Laboratuvardan terapiye

Açılış sahnesi

Salı öğleden sonra, bir apartman dairesinden bozma küçük bir danışmanlık ofisi. Feyza çantasından dörde katlanmış bir çıktı çıkarıp sehpaya bırakıyor. Kenarına kırmızı kalemle çentikler atılmış. "Sizi seçtik çünkü internet sitenizde Gottman yöntemiyle çalıştığınız yazıyor," diyor. "Ben de okudum. Dört atlı diye bir liste var: eleştiri, küçümseme, savunmacılık, duvar örme. Son iki haftada Haldun'da hangisini gördüysem işaretledim. Üçü onda var. Sitede bunların boşanmayı haber verdiği yazıyordu."

Haldun kollarını kavuşturmuş, çıktıya bakmıyor. "Ben de onun kaç kere göz devirdiğini sayabilirim," diyor, sesi alçak. "Ama saymadım. Buraya bir sonuç belgesi almaya gelmedik herhalde."

Terapist çıktıyı alıp bir süre okuyor. Sonra çentiklerin yanına bir soru işareti koyuyor. "Bu listedeki davranışlar gerçekten bir araştırma programından çıktı," diyor. "Ama o araştırma, binlerce saat kayıt izleyip hangi çiftlerin yıllar sonra nerede olduğunu kaydetmekti. Benim burada yaptığım iş başka. Ben sizin geleceğinizi tahmin etmeye çalışmıyorum; bu odada konuşmanızın değişip değişemeyeceğine bakacağım. Bu ikisi arasındaki farkı bilmeden bu kâğıt size iyilikten çok kaygı verir." Feyza kâğıdı geri istemiyor. Haldun ilk kez kollarını çözüyor.

Bu derste ne olacak

M17 bir yaklaşımın kuramını, evrelerini ve kanıtını uzun uzun izledi ve M17-D12 bunu bir görüşmenin dakikalarına kadar indirdi. M18 başka bir soydan gelen bir yaklaşıma geçiyor: kuramdan değil, gözlemden doğan bir yönteme. Bu ilk ders, okur katmanında parça parça gördüğümüz laboratuvar bulgularını tekrar etmiyor. Onların yerine bir araştırma programının nasıl bir klinik yönteme dönüştüğünü, bu dönüşümde hangi mantıksal adımın atlandığını ve yaklaşımın bir eğitim ve sertifika yapısıyla kurumsallaşmasının kanıtla nasıl bir ilişkisi olduğunu tartıyoruz. Önce gözlem laboratuvarının hangi sorudan doğduğuna, sonra bir örüntüyü öngörmekle onu değiştirmenin neden aynı şey olmadığına bakacağız. Ardından araştırmacıların bulgularını nasıl bir terapi diline çevirdiğini, en son da bu dilin bir markaya dönüşmesinin klinisyen için ne anlama geldiğini konuşacağız.

Sıfır noktası

Bir şeyin bir sonucu haber vermesi ile o şeyin sonucu doğurması arasında, gündelik hayatta kolayca atlanan bir mesafe vardır. Bu ders o mesafenin üzerine kurulu.

Birlikte inip çıkan iki sayıyı onları yöneten nedenden ayırmak, bir laboratuvarın bulgularını bir terapi odasına taşırken ilk iştir.

Mekanizma

Gözlem laboratuvarı hangi sorudan doğdu

Yirminci yüzyılın ortasına kadar evlilik araştırmaları büyük ölçüde eşlerin kendileri hakkında anlattıklarına dayanıyordu: kişilik ölçekleri, doyum anketleri, mutlu ve mutsuz evliliklerin özellik listeleri. M01-D02 gözlemsel kodlamayı bu tablonun içinde tanıttı; burada aynı yöntemin bir araştırma geleneğine nasıl dönüştüğünü izliyoruz.

Bu kaymanın klinik açıdan önemli yanı, araştırmanın sorusunun değişmesiydi. Özbildirim çağında soru "mutsuz eşler ne tür insanlar?" idi; gözlem çağında soru "mutsuz eşler birbirine ne yapıyor?" oldu. M07-D06'nın anlattığı fizyolojik ölçümler bu soruya bedeni de ekledi. Böylece ortaya, aynı çatışma konuşmasını hem kameradan, hem nabızdan, hem de eşlerin sonradan kaydı izleyip verdikleri puanlardan okuyan bir düzen çıktı.

Haber veren örüntü, değiştirilecek hedef

Laboratuvar geleneğinin en çok yayılan çıktısı, belli etkileşim örüntülerinin yıllar sonraki ayrılıkla birlikte görülmesiydi. M06-D05 küçümsemeyi, M07-D04 savunmacılığı ve duvar örmeyi bu bulguların içinde anlattı. Klinik yöntemin doğduğu yer, bu bulgulardan şu sonucu çıkarmaktır: o örüntüler ilişkiyi bozuyorsa, onları azaltmak ilişkiyi korur. Cümle sezgisel olarak çok güçlü, mantıksal olarak ise iki ayrı iddia taşıyor.

