından geliyor: "Ekmek ister misin?" Nazlı anahtarlarını masaya bırakıyor ve sahne o anda bitiyor. Oturdu mu, gitti mi, bilmiyoruz. Bu bir hesaplaşmanın başlangıcı.

İki sürümde de yeni tek bir görüntü yok. İkisi de aynı kırk bir dakikadan çıktı. Yönetmen Kerem sabah gelecek ve hangisini istediğini söyleyecek. Ama Zerrin şunu biliyor: hangisini seçerse seçsin, bu karar filmin geri kalan bir buçuk saatini değiştirecek.

Bu derste ne olacak

Yönetmenlik Akademisi'nin DIR-1-07 dersi kurguyu yönetmenin gözünden, on sekiz filmden örnekle genişlemesine tarif etti. Bu ders o tarifi tekrarlamayacak. Tek bir sahnenin içine girecek ve kurgucunun elindeki karar araçlarını kare kare açacak.

Önce "üçüncü yazım" deyiminin ne anlattığını kuracağız: senaryonun, setin ve kurgu odasının her birinin filme neyi yazdığını.

Sonra kurgucunun elindeki karar araçlarına geçeceğiz. Hangi planın ve hangi denemenin kullanılacağı, planların hangi sırayla geleceği, her birinin ne kadar süreceği ve sesin görüntüden ayrılıp ayrılmayacağı. Her biri Nazlı'nın sahnesinde ayrı bir anlam değişikliği yaratıyor.

Ardından kurgu odasına oturup Zerrin'in iki sürümünü kare düzeyinde söküp göreceğiz: hangi kesme hangi karede yapıldı ve neden.

Son olarak bu gücün sınırına bakacağız: kurgucu neyi yazabilir, neyi yazamaz, ve yazdığı şeyin hesabını kime verir.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri gerçektir.

Sıfır noktası

Bir film üç kez yazılır. Bu cümle bir benzetme gibi duruyor ama her aşamanın yazdığı şey birbirinden gerçekten farklıdır.

Senaryo niyeti yazar. Kim, nerede, ne istiyor, ne söylüyor. Senaryo sayfasında Halit'in yüzünde ne olduğu yazmaz, çoğu zaman yazamaz da. "Halit döner" yazar; dönüşün hızını, gözlerinin nereye baktığını, ağzının kenarındaki kıpırtıyı yazmaz.

Set olanı yazar. Kameranın önünde gerçekten ne olduğunu, oyuncunun o gün neyi bulduğunu, ışığın nereye düştüğünü, bir kazayla kadraja giren bir kediyi. Set, senaryonun niyetini bir yığın gerçek ana çevirir. Ama bu anlar henüz bir film değildir; bir arşivdir.

Kurgucunun önündeki malzeme her zaman filmden çok daha büyüktür. Nazlı'nın sahnesinde kırk bir dakikadan üç dakika kalacak. Bu oran kurgunun neden bir seçme işi olduğunu tek başına anlatır.

Çekim oranını büyüten şey yalnız tekrarlanan denemeler değildir. Aynı anı farklı açılardan çekmek de oranı büyütür ve kurgucuya asıl seçeneklerini verir. Bir an tek açıdan çekildiyse kurgucu ancak ne kadar süreceğine karar verebilir. Beş açıdan çekildiyse o anı kimin gözünden göreceğimize de karar verebilir.

Mekanizma

Kurgucunun elinde birbirinden bağımsız çalışan birkaç kaldıraç vardır. Her biri tek başına bir sahnenin anlamını değiştirebilir. Gücü asıl ortaya çıkaran şey, bunların birlikte kullanılmasıdır.

Seçim: hangi plan, hangi deneme

Kırk bir dakikanın içinde Halit'in dönüşü beş kez çekildi. Birinde hızlı döndü, birinde yarıda durdu, birinde gözleri yere indi, birinde gülümsedi, birinde hiçbir şey yapmadı. Kurgucunun ilk kararı bunlardan hangisinin filmde olacağıdır.

