Recm: metin ve rivayet

Bir an

Denizli'de bir Anadolu lisesinde, din kültürü dersinin son on dakikası. Kaan elini kaldırıyor; bir gece önce telefonunda, başka bir ülkede verilmiş bir recm kararını anlatan kısa bir video izlemiş. "Hocam, bu Kur'an'da mı yazıyor?" Sınıf susuyor. Arka sıradan Zehra, amcasının "Kur'an'da var, ama ayeti sonradan kaldırılmış" dediğini söylüyor. Kaan "Kaldırılmışsa nasıl var?" diye soruyor.

Öğretmen Selma Hanım cevabı tek cümleye sığdırmak istemiyor. Tahtaya üç sütun çiziyor: ayet, rivayet, içtihat. "Yarın meali getirin," diyor, "önce metinde ne yazdığını okuyalım, sonra metnin dışında ne anlatıldığını. Kimin neye dayandığını görmeden kimseye hak vermeyelim."

Zil çalıyor. Kaan'ın sorusu bu dersin sorusudur: zina için Kur'an hangi cezayı koyar, recm nereden gelir ve "okunuşu kaldırılmış ayet" ne demektir.

Ayet

Kur'an'da zina cezasını adıyla veren ayet Nûr suresinin ikinci ayetidir.

Diyanet meali "yüzer değnek", Elmalılı "yüz sopa" der. Ayet bekâr ile evli arasında bir ayrım yapmaz; zina eden kadından ve erkekten söz eder. Nûr 2'den önceki düzenleme ise Nisâ suresindedir:

Recm kelimesinin kökü Kur'an'da geçer. Hûd 11:91'de Şuayb'ın kavmi onu taşlamakla tehdit eder, Meryem 19:46'da İbrâhim'in babası oğluna aynı tehdidi yöneltir. Ama hiçbir ayette recm zina cezası olarak geçmez. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin «Zina» maddesinde Eldar Hasanov da bunu açıkça yazar: Kur'an'da recmden açıkça bahsedilmediği için recm hükmü Peygamber'in hadis ve uygulamalarına dayanır.

Bağlam

Hasanov'a göre genel kabul, İslâm'ın ilk döneminde zina eden kadının ev hapsine alındığı, erkeğin sözlü eziyete maruz bırakıldığı yönündedir; dayanak 4:15–16'dır. Diyanet mealinde kadınlar için öngörülen hapis "ölünceye veya Allah onlara bir yol açana kadar" sürer, Elmalılı aynı kaydı "bir çıkış yolu açıncaya kadar" diye çevirir. Ansiklopediye göre bu ifade asıl düzenlemenin daha sonra geleceğine işaret eder.

Sonraki adımı bir hadis anlatır:

Bu hadisin Nûr 2'den önce mi sonra mı söylendiği tartışmanın düğümüdür. Hasanov'un aktardığına göre Hanefî çoğunluğunun da katıldığı görüşte sıra şöyledir: önce Nisâ'daki geçici düzenleme, sonra bu hadis, sonra bekâr ve evli ayrımı yapmayan Nûr 2, en son da Peygamber'in Mâiz'e uyguladığı recm. Bu sıraya göre Nûr 2'deki yüz değnek evli olmayanlar için sürer, evliler için recm Sünnet'le yerleşir. Nûr suresinin hicretin altıncı yılında, İfk olayından sonra indiği bilinir (Key 2023). Recm uygulamalarının bir kısmının bu tarihten önce mi sonra mı olduğu ise kaynaklarda kesin değildir.

Hasanov'a göre İslâmî dönemde ilk recm Medineli Yahudilere uygulanmıştır. Bir grup Yahudi, zina eden iki kişinin davasını Tevrat'taki recmden daha hafif bir cezayla çözmek için Peygamber'e getirir; Peygamber Tevrat'taki hükmü sorar, onlar teşhir ve değnekten söz edip recmi gizlemeye çalışır ve Peygamber recme hükmeder (Buhârî, «Hudûd», 24; Ebû Dâvûd, «Hudûd», 26).

Gerekçe

Nûr 2 cezayı verdikten sonra iki şey ekler. Birincisi acımaya karşı bir uyarıdır: «Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız, Allah'ın dini konusunda o ikisine acımayın.» Elmalılı aynı yeri «Allah dini(ni tatbik) hususunda sizi sakın acıma duygusu kaplamasın» diye çevirir; parantezdeki ek, uyarının cezanın uygulanmasına ilişkin olduğunu gösterir. İkincisi aleniyettir: «Onların ceza görmesine, inananlardan bir topluluk da şahit olsun.» Ayetin gerekçesi bir kişiyi ortadan kaldırmak değil, toplumun gözü önünde bir sınırı göstermektir; Hasanov'un aktardığı infaz kuralları da aleniyet ve caydırıcılık düşüncesine dayanır.

