Borcu yazın

Bir an

Malatya'nın Yeşilyurt ilçesinde nisan ortası; kayısı ağaçları çiçekte. Kuru kayısı tüccarı Necati Bey, Zeliha Hanım'ın bahçesine ağustos sonunda teslim alacağı iki ton gün kurusunun parasını şimdiden ödemeye gelmiş. Para zarfta, çay demlenmiş. Necati Bey "Yirmi yıllık tanışıyız abla, aramızda kâğıt mı olur" diyor.

Zeliha Hanım kâğıt istiyor, çünkü geçen yılı unutmadı. Komşusu Şükrü Bey aynı tüccara benzer bir satış yapmış, teslim için "hasattan sonra" demişlerdi. Mart sonunda don vurdu, hasat geç ve az geldi. Tüccar eylülde ya malını ya parasını istedi; Şükrü Bey parayı çoktan gübreye ve işçiye harcamıştı. Kimin ne dediği, "hasattan sonra"nın hangi hafta olduğu, don olursa ne yapılacağı konuşulmamıştı. İki komşu hâlâ selamlaşmıyor.

Zeliha Hanım'ın bankada çalışan oğlu Burak bir defter sayfası açıyor. Malın cinsini, miktarını, kilosuna anlaşılan fiyatı, bugün ödenen tutarı, teslim gününü ve yerini yazıyor. Sonra annesine dönüp soruyor: "Don olursa ne olacak, onu da yazalım mı?" Necati Bey gülüyor ama kalemi alıp imzalıyor.

Ayet

Mushafta bundan uzun bir ayet yoktur: Bakara suresinin 282. ayeti Arapça metinde yüz kırk dört kelime tutar ve uzunlukta ikinci sıradaki 4:12'nin doksan dokuz kelimesini geride bırakır. Adı da konusundan gelir: müdâyene ayeti, yani karşılıklı borçlanma ayeti.

Ayetin ilk cümlesi bu dersin konusudur. Diyanet meali "Birbirinize belirli bir süre için borçlandığınız zaman onu yazınız" der, Elmalılı "Belli bir vade ile karşılıklı borç alış verişinde bulunduğunuz vakit onu yazın". İki çeviri emrin iki kaydını da korur: borç vadelidir ve vadesi belirlidir. Ayetin geri kalanı yazanı, yazdıranı, şahitleri ve istisnaları düzenler; o kısımlar bu modülün sonraki derslerinde ayrı ayrı okunacak.

Bağlam

Ayet Medine'de inmiştir ve mushafta faizi yasaklayan ayetlerin hemen ardından gelir (2:275–281). Mushaftaki sıra anlamlıdır: faiz yasaklandıktan sonra vadeli borcun meşru biçimi ayrıntısıyla düzenlenir. Aybakan'ın «Selem» maddesi, Peygamber Medine'ye hicret ettiğinde Medinelilerin tarım ürünlerini peşin bedelle bir, iki ya da üç yıllık vadeyle sattığını gördüğünü aktarır. Zeliha Hanım'ın yaptığı satış, yani bedeli bugün ödenen ve nitelikleri belirlenmiş malın ileride teslim edildiği satış, fıkıhta selem adını alır.

Peygamber bu uygulamayı yasaklamamış, ona bir ölçü koymuştur:

Gerekçe

Ayetin gerekçe cümlesini 2.3'te okuduk: yazmanın neden Allah katında daha doğru, şahitlik için daha sağlam ve şüpheden daha uzak olduğu. Bu ders o cümlenin hemen önündeki uyarıya bakıyor, çünkü yazma emrinin en çok nerede bırakıldığını o uyarı gösterir. Diyanet meali «Borç büyük veya küçük olsun, onu süresiyle beraber yazmaya üşenmeyin» der; Elmalılı «az olmuş, çok olmuş, onu vadesine kadar yazmaktan usanmayın». Uyarı iki boşluğa yöneliktir. Birincisi küçük borçtur: büyük tutarlar zaten yazılır, unutulan ve tartışma çıkaran çoğu zaman küçük olanıdır. İkincisi süredir: borcun kendisi yazılıp vadesi yazılmazsa Şükrü Bey'in "hasattan sonra"sı gibi herkesin farklı anladığı bir tarih kalır.