Bu seçim çoğu zaman oyuncunun "en iyi" denemesini bulmak gibi anlatılır. Oysa çoğu zaman en iyi deneme diye bir şey yoktur; her deneme farklı bir Halit'tir. Gülümseyen Halit kızının yokluğunu affetmiş bir babadır. Yarıda duran Halit henüz karar vermemiş bir babadır. Kurgucu bir deneme seçtiğinde bir karakter seçer.

Seçim yalnız oyuncu performansına ait değildir. Aynı anın geniş planı ile yakın planı arasındaki seçim de bir yazımdır. Halit'i geniş planda görürsek mutfağı, yalnızlığını, evin dağınıklığını da görürüz. Yakın planda görürsek yalnız yüzünü. Birincisi bir hayatı anlatır, ikincisi bir duyguyu.

Sıra: neyin önce geldiği

İki planın hangi sırayla geldiği seyircinin onları nasıl okuyacağını belirler. Nazlı kapıda belirir ve ardından Halit'in yüzünü görürsek, Halit'in yüzündeki ifade Nazlı'ya verilmiş bir tepkidir. Halit'in yüzünü önce görür, sonra kapıyı görürsek, aynı ifade bir bekleyiş olur: Halit kapının açılacağını biliyormuş gibi.

Sıra, sahneler arasında da çalışır. Nazlı'nın sahnesinden önce babasının hastaneden taburcu olduğu bir sahne gelirse, Halit'in sessizliği yorgunluktur. Önce Nazlı'nın taksi şoförüne "Burada bekleyin, çok sürmez" dediği bir sahne gelirse, aynı sessizlik bir sınavdır.

Süre: bir plan ne kadar kalır

Kurgu odasında en sık verilen karar süre kararıdır ve en az fark edilenidir. Bir planın yarım saniye uzaması seyircinin bir yüzde bir şey okumasına izin verir. Yarım saniye kısalması o okumayı engeller.

Zerrin'in alttaki sürümünde Nazlı'yı eşikte gösteren plan üç saniye kalıyor. Üstteki sürümde Nazlı kapıda bir saniyeden az görünüyor. Üç saniye boyunca seyirci Nazlı'nın yüzünde kararsızlığı, korkuyu, belki öfkeyi arar ve bulur. Bir saniyenin altında yalnızca kim olduğunu öğrenir.

Süre, kesmenin nerede olduğu kadar planın içinde neyin görüldüğüyle de ilgilidir. Halit'in yüzü dönüşün ilk anında şaşkındır, ikinci saniyesinde yumuşar. Kurgucu planı birinci saniyede keserse seyirci yalnız şaşkınlığı görür. İkinci saniyeye kadar bırakırsa yumuşamayı da görür. Oyuncunun yaptığı şeyin ne kadarının filme gireceğine kurgucu karar verir.

Ses: görüntüden ayrılabilen yarı

Ses ile görüntü sette birlikte kaydedilir ama kurguda birbirinden ayrılabilir. Bu, kurgucunun en güçlü ve en az fark edilen aracıdır. Halit'in "Ekmek ister misin?" sorusu onun yüzünün üzerinde duyulabilir; ya da Nazlı'nın yüzünün üzerinde, kadrajın dışından gelen bir ses olarak.

İlkinde seyirci soruyu soranı izler: Halit'in ne demek istediğini anlamaya çalışır. İkincisinde soruyu duyanı izler: Nazlı'nın ne cevap vereceğini merak eder. Kelimeler aynı, ses kaydı aynı. Değişen şey, seyircinin dikkatinin kime bağlandığıdır.

Kurgu odasında

Şimdi Zerrin'in iki sürümünü kare kare açalım. Proje saniyede yirmi beş kare çalışıyor; yani bir saniye yirmi beş kareden oluşuyor ve kurgucu bir kesmeyi tek bir karelik hassasiyetle yerleştirebiliyor.

Üstteki sürüm: barışma

Sahne mutfağın genel planıyla açılıyor. Halit sırtı dönük, ekmek kesiyor. Kapının sesi duyuluyor. Zerrin, ses gelir gelmez Halit'in yakın planına geçmiyor; kapı sesinden sonra on iki kare bekliyor. Bu on iki kare, Halit'in elinin durduğu andır. Seyirci önce elin durduğunu görüyor, sonra yüzü.

