Sonlandırma

Açılış sahnesi

On dördüncü görüşme. Geçen ay oturumlar iki haftada bire inmişti ve Zeki ile Asiye bu aralığı rahat geçirdiklerini anlatarak giriyorlar. Zeki, mart ayında başlarına gelen kombi arızasını hatırlatıyor: Eskiden böyle bir akşam üç gün süren bir küslüğe dönerdi, bu kez gece yarısı ikisi de mutfakta oturup çay içmiş.

Terapist bir sonraki görüşmenin son görüşme olabileceğini söylüyor. Asiye başını sallıyor, sonra elindeki kalemi masaya bırakıyor: "Peki ya yine eskiye dönersek? Burada değilken, size gelemezken?"

Terapist bu soruyu kapatmıyor. "Bu çok yerinde bir soru," diyor. "Bugünü ona ayıralım. Eskiye dönüşün sizde nasıl başladığını ikiniz benden iyi biliyorsunuz. Önce bunu yazalım, sonra o işaretleri gördüğünüzde ne yapacağınızı."

Zeki gülüyor: "Benim işaretim belli. Eve girince doğrudan odaya geçerim."

Bu derste ne olacak

M22-D07 ölçümün terapistin önüne bir durma noktası koyduğunu gösterdi. Şimdi o noktada ne yapıldığına bakıyoruz: Bir çift terapisi nasıl biter, kim bitirir ve bitişten sonra kazanılan nasıl korunur?

Dört yoldan geçeceğiz. Önce birlikte kararlaştırılmış, adım adım hazırlanmış bitişi; sonra Asiye'nin sorusuna verilen klinik yanıtı, yani geri dönüşe hazırlanmayı. Ardından terapinin, iki kişinin ayrılmaya karar vermesiyle bittiği durumları ele alacağız. En son, kimsenin planlamadığı bitişlere geleceğiz: çiftin ortadan kaybolması ve terapistin "burada durmalıyız" demesi.

Sıfır noktası

Bireysel terapide bitişin tek bir ölçütü olabilir: Kişi geldiği şikâyetten kurtulmuş mu? Çift odasında bu soru iki kişiye ve bir ilişkiye aynı anda sorulur. Biri hazır olabilir, öteki olmayabilir. İlişki daha iyi olabilir ama ikisinden biri hâlâ bu ilişkide kalmak istemeyebilir. Bu yüzden bitiş, çift terapisinde bir an değil, birkaç oturuma yayılan bir süreçtir ve onu iyi yönetmek terapinin geri kalanı kadar beceri ister.

M17-D10 bu sürecin duygu odaklı terapideki adını koymuştu: Yeni döngünün sağlamlaştırıldığı üçüncü evre. O derste nüks ile kazanımların korunması da tanımlanmıştı. Bu ders aynı kavramları yaklaşımlar üstü bir soruya taşıyor: Bitiş kararı nasıl verilir ve son oturumda çiftin eline ne bırakılır?

Mekanizma

Planlı bitişin adımları

Planlı bir bitiş genellikle dört hareketle kurulur. İlki hedeflere dönüştür: Başta konuşulan amaçlar ve M22-D07'deki ölçümler masaya konur ve iki eş ayrı ayrı nerede durduklarını söyler. İkincisi kazanımların adlandırılmasıdır. Terapist "daha iyiyiz" cümlesini somutlaştırır: Neyi farklı yapıyorsunuz, bunu ilk kez ne zaman fark ettiniz, değişimi kime yazıyorsunuz? Değişimi terapiste değil kendi davranışlarına bağlayan çift, terapi bittikten sonra da o davranışlara uzanabilir.

Üçüncü hareket seyrekleştirmedir. Haftalık görüşmeler iki haftaya, sonra bir aya açılır; aradaki boşluk, çiftin terapistsiz geçirdiği küçük bir deneme süresidir. Dördüncüsü kapının nasıl açık kalacağının konuşulmasıdır: Bitişten birkaç ay sonra yapılacak bir ya da birkaç görüşme baştan takvime yazılabilir ya da çiftin gerektiğinde arayabileceği netçe söylenir.

Nüks önleme planı

Asiye'nin sorusu, çift terapisinin bitişindeki en eski ve en yerinde sorudur. M19-D10'daki hokey sopası örüntüsü, terapi bittikten hemen sonra doyumun bir süre gerileyebildiğini göstermişti. Bu, bitişin hemen ardındaki haftaların öngörülebilir bir risk dönemi olduğu anlamına gelir; o döneme hazırlıksız girmek gerekmez.

