Vaka: kültürlerarası çift

Açılış sahnesi

Tabletin ekranında Torino'daki dede, Franco, torununa bir masal soruyor. Beş yaşındaki Lara cevabı Türkçe veriyor: "Anlamadım, dede." Franco önce gülüyor, sonra sesi kesiliyor ve aramayı erken kapatıyor. Marco tableti kapağıyla birlikte masaya bırakıyor ve karısına İngilizce tek bir cümle söylüyor: "You did this."

İki hafta sonra ilk görüşmedeler. Marco Türkçeyi yavaş ama düzgün konuşuyor; bir kelimeyi bulamadığında parmaklarını şaklatıyor. "Bu evde ben azınlığım," diyor. "İki Türk, bir İtalyan." Yurdanur sesini yükseltmiyor. "Ben hiçbir şey yapmadım. Çocuk Kadıköy'de büyüyor, anaokulunda herkes Türkçe konuşuyor. Bu bir kültür meselesi, o kadar."

Terapist ilk on dakikada iki şeyi not ediyor. Birincisi, kavgalarını evde İngilizce yapıyorlar; Marco'nun rahat, Yurdanur'un tökezlediği bir üçüncü dilde. İkincisi, "kültür" sözcüğü bu on dakikada iki eşin ağzından altı kez çıktı ve her seferinde ötekini açıklamak için kullanıldı.

Bu derste ne olacak

M23-D07'nin dosyası bir eşin ruh hâlinden yola çıkıyordu. Bu dosyada başlangıç noktası, iki eşin de kendi kavgasına hazır bir ad koymuş olması: "kültür farkı." Ad yanlış olmayabilir ama erken konmuş; terapist onu sınayacak.

Dosya dört kez el değiştiriyor: önce her eşin kendi çerçevesi ve ailesi, M16-D11'in çok kültürlü kavramsallaştırmasıyla iki ayrı ses olarak; sonra kültürü kişilikten, göçün yükünden ve döngüden ayıran rakip açıklamalar; ardından terapistin kendi konumu ve oturumun dili; en sonda bir formülasyon cümlesi ve iki eşin de imzalayabileceği bir plan.

Sıfır noktası

M14-D02 aile kabulünü ve aile sorumluluğu standartlarını iki eşin ayrı ayrı taşıdığı ölçüler olarak göstermişti; M21-D13 dil değiştirmeyi, geçici çevirmeni ve terapistin tevazusunu odaya taşıdı. Bu dosya o araçları sırayla kullanıyor.

Bu dosyada "kültür" sözcüğü bir dosya kapağı gibi duruyor: Altında aile öyküsü, göçün bedeli, kişilik ve döngü üst üste yığılmış olabilir. Formülasyonun işi kapağı kaldırıp bu katmanları tek tek ayırmak.

Mekanizma

İki çerçeve, iki aile

Formülasyonun ilk malzemesi, her eşin kendi sorununu nasıl adlandırdığıdır. Terapist kültürel formülasyon görüşmesinin sorularını iki ayrı görüşmede, aynı sözcüklerle soruyor: Bu sorunu nasıl adlandırırsınız, sizce neden çıktı, ailenizde ve çevrenizde bu konuda ne denir, bugüne kadar kimden yardım istediniz?

Marco'nun cevabı bir dil öyküsüyle başlıyor. Babası Franco yetmişlerde Puglia'dan Torino'ya göç etmiş; okulda lehçesiyle konuştuğu için öğretmeni onu sınıfın önünde düzeltmiş. Franco kendi çocuklarıyla yalnız İtalyanca konuşmuş, lehçesini kimseye öğretmemiş. Marco o lehçeyi hiç bilmiyor. "Babam dilini kaybetti," diyor. "Şimdi ben kızımı kaybediyorum."

Yurdanur'un cevabı da bir göçle başlıyor. Anneannesiyle dedesi 1989'da Bulgaristan'dan Bursa'ya gelmiş. Anneannesinin ağzı mahallede yıllarca taklit edilmiş; Yurdanur çocukken "göçmen" sözcüğünü hem gurur hem yara olarak duymuş. Lara'ya Türkçe konuşmasını savunurken aslında onun anaokulunda "farklı" diye ayrılmamasını savunduğunu ilk kez bu görüşmede söylüyor.

İki cevap yan yana konduğunda kavga "İtalyan kültürü ile Türk kültürü" olmaktan çıkıyor. İki eşin ailesi de dilin bir aidiyet sınavı olduğunu, kaybedenin dışarıda kaldığını öğrenmiş. Aynı korku iki ayrı yöne çekiyor.

Klinisyenlerin en sık andığı engel, soruların sorunla ilgisiz görünmesiydi. Marco ile Yurdanur'da bu engel yok, çünkü kavganın konusu zaten dil; kavgası parayla ya da ev işiyle başlayan bir dosyada soruların sorunla bağını önce terapistin kurması gerekir.