Yakın planda Zerrin ikinci denemeyi kullanıyor: Halit dönüyor, şaşkın, sonra yumuşuyor. Plan yumuşamanın tamamlandığı kareden dört kare sonra kesiliyor. Dört karelik bu pay yumuşamanın yerleşmesine yetiyor ama seyirciyi o yüzde bekletmiyor.

Nazlı'nın karşı planına geçiliyor. Zerrin burada Nazlı'nın gülümsediği denemeyi seçiyor ve gülümsemenin başladığı karenin altı kare öncesinden giriyor. Seyirci gülümsemenin oluşunu görüyor, sonucunu değil.

"Ekmek ister misin?" Halit'in yüzünün üzerinde. Ekmeği uzatan ellerin yakın çekimi. Nazlı oturuyor ve kesme, Nazlı'nın sandalyeye değdiği karede yapılıyor: oturma hareketi bir sonraki genel planda tamamlanıyor. Hareketin ortasında yapılan bu kesme görünmez kalıyor ve sahneyi bir kapanışla bitiriyor. Toplam süre iki dakika kırk sekiz saniye.

Alttaki sürüm: hesaplaşma

Aynı genel planla açılıyor ama kapı sesi geldiğinde Zerrin Halit'e hiç gitmiyor. Koridordan kapıya bakan plana geçiyor: Nazlı eşikte. Bu plan yetmiş beş kare, yani üç saniye kalıyor. Halit sahnenin bu bölümünde yalnız sırtıyla var.

Halit'in dönüşünde Zerrin beşinci denemeyi kullanıyor, Halit'in hiçbir şey yapmadığı denemeyi. Ama bu denemeyi yüzün tamamen dönmediği karede kesiyor, on dokuz kare sonra. Seyirci Halit'in yüzünü yarım görüyor.

"Ekmek ister misin?" bu kez Nazlı'nın yakın planının üzerinde, kadrajın dışından. Zerrin soru bittikten sonra planı otuz bir kare daha tutuyor. Nazlı cevap vermiyor. Anahtarlarını masaya bırakıyor. Kesme, anahtarın masaya değdiği karenin kırk kare sonrasında yapılıyor ve oturma planı hiç kullanılmıyor. Senaryodaki "Nazlı masaya oturur" cümlesi bu sürümde yok. Toplam süre üç dakika otuz bir saniye.

Kurgu odasının ten tonu kararı

Zerrin'in sabaha bıraktığı bir not daha var. Nazlı'yı oynayan oyuncunun teni koyu, Halit'i oynayanınki açık. Mutfak ışığı pencereden geliyor ve Nazlı'nın gülümsediği denemelerden ikisinde yüzünün gölgede kalan yarısı neredeyse okunmuyor. Zerrin üstteki sürümde, yüz ifadesinin kayıtta en iyi okunduğu denemeyi seçmiş, kadraj olarak daha az zarif olanı. Notunda renk düzeltmeye bir uyarı da var: "Nazlı'nın yüz tonu iki planda farklı kayıt edilmiş; eşleştirirken Halit'e göre değil Nazlı'nın kendi yakın planına göre eşleştirin."

Kerem'in sabahı

Kerem geliyor, iki sürümü izliyor ve hiçbirini seçmiyor. Üstteki sürümün açılışını ve alttaki sürümün kapanışını istiyor: Halit'in yüzü yumuşasın, ama Nazlı oturmasın. Zerrin bu birleşimi kurarken ortadaki bölümün değişmesi gerektiğini görüyor. Yumuşamış bir babanın sorusu kadrajın dışından gelirse, sesin sıcaklığı ile Nazlı'nın donuk yüzü çatışıyor. Zerrin soruyu Halit'in yüzüne geri taşıyor ve Nazlı'nın cevapsızlığını kendi yakın planında, sorunun ardından kırk sekiz kare tutuyor. Üçüncü bir sürüm ortaya çıkıyor: affetmeye hazır bir baba ve henüz hazır olmayan bir kız.

Usta katmanı

Buraya kadar kurgucunun gücünü gördük. Bu gücün nasıl yönetildiği, bir kurgucuyu ötekinden ayıran şeydir.