Bir nüks önleme planının üç parçası vardır. İlki çiftin kendi erken işaretleridir. M21-D11'de erken uyarı işaretleri ağır bir ruhsal hastalığın yeni döneminin habercileri olarak ele alınmıştı; çift odasında aynı mantık eski döngünün dönüşüne uygulanır. Zeki'nin "eve girince odaya geçmek" dediği şey budur. İkinci parça, işaret görüldüğünde atılacak adımlardır: Kim ilk konuşur, hangi cümleyle, hangi mola kuralıyla? Üçüncüsü, kendi başlarına çıkamadıklarında ne yapacaklarıdır: Hangi noktada terapiste döneceklerini önceden konuşmak, o dönüşü bir yenilgi olmaktan çıkarır.

Planın sınandığı en eski çalışma alkol odaklı çift terapisinden gelir. M19-D01'de ilk raporu anılan davranışçı evlilik terapisi denemesinin üç yıllık tam raporunda O'Farrell, Choquette ve Cutter (1998), kocasında alkol kullanım sorunu bulunan 59 çifti, beş altı aylık haftalık terapiden sonra bir yıl boyunca on beş ek çift görüşmesi alan ve almayan gruplara ayırdı. Ek görüşmeleri alan grupta içilmeyen gün sayısı daha yüksekti; kadınların evlilik uyumu otuz aylık izlem boyunca daha iyi seyretti ve iyileşen evlilik yirmi dördüncü aya kadar sürdü, yalnız terapi alan grupta ise on ikinci aya kadar. Hangi grupta olursa olsun, terapide çalışılan davranışları sürdüren çiftlerin sonuçları daha iyiydi.

Ayrılıkla biten terapi

Bazı çift terapileri iki kişinin birlikte kalmasıyla değil, ayrılmaya karar vermesiyle biter. Bu, terapinin başarısız olduğu anlamına gelmez. M16-D09'da boşanma düşüncesinin ve karar netliğinin değerlendirilmesi işlenmişti; orada da hedef çifti bir arada tutmak değil, kararın açık gözle verilmesiydi. İki kişi bir ilişkinin neden yürümediğini kendi payları dahil anlayarak, çocuklarını ortadan ayırmadan ve birbirini düşman ilan etmeden ayrılabiliyorsa, terapi önemli bir iş yapmış demektir.

Ayrılık kararı verildiğinde terapinin hedefi değişir ve bu değişiklik açıkça konuşulmalıdır. Ortak oturumlar ayrılık danışmanlığına dönüşebilir: Kimin evde kalacağı, çocuklara nasıl ve birlikte nasıl söyleneceği, ilk aylar nasıl düzenleneceği. M12-D04'te tanımlanan boşanma arabuluculuğu hukuki ve maddi düzenlemelerin yeridir; terapist bu işi üstlenmez, yönlendirir. M12-D06'nın işbirlikçi ortak ebeveynliği hedefleyen destekleri, çocuklu çiftler için bir sonraki durak olabilir. Bir eş için bireysel terapiye geçmek de çoğu zaman yerinde bir adımdır; M12-D07'deki ayrılık sonrası kişisel gelişim büyük ölçüde o odada yürür.

Ayrılık kararının bir güvenlik boyutu da vardır: M13-D07'nin işaret ettiği gibi kontrolün güçlü olduğu ilişkilerde tehlike tam da ayrılma döneminde artabileceği için, terapist bu karara eşlik etmeden önce M16-D04'teki taramanın sonuçlarına geri döner ve gerekiyorsa ayrılığın zamanlamasını ortak oturumların dışında, tek tek planlar.

Plansız bitişler: düşme ve terapistin kararı

Her bitiş planlı değildir. M16-D01'de erken bırakma adıyla tanımlanan durum, çift terapisinde sık görülür ve çoğu zaman sessizdir: Bir randevu iptal edilir, sonra hiç yenisi alınmaz. Bischoff ve Sprenkle (1993), aile ve çift terapisinde bırakmayı inceleyen araştırmaları gözden geçirdikleri yazıda bu çalışmaların dört tür değişkene odaklandığını göstermişti: danışanın özellikleri, terapistin özellikleri, terapi süreci ve müdahaleler.

Bırakmanın bir kısmı odanın kendisinden gelir.

Gaziler kliniklerinden gelen bir başka çalışma, kaybın ne kadar erken başladığını gösteriyor: Fischer ve arkadaşlarının (2018) 140 çiftlik örnekleminde çiftlerin yüzde 36'sından fazlası daha değerlendirme evresindeyken terapiyi bıraktı. İlk görüşmeleri yalnız bilgi toplama olarak değil terapinin başlangıcı olarak kurmak, bu yüzden sonlandırma konusunun da bir parçasıdır.

