Yüksek çatışmalı ayrılık

Açılış sahnesi

Osman randevusuz geliyor. Kapıda beklerken elinde mavi bir dosya var; içinde ekran görüntüleri, okul devamsızlık çizelgesi ve el yazısıyla tutulmuş bir tarih listesi. Terapist onu iki yıl önceden tanıyor: Osman ile Nazife altı oturum çift terapisine gelmiş, sonra ayrılmışlardı. Şimdi boşanma davası sürüyor ve dokuz yaşındaki kızlarının kimde kalacağı tartışılıyor.

"Uzun sürmeyecek," diyor Osman, dosyayı masaya bırakarak. "Sizden tek bir şey istiyorum. Nazife'nin anneliğe uygun olmadığını siz de gördünüz. O oturumlarda nasıl bağırdığını, kızı nasıl kullandığını. Avukatım, terapistten gelen bir raporun hâkimin gözünde çok şey değiştireceğini söylüyor. Gördüğünüzü yazın, yeter."

Terapist dosyaya dokunmuyor. Aklından birkaç soru geçiyor. O oturumlarda Nazife'yi değil, iki kişinin arasındaki döngüyü gözlemlemişti. Nazife o odaya, söylediklerinin bir gün aleyhine kullanılacağını bilerek girmemişti. Kızı ise hiç görmemişti. Bir de şu var: Osman'ın istediği şey, onun yıllardır yaptığı işin adı değil.

"Sizi dinliyorum," diyor terapist. "Ama önce bu odada hangi şapkayı takabileceğimi birlikte konuşmamız gerekiyor."

Bu derste ne olacak

Ayrılığın bazı çiftlerde yatışmak yerine yıllarca süren bir savaşa dönüştüğü tabloya bakacağız: yüksek çatışmayı sıradan bir boşanma gerginliğinden ayıran ne, çocuklar bu tablodan nasıl etkileniyor? Ardından terapistin rolleri arasındaki sınırı çizeceğiz: çift ya da aile terapisti, mahkemenin görevlendirdiği değerlendirici ve ebeveynlik koordinatörü aynı işi yapmaz. Üçüncü bölüm, çocuğun bir ebeveyni reddetmesi karşısında sıkça ileri sürülen "yabancılaştırma" iddiasını ve bu kavramın çevresindeki bilimsel tartışmayı ele alıyor. Son olarak eğitim programlarının kanıtına bakacağız. Usta katmanı iki kararı açıyor: açılıştaki rapor isteğine verilecek cevap ve bir şiddet iddiası ortaya çıktığında ortak oturumun neden kapanması gerektiği.

Sıfır noktası

M12-D04 çekişmeli boşanmayı ve arabuluculuğu, M12-D06 da ayrılıktan sonra ebeveynliğin işbirlikçi, paralel ya da çatışmalı biçimlerini okur katmanında anlatmıştı. Oradaki soru "çiftin hayatında ne oluyor?" idi. Klinikte bir soru daha ekleniyor: bu çatışmanın içinde terapist nerede duruyor ve neyi yapmamalı?

İki örnekte de çatışma yalnız eski eşler arasında kalmıyor; bir çocuğun çantasına, bir terapistin dosyasına taşınıyor. Bu dersin kavramları tam o taşınmayı izliyor.

Mekanizma

Bitmeyen dava

Boşanmaların çoğunda gerginlik ilk bir iki yıl içinde azalıyor. Bir kısmında ise azalmıyor; tersine, mahkeme salonu ve çocuk teslimleri kavganın yeni sahnesi oluyor.

Bu tanımın önemli tarafı, çatışmayı tek bir kişinin özelliği olarak değil, iki ebeveynin ve çevrelerinin birlikte sürdürdüğü bir döngü olarak görmesidir.

Johnston'ın derlemesindeki son bulgu sezgiye ters düşüyor. Çocuğun iki ebeveyniyle sık temas kurması çoğu ailede yararlıdır; ama her teslimin bir kavga anı olduğu ailelerde sık temas, çocuğun çatışmaya daha sık tanık olması anlamına da gelebiliyor. M13-D09 tanık olan çocukların yükünü anlatmıştı; burada o yük takvime bağlanmış durumda.