Kültür, kişilik ve döngü: rakip açıklamalar

M23-D01 formülasyonu yazarken en az bir rakip okumayı kağıda dökmeyi önermişti. Kültürlerarası bir dosyada bunun özel bir nedeni var: Kültür, en kolay erişilen açıklamadır ve erken gelir. Eşler bir davranışı ötekinin kültürüne bağladığında bu açıklama hem bir şey söyler hem de bir şeyi örter.

Marco ile Yurdanur'un dosyasına üç rakip okuma giriyor; her birinin hizasında onu zayıflatabilecek bir soru duruyor.

Birincisi kişilik. Marco evin her işini çizelgelerle planlıyor; Lara'nın dil saatleri de bir çizelgede duruyor. Terapist bunun İtalyan olmakla mı yoksa Marco olmakla mı ilgili olduğunu soruyor. Marco'nun kendi kız kardeşinin, onu ailede "mühendis" diye çağırdığı ortaya çıkıyor. Kural koyma eğilimi kültürden değil, Marco'nun genel üslubundan geliyor.

İkincisi göçün yükü. Marco dokuz yıl önce bir şirketle İstanbul'a gelmiş, iki yıldır evden serbest çalışıyor; İtalyanca konuştuğu arkadaşları salgın döneminde şehirden ayrılmış. Gün içinde İtalyanca konuştuğu tek insan Lara. M10-D08'in göçle gelen kayıpları burada yalnızlık olarak görünüyor; M05-D12'nin eş dışı destek dediği şey Marco'da neredeyse sıfır.

Örneklemin köken dağılımı başka olduğu için bulgu Marco'ya doğrudan taşınmaz; ama destek ağını sormaya değer kılar.

Üçüncüsü döngü. Marco kuralları sıkılaştırdıkça Yurdanur, Lara zorlanmasın diye onunla Türkçe konuşuyor ve Marco'nun kurallarını yumuşatıyor. Marco bunu karısı ile kızının bir ittifakı olarak okuyor ve kuralı bir kez daha sıkılaştırıyor. Kavga büyüdüğünde İngilizceye geçiyorlar; Yurdanur cümle kurmakta zorlandığı an susuyor ve annesini arıyor. M07'nin anlattığı türden bir döngü, kültür sözcüğüyle örtülmüş hâlde dönüyor.

Çatışmanın konusu çocuk olduğunda iki ailenin desteği formülasyonda ayrı bir satır hak ediyor; Franco'nun her aramadan sonraki sessizliği de o satıra yazılıyor.

Odadaki üçüncü kültür: terapist ve dil

Terapist Türk ve İstanbullu; İngilizce konuşuyor, İtalyanca bilmiyor. Dil seçimini ilk görüşmede açıkça masaya koyuyor. İngilizce Marco'nun güçlü, Yurdanur'un zayıf dili; Türkçe Yurdanur'un ana dili, Marco'nun ise yorulduğu dil. Hangisi seçilse biri kendini daha az ifade edecek.

Çift kendi kararını veriyor: Oturumlar Türkçe sürecek, Marco bir kelimeyi bulamadığında "dur" diyebilecek. Üçüncü görüşmede Marco Lara'nın bebeklik ninnisini anlatırken bir cümleyi İtalyanca söylüyor. Terapist anlamıyor, Yurdanur da tam anlamıyor ve o cümlenin ne demek olduğunu soruyor. Dokuz yılda ilk kez kocasının ana dilindeki bir sözün anlamını kendisi soruyor; M21-D13'ün dil değiştirmeye yüklediği bilgi burada bir merak olarak geri dönüyor.

M22-D11'in değer sızması burada başka bir yoldan geliyor. Terapist, Lara'nın Türkiye'de büyüdüğü için önceliğin Türkçede olması gerektiğini düşündüğünü fark ediyor. Bu bir kanaat, bir bulgu değil. Hangi dilin önce geleceği bu çiftin kararı; terapistin işi, kararı iki sesin de duyulduğu bir masada tutmak.

Özet ilişki puanındaki düşüşü yorumlamıyor; eğitimin klinisyenlere bilmediklerini göstermiş olması yalnız bir olasılık.

Formülasyon cümlesi ve plan

Dördüncü görüşmede terapist yazılı formülasyonun en üstüne, M23-D01'deki gibi, sesli okunacak bir cümle koyuyor:

"İkiniz de çocukken ailenizin dilinin küçümsendiğini ya da yitirildiğini gördünüz; Lara'nın dili bu yüzden ikiniz için de bir aidiyet sorusu ve biriniz kuralı sıkılaştırdıkça öteki Lara'yı korumaya geçiyor, bu da ikinizi aynı evde azınlıkta bırakıyor."

Marco cümlenin "ikinizi" kısmında duruyor. Yurdanur'un da kendini azınlıkta hissettiğini hiç düşünmemiş. Yurdanur ise cümlede kendi anneannesinin bulunmasına şaşırıyor.