İlk incelik şu: kurgucu kendi filmini değil, filmin filmini yazar. Zerrin barışmayı ya da hesaplaşmayı kişisel zevkine göre seçemez. Hangisinin doğru olduğu sorusu, filmin bu sahneden sonra ne anlatacağına bağlıdır. Nazlı bir sonraki sahnede babasına öfkeyle bağırıyorsa, barışma sahnesi o öfkeyi açıklanamaz kılar. Hesaplaşmanın başlangıcı ise ona zemin hazırlar. Kurgucunun her kararı, filmin geri kalanından bir onay alması gereken bir önermedir.

İkinci incelik görünmezlikle ilgilidir. Kurgunun yazdığı şeyin çoğu seyirci tarafından başkasına atfedilir. Halit'in yüzündeki yumuşama oyuncunun başarısı sayılır; oysa o yumuşamayı beş denemenin içinden bulup dört karelik payla bırakan Zerrin'dir. Nazlı'nın soğukluğu senaryoya yazılır; oysa senaryoda Nazlı oturuyordu. Kurgucunun işi iyi yapıldığında, işi iyi yapanın kurgucu olduğunu kimse bilmez.

Bu görünmezliğin bir bedeli ve bir sorumluluğu vardır. Bedel, kurgunun bir meslek olarak az tanınmasıdır. Sorumluluk ise şudur: kurgucu oyuncuya, onun yapmadığı bir şeyi yapmış gibi gösterebilir. Bir oyuncunun gülüşünü başka bir cümlenin altına taşımak, onun o cümleye güldüğünü söylemektir. Kurmacada bu işin kendisidir ve oyuncu bunu bilerek kameranın önüne geçer. Cem'in düğün misafirinde olduğu gibi kameranın önündeki kişi oyuncu değilse, aynı hareket başka bir anlama gelir. Bu ayrım belgesel kurgusu modülünde (M18) tam bir ders olarak dönecek.

Üçüncü incelik zamanla ilgilidir. Kurgucu filmi çok kez izler ve her izleyişte biraz daha az görür. Zerrin'in aynı sahneden ikinci bir film çıkarmasının asıl sebebi budur: tek bir sürüme bakan göz, o sürümün başka türlü olabileceğini unutur. İkinci bir sürüm kurmak, birinciyi yeniden görünür kılmanın en ucuz yoludur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Senaryo niyeti, set olanı, kurgu da seyircinin yaşayacağı deneyimi yazar. Kurgucunun elindeki karar araçları seçim, sıra, süre ve sesin görüntüden ayrılmasıdır; her biri aynı malzemeden başka bir anlam çıkarabilir.

Bir deneme seçmek bir karakter seçmektir. İki planın sırasını değiştirmek bir tepkiyi bir bekleyişe çevirebilir. Yarım saniye, seyircinin bir yüzü okuyup okuyamayacağını belirler. Kadrajın dışından gelen bir ses, dikkati konuşandan dinleyene taşır.

Bu kararların doğru olup olmadığı kurgucunun zevkiyle değil, filmin geri kalanıyla sınanır. Ölçülebilir olan yerde, mekânın okunması, sesin eşleşmesi, bir yüzün kayıtta görünür kalması gibi, doğru ile yanlış vardır. Geri kalan her yerde kurgucu bir önermede bulunur ve o önermenin hesabını filme verir.

Sonraki derse köprü

Zerrin'in sabahında üç kişi vardı: sürümleri kuran kurgucu, aralarından seçen yönetmen ve renk ekibine not bırakılan bir sonraki aşama. Bu ders kurgucunun neyi yazabildiğini gösterdi. Bir sonraki ders, M01-D02 "Kurgucu ne yapar, ne yapmaz", bu yazımın sınırını çizecek: hangi karar kurgucuya aittir, hangisi yönetmenin, yapımcının, ses tasarımcısının ya da renk uzmanının. Zerrin'in Kerem'in birleştirme isteğini neden uyguladığını ve ortadaki bölümü değiştirirken neden yine de kendi kararını verdiğini, renk notunu ise neden kimseye sormadan yazdığını orada bir sorumluluk tablosuyla ayıracağız.