Şapkalar karışınca

Yüksek çatışmalı ayrılıkta terapistten istenen şeyler çoğalıyor: rapor, tanıklık, çocukla görüşme, iki ebeveyn arasında aracılık. Her biri ayrı bir mesleki rolün işidir.

Ayrımın gerekçesi basit. Çift terapisti, iki eşin ilişkiyi onarmak için açtığı bir alanda çalışır; amacı değişimi desteklemektir ve iki eşe de eşit mesafede durur. Mahkemenin görevlendirdiği bir değerlendirici ise çocuğun yararına dair bir soruya cevap arar; tarafları, çocuğu ve başka kaynakları yapılandırılmış biçimde inceler ve vardığı sonucun mahkemede sınanacağını herkes baştan bilir. İlk rol güven ister, ikincisi şüphe. İkisini aynı kişi taşıyamaz.

Çocuk ortada

Yüksek çatışmada en çetin klinik soru, çocuğun bir ebeveyni görmek istememesidir. Bu reddin pek çok kaynağı olabilir: o ebeveynin kendi sert ya da tutarsız davranışı, çocuğun öteki ebeveynle kurduğu ittifak, ergenliğin olağan uzaklaşması, ya da gerçek bir korku. "Ebeveyn yabancılaştırması" (parental alienation) adı, bu reddi büyük ölçüde öteki ebeveynin telkinine bağlayan bir açıklamadır ve velayet davalarında giderek daha sık ileri sürülüyor.

Kavram Türkiye'deki velayet konuşmalarına da girmiş. Ateş, Acar ve Yaman 2025'te 12 baba ve hâkim, avukat ve sosyal çalışmacıdan oluşan 5 adli çalışanla yaptıkları yarı yapılandırılmış görüşmelerde, kişisel ilişki hakkı olduğu hâlde çocuğuyla görüşemeyen babaların durumunu ebeveyn yabancılaşması çerçevesinde tartıştı. Nitel ve küçük bir çalışma; ama kavramın burada kimin deneyiminden ve hangi taraftan dile getirildiğini gösteriyor.

Terapistin buradan çıkardığı ilke şu: terapist "yabancılaştırma" kelimesini bir hüküm olarak kullanmaz. Çocuğun reddini betimler, olası kaynaklarını ayrı ayrı açık tutar ve bir şiddet ya da istismar iddiası varsa önce onu değerlendirir. Türk Medeni Kanunu'nun 324. maddesi, ebeveynlerden her birinin ötekinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlü olduğunu söylüyor; aynı madde, çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi gibi durumlarda kişisel ilişki hakkının reddedilebileceğini de düzenliyor. Hangisinin geçerli olduğuna terapist değil, mahkeme karar verir.

Ayrılan ebeveynler için programlar

M12-D06'da Lamela ve arkadaşlarının ortak ebeveynlik tiplerini aktarmıştık. Klinik soru, bu tiplerin değiştirilip değiştirilemeyeceği. Pek çok ülkede mahkemeler boşanan ebeveynlere kısa eğitim programları öneriyor ya da zorunlu tutuyor.

İki meta-analiz birlikte okununca tablo netleşiyor: kısa programlar kısa vadede bir şey değiştiriyor ama bu değişimin kalıcı olduğu gösterilmiş değil.

Usta katmanı

İlk karar noktası açılıştaki istek. Osman'ın istediği rapor, terapistin bir çift sürecinde edindiği bilgiyi, o sürece güvenerek katılmış ötekinin aleyhine bir değerlendirmeye dönüştürmek demek. Terapist bu raporu yazmaz. Gerekçesi yalnız gizlilik değil: Nazife'yi tek başına değerlendirmemiş, kızı hiç görmemiş, yalnız iki kişinin etkileşimini izlemiştir; bir ebeveynin yeterliliğine dair bir yargı, onun elindeki veriyle kurulamaz. Terapist bunu Osman'a suçlamadan, mesleki bir sınır olarak anlatır ve mahkemenin böyle bir soruyu kendi seçeceği bir değerlendirmeyle sorabileceğini söyler. Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesi mahkemenin boşanmada ana babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenlediğini söylüyor; bu düzenlemenin bilgisi terapistin çift dosyasından değil, mahkemenin yürüteceği süreçten gelir. Bir mahkemenin terapisti doğrudan çağırması ya da bilgi istemesi ise yerel mevzuatın ve meslek kurallarının hukukçuyla birlikte yorumlanacağı bir durumdur; bunu ders içinde kesinleştirmek mümkün değil. Bu tür taleplere nasıl cevap verileceği, bir yazıdan değil, deneyimli bir süpervizörle ve gerekirse bir hukukçuyla yapılacak danışmadan öğrenilir.

