Soru ve ünlem işaretleri: ¿? ve ¡!

Kanca

Şu iki satırı yüksek sesle oku: "Hablas español." ve "¿Hablas español?" Kelimeler aynı, sıraları aynı. Birincisi "İspanyolca konuşuyorsun" diyen bir tespit, ikincisi "İspanyolca konuşuyor musun?" diye soran bir soru. Aradaki farkı yalnız iki işaret taşıyor ve bunlardan biri cümlenin başında, baş aşağı duruyor.

Türkçede bu soruyu kurmak için bir ek eklersin: "konuşuyor musun?" İspanyolcada ise hiçbir kelime eklenmez; soru sesin yükselişiyle kurulur ve yazıda bu yükselişi baştan haber vermek için ters bir işaret konur. Bu derste ters soru ve ünlem işaretlerinin neden var olduğunu, cümlenin neresine yerleştiğini ve soru kelimelerinin üstündeki çizginin ne işe yaradığını göreceksin.

Anlatım

İki işaret, iki uç

İspanyolcada soru cümlesi iki işaretle çevrilir: başta ters soru işareti (¿), sonda düz soru işareti (?). Ünlem cümlesi de aynı biçimde kurulur: başta ters ünlem (¡), sonda düz ünlem (!). "¿Dónde está el baño?" (Tuvalet nerede?), "¡Qué bonito!" (Ne güzel!) gibi.

Bu çift işaret İspanyolcaya özgüdür. Dilin kural koyan kurumu onu 18. yüzyılda önerdi ve zamanla yazı dilinin kesin kuralı hâline geldi. Gündelik mesajlaşmada bazı konuşanların ters işareti atladığını görebilirsin, ama resmî yazıda, bir e-postada ya da sınavda iki işaret de zorunludur.

Neden baştan haber vermek gerekir?

İspanyolcada evet-hayır sorusu çoğunlukla hiçbir soru kelimesi taşımaz. "Tienes hermanos" (Kardeşlerin var) bir tespittir; "¿Tienes hermanos?" (Kardeşin var mı?) bir sorudur. Farkı konuşurken sesin sonda yükselmesi yaratır. Uzun bir cümleyi sesli okuyan biri, sonundaki soru işaretini görmeden tonunu ayarlayamaz. Baştaki ters işaret, okuyana "bu cümleyi soru tonuyla oku" der, daha ilk kelimede.

Ünlem için de aynı mantık geçerlidir. "¡Qué frío hace hoy!" (Bugün ne kadar soğuk!) cümlesini okuyan, baştaki ters ünlemi görünce sesini baştan heyecanlı bir tona yerleştirir.

İşaret nereye konur?

Ters işaret cümlenin başına değil, sorunun ya da ünlemin başladığı yere konur. Cümlenin ilk kısmı soru değilse, işaret o kısımdan sonra gelir:

"Si tienes tiempo, ¿me llamas?" (Vaktin varsa beni arar mısın?) Burada soru "me llamas" kısmıdır; koşul kısmı sorunun dışında kalır. "Perdón, ¿dónde está la estación?" (Affedersiniz, istasyon nerede?) cümlesinde de özür kelimesi sorunun dışındadır. Sorunun içinde kalan kısım küçük harfle başlar: "¿me llamas?", "¿dónde…?".

Kapanış işaretinden sonra nokta konmaz; soru işareti cümleyi zaten bitirir. Bir cümle hem soru hem ünlem taşıyorsa iki işaret birlikte kullanılabilir: "¡¿De verdad?!" (Gerçekten mi?!) Bu, şaşkınlıkla sorulan bir sorudur.

Soru kelimelerindeki çizgi

A1.6'da çizginin aynı yazılan kısa kelimeleri ayırdığını görmüştün. Soru kelimeleri bu ayrımın en önemli örneğidir. Soru soran "qué" (ne), "quién" (kim), "dónde" (nerede), "cuándo" (ne zaman), "cómo" (nasıl), "cuánto" (ne kadar) ve "cuál" (hangisi) her zaman çizgiyle yazılır. Aynı kelimelerin soru sormayan biçimleri, "que", "donde", "cuando", "como", çizgisizdir.

"¿Qué quieres?" (Ne istiyorsun?) cümlesindeki "qué" soru sorar. "Creo que sí" (Sanırım evet) cümlesindeki "que" ise iki parçayı bağlar ve çizgisizdir. Ünlemdeki "qué" de çizgili yazılır: "¡Qué bien!" (Ne güzel!).

Çizgi soru işareti olmayan cümlelerde de kalır, yeter ki kelime bir şeyi sorsun. "No sé dónde está" (Nerede olduğunu bilmiyorum) cümlesinde soru işareti yoktur, ama "dónde" gizli bir soruyu taşıdığı için çizgisini korur.

Bir çift daha sık karışır. "¿Por qué?" (Neden?) iki kelime ve çizgiyle yazılır; "porque" (çünkü) tek kelime ve çizgisizdir: "¿Por qué estudias español? Porque me gusta." (Neden İspanyolca çalışıyorsun? Çünkü hoşuma gidiyor.)