İki meal gerekçenin ilk kelimesini de farklı aktarır. Diyanet yazmanın «Allah katında en doğru» olduğunu söyler, Elmalılı «Allah katında adalete daha uygun» olduğunu. Elmalılı'nın tercihi yazıyı yalnız bir hatırlatma aracı olarak değil, iki taraf arasındaki dengeyi koruyan bir araç olarak okumaya izin verir. Zeliha Hanım'ın defter sayfası Necati Bey'e güvensizliğin ifadesi değildir; sayfa ikisinin de ağustosta aynı şeyi hatırlamasını sağlar.

Ayet gerekçenin sınırını da kendisi çizer: «Ancak aranızdaki alışveriş peşin olursa, onu yazmamanızda size bir sorumluluk yoktur.» Elmalılı bunu «hemen devredeceğiniz bir ticaret» diye çevirir. Ortada vade yoksa, ileride hatırlanacak ya da tartışılacak bir borç da yoktur. Yazma emri borcun zamanla birlikte doğurduğu belirsizliğe yöneliktir.

Yorumlar

Ayetteki "borç" kelimesinin neyi kapsadığı ilk tartışmadır. Selem sözleşmesine geldiğinde Hanefî ve Şâfiî fakihler, ayetin ve hadisin "belirli süre" kaydını farklı yorumlar.

Ayrılığın kaynağı aynı metindir. Hanefîler "belirli süreye kadar" kaydını selemin tanımına dahil eder; Şâfiîler bu kaydın, vade konulduğunda vadenin belirsiz kalmamasını istediğini söyler. İki mezhep de vadenin, konulduğunda, belirli olması gerektiğinde birleşir. Zeliha Hanım'ın sözleşmesi her iki görüşe göre de selemdir: vade var ve takvimde bir gün olarak yazıldı.

Tarihte

Aybakan'a göre dört mezhep literatüründe "selem ihtiyaca binaen kıyasa aykırı olarak meşru kılınmıştır" ifadesi yer alır, çünkü satış anında var olmayan bir malın satılması genel kurala ters görünür. İbn Teymiyye ve öğrencisi İbn Kayyim bu ifadeyi eleştirmiştir. İbn Kayyim'e göre nitelikleriyle belirlenmiş bir malın akde konu yapılabileceği müdâyene ayetinden rahatlıkla anlaşılır; selem bir istisna değil, ayetin kendi kapsamındadır (İ'lâmü'l-muvakkıîn, II, 19).

Ayetin "belirli süre" kaydı mezheplerde ayrıntılı kurallara dönüşmüştür. Aybakan'ın aktardığına göre vadeyi şart koşan fakihlerin bir kısmı bir ay, on beş gün, üç gün hatta yarım gün gibi alt sınırlar belirlemiş, bir kısmı bunu örfe bırakmıştır. Malın teslim günü normal şartlarda temin edilemezse, örneğin âfet yüzünden o yıl ürün alınamazsa, dört mezhepte de alıcı ya akdi fesheder ya da bir sonraki mevsimi bekler. Osmanlı'nın 1876'da tamamlanan medenî kanunu Mecelle, teslim yerinin belirtilmesi konusunda Ebû Hanîfe'nin görüşünü madde 386'da kanunlaştırmıştır.

Selem bugün de gündemdedir. O zamanki adıyla İslâm Konferansı Teşkilâtı'na bağlı İslâm Fıkıh Akademisi 1995'teki dokuzuncu dönem toplantısında selemi ele almış, 85 sayılı kararında bu sözleşmenin tarım ve sanayi faaliyetlerinin finansmanında kullanılabileceğini belirtmiştir.

Bugün

Türk Borçlar Kanunu'na göre sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir (madde 12). Necati Bey ile Zeliha Hanım'ın el sıkışması da bu yüzden geçerli bir sözleşmedir. Sorun geçerlilikte değil ispattadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, belirli bir değeri geçen hukuki işlemlerin senetle ispat edilmesini ister (madde 200); bu sınır her yıl yeniden değerleme oranında artırılır (ek madde 1). Kanun, işlemi muhtemel gösteren ve karşı tarafça verilmiş ya da gönderilmiş bir belgeyi delil başlangıcı sayar ve o durumda tanık dinlenebilir (madde 202). Şükrü Bey'in sözlü anlaşması geçerliydi, ama kimin neyi kabul ettiğini gösteren bir sayfa yoktu.