Bir de terapistin başlattığı bitiş vardır. M22-D07'de risk altındaki vaka olarak işaretlenen çift, haftalar boyunca hiç kıpırdamıyorsa terapist bunu açıkça konuşmakla yükümlüdür. Yaklaşımı değiştirmek, bir meslektaşa yönlendirmek, önce bir eşin bireysel sorununa öncelik vermek ya da ara vermek seçenekler arasındadır. İlerlemeyen bir terapiyi sürdürmek, çifte "biz zaten değişemeyiz" diye yanlış bir ders verebilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist bitişi son oturuma bırakmaz. Bitişin konusu, hedeflerin kurulduğu ilk görüşmelerde zaten vardır ve her ölçüm, her ara değerlendirme o konuyu biraz daha yaklaştırır. Asiye'nin sorusu bu yüzden hazırlığın bir parçasıdır ve nüks planının ilk satırı olur.

Bitişin bir duygusal yanı da var ve bu yalnız çifte ait değil. Uzun bir süreçten sonra terapist de bir vedaya girer; bazı çiftleri bırakmakta zorlanır, bazılarının erken bırakmasını kişisel bir ret gibi yaşar. Bu duygular M20-D05'te konuşulan karşı aktarımın bitişteki biçimidir ve fark edilmediklerinde terapinin gereğinden uzun sürmesine ya da ani bir bitişe yol açabilir. Hangi çiftle ne zaman durulacağı kararı her vakada yeniden tartılır ve o tartıyı kurmayı öğreten şey bu satırlar değil, kendi vakalarını bir süpervizörle aylarca konuşmaktır.

Son görüşmeden sonraki iletişim de baştan konuşulur: Terapist çifti arayacak mı, çift ne zaman ve nasıl ulaşabilir, ayrılık sonrası iki eşten biri bireysel olarak gelmek isterse ne olacak? Ortak terapide sonradan bir eşle bireysel çalışmak, öteki eşin gözünde tarafsızlığı zedeleyebilir; bu sınırı önceden söylemek iki eşi de korur.

Kanıtın sınırı

Sonlandırma, çift terapisi araştırmalarının en az çalışılmış konularından biri. Erken bitişe dair en kapsamlı oranlar bireysel terapiden geliyor ve iki eşin birlikte vermesi gereken bir devam kararına genellenmesi tartışmalı. Çift odasından gelen bulguların önemli bir kısmı gaziler hastanelerinden ya da üniversite eğitim kliniklerinden; bu ortamlarda terapistler, ücretler ve çiftlerin özellikleri özel muayenehanelerdekinden farklı. Destek oturumu fikri sezgisel olarak çekici olsa da elimizdeki tek rastgele denemede gruplar arası fark anlamlı çıkmadı; daha eski bir çalışma ise alkol kullanım sorunu bulunan çiftlerle sınırlı. Ayrılıkla biten çift terapilerinin sonucunu izleyen çalışma çok az ve neyin iyi bir bitiş sayılacağı da tartışmalı. Türkçe konuşulan danışmanlık merkezlerinde bitişin nasıl yaşandığına, terapiyi kimin ve hangi gerekçeyle bıraktığına dair ölçülmüş bir veri bu kartların arasında yok; bu alandaki klinik önerilerin çoğu hâlâ tekrarlanarak sınanmayı bekliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çift terapisinde bitiş bir an değil, birkaç oturuma yayılan ve hedeflere dönüşle başlayan bir süreçtir.

Seyrekleşen görüşmeler ve önceden takvime yazılan bir destek görüşmesi, çiftin terapistsiz dönemi denemesine imkân verir.

İyi bir nüks planında üç şey vardır: kişiye özgü işaretler, o işaretlerde atılacak adımlar ve dönüş için konuşulmuş bir eşik.

İki kişinin ayrılmaya karar vermesi terapinin başarısızlığı değildir; hedef değişir, eşlik sürer, yönlendirme yapılır.

Sonraki derse köprü

Bitiş geldiğinde geriye bir dosya kalır: ilk görüşme notları, ölçüm puanları, bir eşin tek başına anlattığı bir sır, ayrılık konuşmasının kaydı. Ayrılıkla biten bir terapide iki eşten biri bir gün o dosyayı isteyebilir; bir avukat, bir mahkeme ya da bir kurum da isteyebilir. Kayıt kimindir, ortak terapide bir eşin söylediği ötekinden saklanabilir mi, terapist bir yasal talep karşısında neyi paylaşır, neyi paylaşmaz? Çift odasında gizliliğin nereye kadar uzandığını bir sonraki adımda ele alacağız: Gizlilik ve çift.