İkinci karar noktası tam bu. Ayrılık dönemi, şiddet içeren ilişkilerde tehlikenin tırmanabildiği bir aralık; M13-D07 bu riskin adını koymuş, M16-D04 da her başvuruda taramanın nasıl yapılacağını göstermişti. Bir eşin ötekine korku duyduğu, takip ya da tehdit bildirdiği bir tabloda ortak oturum, kaçan tarafın adresini, programını, yeni hayatını öteki tarafın önüne seren bir sahne olabilir. Bu yüzden şiddet iddiası ortaya çıktığında ortak oturum kapanır, bireysel görüşmeler ayrı zamanlarda ve gerekirse ayrı terapistlerle sürer. 6284 sayılı Kanun'un 8. maddesi koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığına dair delil ya da belge aranmayacağını, 5. maddesi de daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kararı varsa hâkimin bu ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebileceğini düzenliyor; terapist bu yolları hukukçunun yerine geçmeden, yalnızca var olduklarını bilerek dinler. Şiddetin ardından bir çiftle yeniden ortak çalışmanın hangi koşullarda düşünülebileceği M21-D14'ün konusu.

Kanıtın sınırı

Yüksek çatışmalı ayrılık üzerine bilinenlerin büyük kısmı korelasyonel ve eski. Johnston'ın derlemesi otuz yılı aşkın süre önce yazıldı ve birlikte görülmeyi gösteriyor, nedenselliği değil. Ebeveyn eğitim programlarının meta-analizleri birbirine tam uymuyor: biri orta büyüklükte bir etki bulurken öteki küçük bir etkinin izlemde sıfıra indiğini gösteriyor; programlar arasındaki büyük farklılık, hangi bileşenin işe yaradığını bilinmez kılıyor. Ebeveyn yabancılaştırması üzerine yazılanlar bir bilimsel bulgu birikiminden çok bir tartışma alanı; kavramı savunanlarla eleştirenler aynı veriyi farklı okuyor. Meier'in çalışması tek bir ülkenin mahkeme kararlarına dayanıyor ve Türkiye'deki yargı uygulamasına genellenemez. Ateş ve arkadaşlarının görüşme çalışması yalnız babaların ve birkaç adli çalışanın sesini taşıyor. Türkiye'de yüksek çatışmalı ayrılık yaşayan ailelere yönelik bir programın kontrollü bir denemeyle sınandığına dair bir kanıt da elimizde değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yüksek çatışma bir kişinin değil, iki ebeveynin ve çevrelerinin sürdürdüğü bir döngüdür.

Çift terapisinde edinilen bilgi, o odaya güvenerek girmiş eşin aleyhine bir velayet raporuna çevrilmez.

Terapist, değerlendirici ve koordinatör farklı sorulara cevap verir; birinin şapkası ötekinin işini bozar.

Çocuğun bir ebeveyni reddetmesi betimlenir, hemen adlandırılmaz.

Ayrılıkta korku dile geldiyse ortak oturum biter, değerlendirme bireysel sürer.

Sonraki derse köprü

Osman'ın dosyası bir kaybın da dosyasıydı: bir evliliğin, kızıyla her gün aynı evde uyanmanın, bir zamanlar birlikte kurulan bir geleceğin. Yüksek çatışmanın altında çoğu zaman tam bu kayıp yatıyor ve öfke, ondan daha kolay taşınabilen bir duygu oluyor. Ama bazı çiftlerde kayıp ilişkinin içinden değil, dışından gelir ve iki eşi aynı anda vurur. Bir çocuğu kaybetmiş iki insan aynı acıyı neden aynı hızla, aynı biçimde yaşamaz; biri konuşmak, öteki susmak isterken çift terapisti ikisine nasıl eşlik eder? Kayıp ve yas yaşayan çift.