4:15'in gerekçesi ise ispattır: «içinizden dört şahit getirin.» Kur'an zina suçunu, doğrudan görmüş dört kişinin tanıklığı olmadan ceza konusu yapmaz. Bu şart recm tartışmasının arka planında hep durur: Hasanov'un andığı, Peygamber dönemindeki iki müslüman recm olayı da şahitliğe değil mahkeme önündeki ikrara dayanır. Şahit şartının ayrıntısı 24.4'ün konusudur.

Gerekçe cümleleri recm tartışmasının iki tarafına da malzeme verir. Recmi kabul edenler, ayetin caydırıcılık amacının Sünnet'teki daha ağır cezayla tamamlandığını söyler. Recme itiraz edenler, ayetin cezayı açıkça belirtip bekâr ile evliyi ayırmadığını, bir canın alınmasını gerektiren cezanın da aynı açıklıkla belirtilmesi gerektiğini söyler.

Yorumlar

Recmin sübûtu, yani dayanağının sağlam olup olmadığı, dört soruda tartışılır: okunuşu kaldırılmış bir ayet var mı, Sünnet Kur'an'daki genel cezayı daraltabilir mi, uygulamalar Nûr 2'den önce mi sonra mı, ve ölümle sonuçlanan bir ceza için hangi derecede kesinlik gerekir.

Hasanov, son dönem tartışmalarında recmin bir had cezası değil bir tazir türü olduğunu, Peygamber'in ve sonrakilerin uygulamalarının bu nitelikte yapıldığını söyleyenlerin de bulunduğunu aktarır. Bu görüş recmin tarihî uygulamasını kabul eder ama onu Kur'an'ın sabit cezaları arasına koymaz.

Tarihte

Hasanov'a göre recm Peygamber'in döneminde hem Yahudilere hem müslümanlara uygulanmıştır. Müslümanlar arasında en çok anılan iki olay Mâiz ile Gâmidli bir kadının olayıdır; ikisinde de ceza mahkeme önündeki ikrara dayanır. Ansiklopedi bu noktada bir uyarı ekler: başka türlü ispatı mümkün olmayan bir suç için mahkemeye gidip ikrarda bulunmak dinen teşvik edilen bir şey değildir, gizlenmesi ve tövbe edilmesi teşvik edilmiştir. Hanefîler, ikrar etmek için gelen kişiye hâkimin ikrarından dönmesini telkin etmesini uygun bulmuştur. İkrar eden kişi infaz tamamlanıncaya kadar ikrarından dönebilir ve dönerse ceza düşer.

Hâricîlerle recm tartışması erken bir tarihe gider. Key'in Cessâs'tan aktardığına göre Ömer b. Abdülaziz, recmi Kur'an'da bulamadıkları için reddeden Hâricîlere namazın kaç rekât, zekâtın ne kadar olduğunu sorar; onlar "Peygamber ve ashabı böyle yaptı" deyince, recmin de bu şekilde uygulandığını söyler. Tartışma o günden bu yana aynı soruda döner: Kur'an'da yazmayan bir hüküm, uygulamayla ne ölçüde sabit olur.

Hasanov'a göre halifeler döneminde ve sonrasında, Osmanlı döneminde de az sayıda recm uygulaması vardır. Fıkıh kitapları recmin had cezası olduğunu, hadislerin sahih ve yeterli olduğunu ve sahabenin bu konuda icmâ ettiğini vurgular; bu bakış, birkaç Hâricî ve Şiî isim dışında, teorik düzeyde değişmeden sürmüştür. Osmanlı ceza kanunnamelerinin had cezalarını nasıl ele aldığı 24.10'un konusudur.

Bugün

Kaan'ın izlediği videodaki ceza ile Selma Hanım'ın tahtasındaki üç sütun arasında uzun bir yol vardır. Bugün recm bazı ülkelerin ceza kanunlarında yer alır, birçok müslüman ülkenin kanununda ise yer almaz; bu fark ayetten değil, her ülkenin hangi içtihadı kanunlaştırdığından doğar. "Kur'an'da yazıyor mu" sorusunun cevabı açıktır: zina cezası olarak Kur'an'da yazan yüz değnektir. "İslâm'da var mı" sorusunun cevabı ise kime sorulduğuna göre değişir: dört mezhebe göre recm Sünnet'le ve icmâ ile sabittir; Ebû Zehre'ye göre sübûtunda kesinlik yoktur; Hâricîlere göre hiç yoktur.