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile İspanyolca soruyu iki farklı yoldan kurar. Türkçede evet-hayır sorusu bir ekle yapılır: "Geliyorsun" bir tespit, "Geliyor musun?" bir sorudur. Bu ek, yani soru eki (mı, mi, mu, mü), soruyu yazıda da seste de açıkça gösterir; okuyan onu gördüğü anda cümlenin soru olduğunu anlar. Türkçenin tek bir kapanış işaretiyle yetinmesinin bir sebebi de budur.

İspanyolcada bu ekin karşılığı yoktur. "Vienes" ile "¿Vienes?" aynı kelimedir; soruyu yalnız ses ve işaret taşır. Türkçe konuşanın ilk alışkanlığı, soru cümlesinde de sesini düz tutmaktır, çünkü Türkçede soruyu ek zaten belli eder. İspanyolcada evet-hayır sorusunu düz bir sesle söylersen karşındaki onu tespit olarak duyabilir. Sesini sondaki hecede belirgin biçimde yükseltmen gerekir.

Soru kelimeli sorularda iki dil birbirine daha yakındır. Türkçede "Nerede?" ve İspanyolcada "¿Dónde?" gibi soru kelimeleri soruyu kendileri kurar ve ses sonda çok yükselmez; hatta İspanyolcada bu tür sorularda ses çoğunlukla sona doğru alçalır. Yani yükselen ton özellikle kelimesi olmayan, evet-hayır cevabı bekleyen sorunun işaretidir.

Örnekler

Evet-hayır sorularında sesini sonda yükselt, soru kelimeli sorularda ve ünlemlerde doğal tonunu koru.

Yedinci örnekteki "por qué" ile "porque" farkına ses açısından bak: soruda vurgu "qué" üzerindedir [por KE], cevapta ise ilk hecededir [POR-ke]. Yazıdaki çizgi ve boşluk, sesteki bu farkı gösterir.

Örnek diyalog

Irmak, Madrid'de bir meydanda eski arkadaşı Pablo ile karşılaşıyor. Pablo'nun replikleri İspanya söyleyişiyle yazıldı.

Diyalogda üç çeşit soru var. "¿Qué haces aquí?" ve "¿dónde hay…?" soru kelimeleriyle kurulur. "¿Vamos juntos?" hiçbir soru kelimesi taşımaz; Pablo sesini sonda yükselttiği için soru olur. Irmak'ın "Oye, ¿dónde…?" cümlesinde ise "oye" (baksana) sorunun dışında kalır ve ters işaret ondan sonra gelir. Pablo'nun "Irmak" adını okuyuşuna da dikkat et: Türkçedeki "ı" sesini bilen bir İspanyol azdır, çoğu onu [ir-MAK] diye söyler.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "¿Tienes hermanos?" Kelimeler değişmez; başa ters, sona düz soru işareti konur ve konuşurken ses son hecede yükselir.
2. "Perdón, ¿dónde está el museo?" "Perdón" sorunun dışında kalır; ters işaret sorunun başladığı "dónde" kelimesinin önüne gelir.
3. "¿Qué quieres?" (soru soruyor, çizgili) ve "Creo que sí." (bağlaç, çizgisiz).
4. "¿Por qué?" iki kelimedir, çizgilidir ve "neden" demektir: "¿Por qué estudias?" "Porque" tek kelimedir, çizgisizdir ve "çünkü" demektir: "Porque me gusta."

Özet kartı

1. Soru ve ünlem cümlesi iki işaretle çevrilir: ¿…? ve ¡…!
2. Evet-hayır sorusu kelime eklemeden kurulur; soruyu ses yükselişi ve işaretler taşır: Hablas / ¿Hablas?
3. Ters işaret sorunun başladığı yere konur: "Si tienes tiempo, ¿me llamas?"; soru içindeki ilk kelime küçük harfle başlar.
4. Kapanış işaretinden sonra nokta konmaz; şaşkın soruda iki işaret birlikte kullanılabilir: ¡¿De verdad?!
5. Soru soran kelimeler çizgilidir: qué, quién, dónde, cuándo, cómo, cuánto, cuál; bağlayan biçimleri çizgisizdir.
6. Çizgi soru işareti olmayan gizli soruda da kalır: "No sé dónde está."
7. "¿Por qué?" (neden) iki kelime ve çizgili; "porque" (çünkü) tek kelime ve çizgisiz.

Sonraki derse köprü

Seslerin ve yazının temelini tamamladın; artık gerçek bir karşılaşmaya hazırsın. İlk karşılaşmanın ilk kelimesi bir selamdır ve İspanyolcada selam günün saatine göre değişir. Sıradaki derste "buenos días"ın ne zaman "buenas tardes"a döndüğünü, "hola"nın hangi durumda yeterli, hangi durumda fazla samimi kaçtığını ve bir konuşmayı "adiós", "hasta luego" ya da "chao" ile bitirmenin farkını göreceksin.