Plan, M23-D02'nin ölçülebilir hedef ve hedef uzlaşısı kavramlarına dayanıyor. İlk taslaklarda iki eşin hedefi de ötekine ya da Lara'ya aitti: Marco "Lara İtalyanca konuşacak" yazmış, Yurdanur "Marco rahatlayacak." Terapist ikisinin de çiftin elinde olmadığını söylüyor ve hedefleri birlikte yeniden kuruyorlar.

Üç hedef çıkıyor. Birincisi, altı görüşme içinde iki eşin de onayladığı yazılı bir aile dil politikası; politikanın içeriği çiftin, terapist yalnız sürecin iki sese de açık kalmasından sorumlu. İkincisi, her eşin hafta boyunca kendini evde "dışarıda kalmış" hissettiği akşamları ayrı ayrı sayması; başlangıçta Marco haftada dört, Yurdanur üç akşam bildiriyor ve hedef sekiz hafta sonunda birer akşama inmek. Üçüncüsü, Marco'nun her hafta iki kez ev dışından İtalyanca konuşan biriyle görüşmesi; bu hedef ailenin dilini Lara'nın omuzlarından almak için konuyor.

Kavgalar da artık Türkçe yapılacak, Marco yorulduğunda mola isteyebilecek. Yaklaşım seçimi formülasyondan geliyor. Döngünün kendisi M17-D02'deki türden bir döngü haritasıyla, kuralın ve korumanın altındaki aidiyet korkusu ise M19-D05'in kutuplaşma diliyle çalışılabilir; M20-D12 bu iki yolu birlikte kullanmanın gerekçesini tartışmıştı. Haftalık ölçümler (M22-D07) planın tutup tutmadığını gösterecek.

Usta katmanı

Kültürlerarası bir dosyada iki ters hata pusuda bekler: her şeyi kültüre bağlayıp kişiyi bir grubun temsilcisi gibi okumak ya da kültürü hiç sormamak. Formülasyon, M04-D12'nin kültür içi çeşitliliğini açık tutarak ikisinin arasından yürür.

Hiçbir gelenek, bir eşin pasaportunun, maaşının ya da arkadaşlıklarının ötekinin elinde tutulmasını meşru kılmaz. Marco'nun oturma izni kendi çalışmasına bağlı ve terapist ayrı görüşmelerde M16-D04'ün sorularıyla evdeki kararların ve belgelerin kimin elinde olduğunu soruyor; bu dosyada bir kontrol izi çıkmıyor. Çıksaydı, kültürel açıklamanın değil güvenliğin konuşulması gerekecekti ve ortak oturumlar M13-D10'un gerekçesiyle askıya alınacaktı.

Kültürel formülasyon görüşmesinin sorularını aynı odada iki eşe, birinin cevabı ötekini kırmadan sordurabilmek, kayıtları bir süpervizörle dinleyip hangi cevabın yarıda kesildiğini fark ederek kazanılan bir ustalık; bu dosya o dinlemeye ancak bir hazırlık olabilir.

Kanıtın sınırı

Dört kartın dördü de kültürlerarası bir çiftle yürütülen terapinin sonucunu dışarıda bırakıyor. Aggarwal ve arkadaşlarının alan denemesi kültürel formülasyon görüşmesinin bireysel değerlendirmede nasıl karşılandığını bildiriyor; aynı soruların bir çiftte iki kez sorulmasının işe yarayıp yaramadığı bilinmiyor. Aflatooni ve Daneshpour'un örneklemi tek bir eşleşme türüyle sınırlı ve kesitsel; Rowley ve arkadaşlarının ırk ve etnik köken kategorileri ABD'ye ait ve uluslararası evliliklere genellemek tartışmaya açık. Jones-Lavallée ve Leanza'nın sonuçları öz bildirime dayanıyor ve tekrarlanmayı bekliyor. Türk ile yabancı uyruklu eşlerin evliliğine ya da Türkiye'de kültürlerarası çift terapisine dair ölçümler bu kartlarda yer almıyor. Aile dil politikasının çocuğun iki dilliliğine etkisi de bu kaynakların sorusu değil; vakada o bir çift kararıydı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir kavgaya "kültür" adı erken konduğunda, altındaki aile öyküsü ve döngü görünmez olur. Göç eden eşin kimlerle konuştuğu, iki kültürün farkından önce sorulabilir. Terapistin bakışı da kimin yanına düştüğünü fark ettirmeden seçebilir.

Sonraki derse köprü

Marco ile Yurdanur'un planı ikinci ayında bir hedefte durdu ve terapist bunu formülasyonu genişletmek için kullandı. Her dosya bu kadar şanslı değil: Bazen hedefler haftalarca yerinden kıpırdamaz, oturumlar aynı kavgayı tekrarlar ve terapist ilerlemeyen bir sürecin içinde kendi ittifakından, ilk formülasyonundan ve seçtiği yaklaşımdan şüphe etmeye başlar. Sıradaki vaka, bir terapi tıkandığında hangi soruların hangi sırayla yeniden sorulacağına bakıyor: Vaka: tıkanan terapi.