Çatışmayı yönetmek

Açılış sahnesi

Dördüncü görüşme. Terapist geçen hafta evde yarım kalan kavgayı odaya taşımak istiyor: "Önder'in annesini yazın bir aylığına eve çağırması. Kaldığınız yerden başlayın, ben bir süre yalnız izleyeceğim."

Berrin hiç beklemiyor. "Sen bu evde hiçbir kararı benimle almıyorsun. Ben senin ev arkadaşınım, karın değil."

Önder kollarını kavuşturuyor. "Annem yalnız kaldı. Sana söyleseydim yine böyle bağıracaktın."

"Bağırmıyorum. Ama sen hep böylesin, iş kendi ailene gelince gerisi önemsizleşiyor."

Önder'den cevap gelmiyor. Gözü pencerede, çenesi kasılmış, sağ dizi masanın altında durmadan sallanıyor. Berrin sesini yükseltiyor: "Gördünüz mü? Yine duvar."

Terapist elini hafifçe kaldırıyor. "Burada duralım. Önder, şu an bedeninde ne oluyor?" Önder omuz silkiyor, sonra "Göğsüm sıkışıyor, kulağımda uğultu var" diyor. Terapist ikisinden de birkaç dakika konuşmadan, nefeslerini izleyerek oturmalarını istiyor. Konuyu kapatmıyor; yalnız bekletiyor.

Sessizlik bitince Berrin'e dönüyor: "Aynı konuyu, Önder'i suçlamadan, kendinizde ne olduğunu anlatarak açabilir misiniz?" Berrin iki kez başlayıp duruyor. Sonunda: "Annenin geleceğini kuzenimden duydum. Kendimi bu evin dışında kalmış gibi hissettim. Bundan sonra evimizde kimin ne kadar kalacağını önce birlikte konuşalım istiyorum."

Önder bu kez ona bakıyor. "Haklısın, önce sana söylemeliydim." Bir an duraksıyor, gülümsemeye çalışıyor: "Kuzenin de amma ağzı gevşekmiş." Berrin gülmüyor, yüzü yeniden geriliyor. Terapist araya giriyor: "Önder az önce bir şey yaptı. Onu kaçırmayalım."

Bu derste ne olacak

M18-D03 ilişki evini kat kat kurdu; M18-D05 o yapının gündelik bağ kurma tarafına baktı. Bu ders yapının çatışma katına iniyor ve soruyu terapistin koltuğundan soruyor: Bir kavga odada canlandığında terapist neye bakar, ne zaman durdurur, neyi yeniden kurdurur?

Dört adımı izleyeceğiz: taşmayı durdurmak, sert bir açılışı oturumda yeniden kurmak, onarım girişimlerini görünür kılmak ve uzlaşma aramak. Ardından yumuşak açılış önerisinin sınırına ve güç farkının bu araçları nasıl tersine çevirebileceğine bakacağız.

Sıfır noktası

Okur katmanı bu dersin hammaddesini hazırladı. M07-D05 ilk cümlelerin bir konuşmanın sonunu nasıl belirlediğini, M06-D10 aynı konuyu suçlamadan açmanın yolunu, M07-D04 savunmaya geçmenin ve duvar örmenin işleyişini gösterdi. M07-D06 bedenin bir noktadan sonra dinlemeyi nasıl kapattığını, M07-D07 kavganın ortasında atılan küçük geri adımları anlattı. Terapistin sorusu başka: Bu örüntüler odada belirdiğinde ne yapılır?

Gottman'ın yaklaşımında çatışma yönetimi, M07-D02'deki ayrımın çözülebilir tarafında başlar. Yaklaşım, konuşma biçimini düzeltmenin anlatılarak değil, odada yaşanan bir kavganın içinde öğrenildiğini varsayar. Bu yüzden terapist kavgadan kaçmaz; onu kontrollü biçimde çağırır.

Mekanizma

Taşmayı odada görmek

Terapistin ilk işi, kavgadaki bedensel bunalmanın, M07-D06'nın konusunun, başladığı anı yakalamaktır. Taşmış biri duyduğunu işleyemez; o noktadan sonraki her yorum boşa gider. Yaklaşımın klinik anlatımlarında bazı terapistlerin bu anı yakalamak için oturumda parmak ucu nabız ölçeri kullandığı geçer. Kılavuzlarda dolaşan nabız eşiklerini ve mola sürelerini, kaynağını okumadığımız için sayıyla vermiyoruz. Ölçer olmasa da işaretler görünür: hızlanan nefes, kasılan çene, sabitlenen bakış, kısalan cümleler ya da Önder'in masanın altında sallanan dizi.