Bu derste bir hüküm verilmiyor. Akademinin yaptığı şey, Kaan'ın sorusunu katmanlarına ayırmaktır. Recm tartışması bunun en açık örneklerinden biridir: ceza ayette yoktur, hadiste vardır, fıkıhta icmâ ile korunur, çağdaş dönemde yeniden tartışılır. Her görüşün hangi soruya farklı cevap verdiğini görmek, bir videodaki sahneyi Kur'an'a, bir amcanın sözünü de içtihada doğru yerden bağlamayı sağlar. Kesinlik ölçüsünün neden bu kadar önemli olduğunu 24.9'daki "hadler şüpheyle düşer" ilkesi gösterecek.

Kur'an'da yazıyor mu

Zehra'nın amcasının sözü, "Kur'an'da var, ama ayeti kaldırılmış", aslında iki ayrı iddiadır. Birincisi metinle ilgilidir ve cevabı nettir: bugünkü mushafta recmi emreden bir ayet yoktur. "Yaşlı erkek ve yaşlı kadın zina ederse ikisini de recmedin" cümlesi Kur'an'da değil, İbn Mâce'nin Hz. Ömer'den aktardığı rivayettedir. İbn Mâce'deki bir başka rivayette Hz. Âişe, recm ayetinin ve yetişkinin on kez emzirilmesi ayetinin yazılı olduğu bir sayfanın yastığının altında durduğunu, Peygamber'in vefatıyla meşgulken bir evcil hayvanın girip onu yediğini anlatır (İbn Mâce, nr. 1944); rivayeti Elbânî de, isnadı açısından Zaî de hasen bulur.

İkinci iddia yorumla ilgilidir: okunuşu kaldırılmış ama hükmü süren bir ayet. Bu bir rivayet değil, rivayetleri açıklamak için geliştirilmiş bir usul kavramıdır. Hasanov'a göre böyle bir ayetin varlığı ve yorumu derin tartışmalara yol açmış ve sonunda böyle bir ayetin lafzen hiç var olmadığı görüşü hâkim olmuştur; ansiklopedi recmin dayanağını bu yüzden ayette değil Sünnet'te gösterir. Zehra'nın amcasının cümlesi bir rivayeti, bir usul kavramını ve bir mezhep hükmünü tek bir "Kur'an'da var" içinde birleştirir.

Beş soru

1. Kur'an zina cezası olarak hangi cezayı belirtir ve bu ayet bekâr ile evli arasında ayrım yapar mı?
2. 4:15'teki "yol" ifadesi ile Ubâde b. Sâmit'in rivayeti arasında nasıl bir bağ kurulur?
3. Hanefîler bekâr için sürgünü neden had cezası saymaz, Şâfiîler neden sayar?
4. Hâricîler 4:25'i recme karşı nasıl kullanır?
5. "Okunuşu kaldırılmış ayet" bir rivayet midir, bir usul kavramı mı; Ebû Zehre ve Hasanov recmin dayanağı hakkında ne söyler?

Yanıtlar

1. Nûr 2 zina eden kadına ve erkeğe yüz değnek belirtir. Ayet bekâr ile evli arasında ayrım yapmaz; ayrım hadislerden ve fıkıhtan gelir.
2. 4:15 kadınlar için hapsi "Allah onlara bir yol açana kadar" sürdürür. Ubâde'nin rivayetinde Peygamber "Allah onlar için bir yol açtı" der ve bekâra yüz değnek ile sürgünü, evliye yüz değnek ile recmi bildirir; hadis bu yolun açıldığını haber veren söz olarak okunur.
3. Hanefîlere göre sürgünü had saymak ayetteki sopa cezasına ekleme yapmak olur ve bu mümkün görülmez; sürgün ancak tazir olabilir. Şâfiîler sürgünü hadisle sabit bir had cezası sayar ve bekâr kadına da uygular.
4. 4:25 evli cariyenin cezasının hür kadınlara verilen cezanın yarısı olduğunu söyler. Ölüm cezasının yarısı olamayacağına göre, Hâricîlere göre hür kadının cezası da yarıya bölünebilen sopadır.
5. Bir usul kavramıdır: Ömer'in ve Âişe'nin rivayetlerini açıklamak için geliştirilmiştir. Ebû Zehre recmin sübûtunda kesinlik görmez ve Kur'an hükümlerinde nesih meydana gelmediğini savunur; Hasanov'a göre de sonunda böyle bir ayetin lafzen hiç var olmadığı görüşü hâkim olmuştur.

Sonraki derse köprü

Recm tartışmasının düğümü, ayette olmayan bir cezanın Sünnet'le sabit olup olamayacağıydı. Yol kesme suçunda ise cezalar ayetin kendisinde sayılır: öldürme, asma, el ve ayağın çaprazlama kesilmesi, sürgün. 24.6, Mâide 5:33'teki bu cezaları ve aralarındaki "veya" bağlacının hâkime bir seçim mi bıraktığını yoksa suça göre bir sıralama mı bildirdiğini okuyor.