Akademik kelime listesi (AWL)

Merak sorusu

Pazartesi akşamı Zeynep mutfak masasında üç makaleyle oturuyor. Üniversitenin kent tasarımı bölümü, onlardan bir vaka çalışması için örnek olarak göndermiş. Makalelerin konuları farklı: biri sokak aydınlatması, biri yaya güvenliği, biri de kamusal alanda oturma yerleri üzerine. Ama Zeynep sayfaları çevirdikçe tuhaf bir tanıdıklık hissediyor. Üç makalede de aynı sözcükler tekrar tekrar karşısına çıkıyor: "analyse", "approach", "factor", "significant", "data", "indicate". Günlük konuşmada bu sözcükleri pek duymuyor, ama akademik yazıda her sayfadalar. Neden bu sözcükler, konu ne olursa olsun, hep aynı?

Zeynep'in fark ettiği şey, akademik İngilizcenin ortak bir sözcük iskeletine sahip olmasıdır. Bu sözcükler belirli bir alana ait değildir; tarihte de, biyolojide de, kent tasarımında da kullanılır, çünkü akademik düşünmenin kendisini anlatırlar: analiz etmek, değerlendirmek, bir etkeni tanımlamak, bir sonuca varmak. Dilbilimci Averil Coxhead, 2000 yılında bu sözcükleri akademik metinler üzerinden derleyerek bir liste hâline getirdi: İngilizce adıyla "Academic Word List", kısaca AWL. Bu derste listenin mantığını, en temel sözcüklerini ve bu sözcükleri ezberlemek yerine doğal biçimde kullanmanın yollarını öğreneceğiz.

Anlatım

Liste nedir, ne değildir?

Akademik kelime listesi, en sık kullanılan günlük sözcüklerin dışında kalan ve farklı akademik alanlarda düzenli olarak karşılaşılan 570 sözcük ailesinden oluşur. Liste on alt listeye bölünmüştür; ilk alt liste en sık kullanılan sözcükleri içerir. Bu sözcükler akademik metinlerde karşılaşılan sözcüklerin kayda değer bir bölümünü oluşturur ve üniversite düzeyinde okuma yapan biri için büyük bir kaldıraçtır.

Liste bir alan sözlüğü değildir: "photosynthesis" ya da "pavement" gibi belirli bir alana ait terimleri içermez. Onun yerine, her alanda işe yarayan genel akademik sözcükleri toplar. Bu yüzden bir tasarımcı da, bir tarihçi de, bir mühendis de aynı listeden yararlanır.

İlk alt listeden örnekler

İlk alt listenin sözcükleri, akademik yazının temel eylemlerini ve kavramlarını anlatır. "Analyse" bir şeyi parçalarına ayırarak incelemek, "assess" bir şeyin değerini ya da etkisini ölçmek, "interpret" bir veriyi ya da bir metni yorumlamaktır. "Approach" bir soruna yaklaşım biçimini, "concept" bir kavramı, "context" bir şeyin içinde yer aldığı bağlamı anlatır.

"Factor" bir sonucu etkileyen etkenlerden biridir, "significant" ise önemli ya da istatistiksel olarak anlamlı demektir. "Indicate" bir şeyi göstermek, işaret etmek, "establish" bir şeyi kurmak ya da kanıtlamaktır: "establish a link between lighting and safety". "Structure", "theory", "source" ve "vary" de bu ilk listenin sık kullanılan üyeleridir.

Sözcük aileleri ve dilbilgisi kalıpları

Listedeki her giriş tek bir sözcük değil, bir ailedir. "Analyse" ailesinde "analysis", "analyst", "analytical" ve "analytically" vardır; "significant" ailesinde "significance", "significantly" ve "insignificant". Bir sözcüğü öğrenirken ailesini de öğrenmek, öğrenilen sözcük sayısını bir anda katlar.

Akademik sözcükler belirli dilbilgisi kalıplarıyla yaşar. "Indicate" çoğu zaman "that" ile gelir: "The data indicate that most residents approve." "Factor" sık sık "in" ile kullanılır: "a factor in the decision". "Data" sözcüğü akademik yazıda genellikle çoğul kabul edilir: "The data indicate …", "these data". Bu kalıpları sözcükle birlikte öğrenmek, doğru kullanımın anahtarıdır.

Ezber değil, kullanım

Listeyi alfabetik olarak ezberlemek, en az işe yarayan yoldur. Daha etkili yöntem, sözcükleri gerçek metinlerde fark etmek ve kendi yazında kullanmaktır. Zeynep'in yaptığı gibi, okuduğun her makalede tekrar eden akademik sözcüklerin altını çiz ve her birinin hangi sözcüklerle birlikte kullanıldığını not et: "collect data", "play a significant role", "adopt an approach".

Bir de denge var. Akademik sözcükler metni resmî ve kesin yapar, ama her cümleyi bu sözcüklerle doldurmak metni ağır ve okunmaz hâle getirir. İyi bir akademik yazı, bu sözcükleri anlamı keskinleştirmek için kullanır, gösteriş için değil.