Durdurmanın amacı bedenin yeniden dinleyebilir hâle gelmesidir.

M07-D08 evde uygulanan yapılandırılmış molayı anlatmıştı. Oturumdaki mola ondan iki yerde ayrılır. Onu terapist ister ve kimin taştığını adlandırmadan ikisine birden verir; böylece ara bir suçlama gibi okunmaz. Ardından terapist arada ne olduğunu doğrudan görür ve konuşmayı aynı konuya geri getirir.

Bu deney molayı sınamadı, ama bir ipucu veriyor: Duygusunu yutan eş karşısındakini de geriyor olabilir, eşin iyi yanlarını düşünmek ise iki tarafı da sakinleştirmiş. Molada istenen şey dişini sıkıp susmak değildir.

Açılışı yeniden kurmak

M07-D05 sert açılışın konuşmanın gidişini nasıl belirlediğini, M06-D10 yumuşak başlangıcın parçalarını anlattı. Terapist bu bilgiyi anlatmakla yetinmez. Açılıştaki gibi, sert başlayan bir konuşmayı durdurur ve aynı kişiden konuyu yeniden açmasını ister. Bu provada üç şeye bakar. Cümle eşin kişiliğine mi, bir olaya mı yöneliyor? Konuşan kendi duygusunu adlandırıyor mu? Sonda karşıdakinin yapabileceği somut bir istek var mı?

Prova çoğu zaman ilk denemede tutmaz. Terapist düzeltirken öğretmen tonundan kaçınır; yeniden deneyen kişi kızgınken yeni bir cümle kurmaya çalışıyordur. Gerekirse terapist bir cümle önerir, kişi onu kendi sözcükleriyle değiştirir.

Provanın dinleyen tarafı da vardır. Yaklaşım, yumuşak bir açılışın ancak karşıdaki onu fark edip yanıt verdiğinde işe yaradığını varsayar. Terapist bu yüzden Önder'e de döner: "Berrin'in ikinci denemesinde ne duydunuz?"

Sanford'un bulgusu, terapistin provada neden yalnız konuşanın cümlesiyle uğraşmadığını açıklamaya yardım ediyor. Kişinin anlaşılacağına dair beklentisi arttığında kendi konuşması da yumuşuyordu. Oturumda karşıdakinin "anladım" diyebildiği bir ilk deneme, sonraki açılışları kolaylaştırabilir. Bu çıkarım bulgunun ötesine geçen bir varsayım.

Onarımı görünür kılmak

M07-D07 onarım girişimlerinin ancak karşı taraf onları kabul ettiğinde işe yaradığını gösterdi. Terapist açısından asıl zorluk, girişimlerin çoğunun küçük ve belirsiz olmasıdır: yarım bir gülümseme, "neyse" diye kesilen bir cümle, sakar bir şaka. Kırgın ya da taşmış bir eş bunları görmez; görse bile bir oyun ya da kaçış diye okur. Önder'in şakası bir geri adımdı, ama Berrin onu yeni bir hafife alma diye duydu.

Terapistin işi burada üç katlıdır. Önce girişimi yakalar ve adlandırır: "Az önce ne yapmaya çalışıyordunuz?" Sonra karşıdakine ne duyduğunu sorar; girişim ile algı arasındaki boşluk çoğu zaman bu soruyla ortaya çıkar. Son olarak çiftin, kendi diline uygun ve ikisinin de geri adım olarak tanıyacağı birkaç işaret bulmasına yardım eder. Hazır onarım cümlelerini yapay bulan çiftler, kendi buldukları bir sözü daha kolay benimser.

Uzlaşma: çekirdek ve esneklik

Yaklaşım çözülebilir bir sorunda çatışma yönetimini uzlaşmayla tamamlar. M07-D09'da tanımlanan etkiyi kabul etmek burada merkezdedir: Uzlaşma, iki kişinin de ötekinin görüşüne gerçekten yer açabildiği yerde mümkündür. Yöntem bunu somutlaştırmak için basit bir çizim kullanır.

Terapist çizimi oturumda yaptırır. Her eş önce iç halkayı, sonra dış halkayı doldurur; ardından ikisi kesişen yeri birlikte arar. Öfkeli biri her isteğini vazgeçilmez sanır; ustalık iç halkayı dar tutmaktadır. Terapist "Bundan vazgeçerseniz tam olarak ne kaybedersiniz?" diye sorarak bir isteği çekirdekten esneklik alanına taşıyabilir. Çizim klinik deneyimden gelir; buradaki kartların hiçbiri onun etkisini tek başına ölçmüyor.