Ayetin uyarısı bugünün küçük borçlarında da işler: arkadaşa havale edilen bir tutar, akrabaya verilen bir ödünç, mesajla kararlaştırılan bir taksit. Bunların çoğu tutarı küçük olduğu ya da taraflar birbirini tanıdığı için yazılmaz. Ayet iki gerekçeyi de öngörmüştür: tutarın küçüklüğü yazmamak için sebep sayılmaz, tanışıklık da. Burak'ın sorduğu "Don olursa ne olacak?" sorusu ise ayetin vadeyle birlikte yazdırdığı şeyin özüdür: vadeye kadar olabilecekleri bugünden konuşmak.

Kur'an'da yazıyor mu

"Elinde olmayan malı satamazsın" sözü bazen ayet diye aktarılır ve selemin, hatta her türlü ileri tarihli satışın yasak olduğuna delil gösterilir. Söz hadis katmanından gelir ve Ebû Dâvûd'un Sünen'inde kayıtlıdır: Hakîm b. Hizâm, elinde olmayan bir malı isteyen müşteriye satıp sonra pazardan alıp alamayacağını sorar ve Peygamber "Yanında olmayanı satma" der (Ebû Dâvûd, «Büyû'», 68). Elbânî bu rivayeti sahih, Şuayb el-Arnaût sahih li-gayrihî sayar; Zübeyr Ali Zaî isnadını hasen bulur.

İbn Kayyim'in yorumuna göre bu yasak, satıcının mülkünde bulunmayan ya da teslimi mümkün olmayan belirli bir mala ilişkindir; selemde ise satılan, nitelikleriyle tarif edilmiş bir maldır (Aybakan 2009). Kur'an'da bu konuyla ilgili olan ayet 2:282'dir ve vadeli borcu yasaklamaz, yazıya geçirilmesini ister. Ayet borcu düzenler, hadis belirli bir satış türünü sınırlar; ikisini birbirine karıştıran okuma, ayetin izin verdiği bir sözleşmeyi Kur'an adına yasaklamış olur.

Beş soru

1. 2:282'nin ilk cümlesi borcun hangi iki özelliğini yazma emrine bağlar ve iki meal bunu nasıl aktarır?
2. Ayetin "üşenmeyin" ya da "usanmayın" uyarısı hangi iki boşluğa yöneliktir?
3. Peşin alışverişin yazma emrinin dışında tutulması gerekçeyle nasıl açıklanır?
4. Selemde vade konusunda Hanefîler ile Şâfiîler nerede ayrılır, nerede birleşir?
5. "Yanında olmayanı satma" sözü hangi katmandandır ve İbn Kayyim onu selemle nasıl bağdaştırır?

Yanıtlar

1. Borcun vadeli olmasına ve vadenin belirli olmasına. Diyanet meali "belirli bir süre için borçlandığınız zaman", Elmalılı "belli bir vade ile karşılıklı borç alış verişinde bulunduğunuz vakit" der.
2. Küçük borca ve vadeye. Küçük tutarlar çoğu zaman yazılmaz ve tartışma onlardan çıkar; borç yazılıp vadesi yazılmazsa da herkesin farklı anladığı bir tarih kalır.
3. Vade yoksa ileride hatırlanacak ya da tartışılacak bir borç da yoktur. Yazma emri, borcun zamanla doğurduğu belirsizliğe yöneliktir.
4. Hanefîler vadeyi selemin şartı sayar; Şâfiîler vadesiz selemi de meşru görür ve önemli olanın malın nitelikleriyle belirlenmesi olduğunu söyler. İki mezhep, vade konulduğunda belirli olması gerektiğinde birleşir.
5. Hadis katmanındandır; Ebû Dâvûd'un rivayetidir ve Elbânî sahih sayar. İbn Kayyim yasağın satıcının mülkünde olmayan ya da teslimi mümkün olmayan belirli bir malla ilgili olduğunu, selemde ise nitelikleriyle tarif edilmiş bir malın satıldığını söyler.

Sonraki derse köprü

Zeliha Hanım'ın sözleşmesini oğlu yazdı; yazan, taraflardan birinin oğluydu. Ayet ise yazanın kim olacağını ve nasıl yazacağını ayrıca düzenler: aranızdan biri adaletle yazsın, borçlu olan da yazdırsın. 16.3, kâtibin tarafsızlığını ve yazdırma işinin neden alacaklıya değil borçluya verildiğini okuyor.