Türkçe köprüsü

Akademik kelime listesindeki sözcüklerin çoğu Latince ve Fransızca kökenlidir ve bir kısmı Türkçeye de benzer yollardan girmiştir. "Analyse" Türkçede "analiz", "factor" "faktör", "theory" "teori", "concept" "konsept", "structure" "strüktür" olarak tanıdıktır. Türkçe konuşanlar için bu, listenin önemli bir bölümünü tanıdık kılan büyük bir avantajdır.

Ama bu tanıdıklık bir tuzak da kurar. Türkçede "konsept" daha çok reklam ve tasarım dilinde, bir fikrin genel çerçevesi için kullanılır; İngilizcedeki "concept" ise akademik yazıda soyut bir kavramı, bir düşünce birimini anlatır ve Türkçedeki "kavram" sözcüğüne daha yakındır. Benzer biçimde "significant" her zaman "önemli" değildir; istatistikte "anlamlı" demektir.

Türkçe akademik yazının da kendi ortak sözcükleri vardır: "incelemek", "değerlendirmek", "etken", "bulgu", "yaklaşım", "bağlam". Bu Türkçe sözcüklerin İngilizce karşılıklarını, yani "examine", "assess", "factor", "finding", "approach", "context", birlikte öğrenmek, iki dilde akademik düşünmeyi aynı çerçevede kurmaya yardım eder.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, vaka çalışmasının ilk paragrafını yazıyor ve bilinçli olarak ilk alt listeden sözcükler seçiyor.

Üç cümlede yedi akademik sözcük var: "analyses", "approach", "data", "indicate", "significant", "context" ve "factor". Üstelik son cümlede önceki modülden öğrenilen bir temkin, "appears to be", akademik tonu tamamlıyor. Hannah paragrafı okuyunca gülümsüyor: artık bir akademisyen gibi yazıyorsun.

Akşam Ryan, Zeynep'in masasındaki makaleye göz atıp şaka yapıyor.

Sık yapılan hata

Tanıdık sözcüklere Türkçedeki anlamı yüklemek de sık görülür: "The concept of the café is very modern" cümlesi Türkçedeki "kafenin konsepti" anlamıyla kurulmuştur; akademik İngilizcede "concept" soyut bir kavramdır ve bu cümle için "style" ya da "idea" daha doğaldır. Bir de her cümleye akademik sözcük doldurmaktan kaçın; "The utilisation of seating facilitates rest" yerine "Benches help people rest" çoğu zaman daha iyi bir yazıdır.

Mini alıştırma

1. "Analyse" sözcüğünün ailesinden üç sözcük yaz.
2. Boşluğu doğru edatla doldur: "Lighting is an important factor ___ safety."
3. "The data shows a clear trend" cümlesini akademik kullanıma göre düzelt.
4. "Yaklaşım" ve "bağlam" sözcüklerinin akademik İngilizce karşılıklarını yaz.
5. "The findings are significant" cümlesinde "significant" istatistik bağlamında ne anlama gelebilir?

Cevaplar

1. Analysis, analyst, analytical.
2. Lighting is an important factor in safety.
3. The data show a clear trend.
4. Approach ve context.
5. İstatistiksel olarak anlamlı.

Sesli tekrar görevi

Ardından en az beş akademik sözcük kullan: "approach", "data", "indicate", "significant", "factor", "context". "The data indicate that …" ve "A significant factor in … was …" kalıplarını mutlaka dene. Son olarak aynı özeti bir arkadaşına anlatır gibi günlük bir dille yeniden söyle ve iki versiyonu karşılaştır. Kaydını dinlerken akademik sözcükleri doğru vurguyla söylediğini kontrol et: "a-NA-ly-sis", "sig-NI-fi-cant".

Özet kartı

1. AWL: Averil Coxhead'in 2000'de derlediği, alanlar arası 570 akademik sözcük ailesi; on alt liste.
2. İlk alt liste: analyse, approach, assess, concept, context, data, establish, factor, indicate, interpret, significant.
3. Sözcük aileleri: analyse, analysis, analytical; significant, significance, significantly.
4. Kalıplar: indicate that, a factor in, establish a link, play a significant role; data genellikle çoğul.
5. Türkçe köprü ve tuzak: analiz, faktör, teori tanıdık; konsept ile concept, significant ile önemli her zaman örtüşmez.
6. Ezber değil kullanım: sözcükleri metinde fark et, eşdizimleriyle not al, ölçülü kullan.

Sonraki derse köprü

Ertesi gün stüdyoda Owen, projenin ikinci aşaması için bir plan anlatıyor ve cümleleri öbek fiillerle dolu: ayrıntıların düzeltilmesi gerektiğini, bir fikrin beklendiği gibi sonuç vermediğini, yeni tabelaların aşama aşama devreye sokulacağını, bütçe sorununun kafaya takılmaması gerektiğini söylüyor. Zeynep "get up" ve "look for" gibi temel öbek fiilleri çoktan biliyor, ama bunlar farklı: soyut, mecazlı ve iş hayatının diline özgü. Sıradaki derste ileri phrasal verb'leri öğreneceksin.