Uzlaşma tek yönlü kaldığında kılık değiştirmiş bir teslimiyete döner. M07-D09 kavramın ancak karşılıklı olduğunda anlam taşıdığını vurgulamıştı. Etkilenmeyi reddeden eşin yanında, eşini etkileyemediğini hisseden kişinin ne yaptığı da klinik açıdan önemlidir.

Etkileyemediğini hisseden kişi bazen geri çekilmiyor, sertleşiyor. Terapist için bu sertlik bir mazeret değil, bir işarettir: Uzlaşma çizimine geçmeden önce kimin sesinin evde karşılık bulduğuna bakılır.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist bu dört aracı bir sıra gibi değil, bir harita gibi kullanır. Bir molayı hangi saniyede istemek gerektiğini sezmek, kayıtlı oturumları süpervizörle birlikte geri sarıp konuşarak kazanılan bir beceri; bu sayfalar yalnız mantığını gösterebilir.

Yumuşak açılış önerisinin de bir sınırı var. Okur katmanında M06-D10, McNulty ve Russell'ın bulgusu üzerinden açık suçlama ve talebin ciddi sorunlarda bazen daha istikrarlı bir memnuniyetle bağlantılı olduğunu gösterdi; M13-D01 de Overall ile McNulty'nin derlemesinin aynı yöne baktığını aktardı. Bunu belirginleştiren bir ayrım daha var.

Bu bulgu yumuşak açılışı çürütmüyor, sınırını çiziyor. Terapist için çıkarım şudur: Değişim isteyen eşin cümlesini yumuşatırken isteği silmemek, değişimi istenen eşin sertliğini ise ayrıca ele almak. Yumuşaklık, bir sorunu görünmez kılacak kadar ileri götürülmez.

Bütün bu araçlar, iki eşin de oturumda ve evde söz alabildiğini varsayar. Eşinden korkan birine daha yumuşak konuşmasını önermek, ilişkideki yükü zaten korkan tarafa bindirir; molayı da kontrol eden taraf bir kaçış ya da cezalandırma aracına dönüştürebilir. M16-D04'teki tarama, M13'te anlatılan zorlayıcı kontrol örüntüleri karşısında, çatışma çalışmasının bir ön koşuludur.

Kanıtın sınırı

Bu derste anlatılan oturum içi araçların hiçbiri, okunan kaynaklarda tek başına bir denemeyle sınanmış değil. Mola, açılış provası, onarımı adlandırma ve uzlaşma çizimi, laboratuvar gözlemlerine ve kurucuların deneyimine dayanan uzman görüşü düzeyinde öneriler. M18-D04'te aktarılan dört kollu denemede çatışma bileşeni bir atölyenin parçası olarak incelendi, terapi odasındaki tek tek müdahaleler ayrıştırılmadı. Ben-Naim ve arkadaşlarının deneyinin terapist eşliğindeki bir molaya ne kadar genellenebileceği bilinmiyor. Overall'ın bulguları yumuşak açılışın her koşulda yararlı olduğu fikrini tartışmaya açıyor, ama bu bulguların başka ekiplerin elinde de tutup tutmadığı açık bir soru olarak kalıyor.

Türkiye'ye taşırken iki çekince var. Bu ülkedeki çiftlerde bu araçların oturumda nasıl karşılandığına dair, bu ders için taranan kaynaklarda bir veri bulunamadı; M18-D04'teki Türkçe derleme de yöntemin yerel bir etkililik çalışmasına rastlamamıştı. Ayrıca neyin sert, neyin yumuşak duyulduğu, bir şakanın geri adım sayılıp sayılmadığı aileden aileye değişebilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çatışma yönetiminin araçları basit görünür; zorluğu zamanlamadadır. Ve hiçbiri, iki eşin de korkmadan konuşabildiği bir zemin olmadan işe yaramaz.

Sonraki derse köprü

Uzlaşma çizimi her konuda tutmaz. Bazı çiftler iç halkayı ne kadar daraltırsa daraltsın aynı noktaya döner, çünkü tartışılan şey bir düzenleme değil, iki kişinin kalıcı bir farkıdır. M07-D02'nin süreğen dediği bu sorunlarda Gottman'ın hedefi değişir: anlaşmak değil, kilitlenmiş bir konuşmayı yeniden akar hâle getirmek. Bu kilidin altında çoğu zaman her eşin kendi tutumuna yüklediği kişisel bir anlam durur ve terapist onu konuşulabilir kılmaya çalışır. Sonraki adımda bu konuşmanın nasıl açıldığına ve neden çözüm aramaktan farklı bir iş olduğuna bakacağız.

Süreğen sorunlarda diyalog.