M13-D01 risk etkenini, M15-D07 de değiştirilebilir ve sabit risk ayrımını tanıttı. Buradaki ek adım şudur: değiştirilebilir bir risk etkeni bile, nedensel olduğu gösterilmeden yalnızca bir işaret olabilir. Küçümseme, bir ilişkide başka bir şeyin, örneğin birikmiş hayal kırıklığının, karşılanmayan bir ihtiyacın ya da dışarıdan gelen bir yükün dışa vuran yüzü olabilir. Bu durumda küçümsemeyi bastırmak, gri saçı boyamaya benzer. M07-D04'te aktarılan bir izleme çalışmasının çiftlerin iletişimiyle doyumu arasındaki etkinin yönünü sorgulaması da bu kaygıya dayanıyordu.

Bradbury ile Karney'in tartışması, bu derste önemli bir noktayı netleştiriyor: etkileşim önemsiz değil, ama ilişkinin gidişatını yöneten tek ya da en güçlü kol da olmayabilir. Aynı sorun çözme becerisi, eşler birbirine destek verdiğinde ve olumlu duygu paylaştığında başka, vermediğinde başka sonuç doğurabiliyor. Bir çiftin kira, bakım yükü ya da işsizlikle boğuştuğu bir dönemde, konuşmanın tonundaki sertlik o yükün bir göstergesi olabilir.

Bu kart Gottman yaklaşımını doğrudan değerlendirmiyor; onun yerine, gözlem araştırmasından müdahaleye uzanan zincirin tam ortasındaki halkayı sınıyor. Bir terapi işe yarayıp da iletişimi değiştirerek işe yaramıyorsa, etkileşim kodlarının neden haber verdiği ile terapinin neden işe yaradığı farklı soruların cevabı olabilir.

Bulgudan yönteme: tersine çevirme adımı

Gözlem araştırmasını bir terapiye dönüştüren adım, yaklaşımın kurucularının kendi anlatımında açık. Gottman 1998'de yayımladığı bir gözden geçirmede, alanın önde gelen araştırmacılarının evlilik terapisinin pratik ve kuramsal bir çıkmazda olduğu sonucuna vardığını yazıyordu. Önerilen çıkış yolu, terapiyi bir kuramdan değil, iyi işleyen ilişkilerin gözlenen özelliklerinden kurmaktı.

Bu özetteki bir cümle, laboratuvardan terapiye geçişin hem gücünü hem zayıf noktasını taşıyor: "verilerimiz ve klinik çalışmamız bizi yönlendirdi." Güç, kuramın gözlenmiş davranışa bağlı olmasında. Zayıf nokta, klinik çalışmanın aynı zamanda kuramı sınayan yer olarak da kullanılması. Bir terapist kendi modeline göre çalışırken gördüğü düzelmeyi modelin doğruluğuna kanıt sayarsa, model kendi kendini doğrulamaya başlar.

Enstitü, eğitim ve sertifika

Bir araştırma programı, bulgularını terapistlere öğretmeye başladığında başka bir şeye dönüşür: bir eğitim sistemine. Gottman yaklaşımı, kurucularının adını taşıyan bir enstitü çevresinde kademeli eğitimler, atölyeler ve sertifikalar yoluyla yayıldı; bu kademelerin içeriği ve koşulları zaman içinde değişiyor ve ayrıntıları kurumun kendi duyurularında yer alıyor. Yaklaşımın popüler kültürdeki görünürlüğü de bu yayılmanın bir parçası.

Sertifika ile kanıt arasındaki ilişkiyi iki ayrı katmanda düşünmek gerekiyor. Birinci katman, terapistin yöntemi öğrenip öğrenmediği: M15-D10 yetkinliğe dayalı eğitimi tartışırken bu soruyu sordu. İkinci katman, öğrenilen yöntemin çiftlere yararlı olup olmadığı: bu, eğitimin değil, karşılaştırmalı araştırmanın sorusu. Bir sertifika birinci soruya bir cevap verir; ikincisine vermez. M17-D11'in tanıttığı araştırmacı bağlılığı da burada önem kazanır: hem eğitimi veren hem de kanıtı üreten kurum aynı olduğunda, bağımsız tekrar beklentisi daha da yükselir. Yaklaşımın etkililik verileri M18-D10'da ayrıca tartılıyor.

Usta katmanı

Feyza'nın getirdiği türden bir çıktı, klinisyene iki yanlış seçenek sunar. Biri listeyi onaylayıp Haldun'u bir risk profiline yerleştirmek, öteki listeyi bütünüyle yok saymak. Daha işlevsel üçüncü yol, listenin dayandığı araştırmayı ciddiye alırken onun ne söylemediğini çifte açıkça göstermektir: bu davranışlar araştırmalarda ilişkinin zorlandığına işaret eden örüntülerdi, bu odada ise onların neyin işareti olduğunu birlikte arayacağız. Formülasyon böylece "hangi davranışı azaltalım" sorusundan "bu davranış neyi taşıyor" sorusuna kayar. Haldun'un duvar örmesi bir bunalmanın, Feyza'nın sayması bir yalnızlığın dili olabilir. Müdahale gerekçesi de buna göre kurulur: bir davranışı hedeflemek, altında yatan şeye dair bir hipotez olarak yazılır ve oturumlar ilerledikçe sınanır. Bu dersteki karar noktalarını bir çiftin karşısında güvenle kullanmak, yazılı bir anlatımdan değil, kayıtlı oturumların bir süpervizörle birlikte izlenmesinden geçer. Küçümsemenin korku ve sindirmeyle iç içe geçtiği bir ilişkide ise listenin yerini M16-D04'ün tarama soruları alır.

Kanıtın sınırı

Bu derste dayanılan kaynaklar, gözlem araştırmasının tarihini, yaklaşımın kurucularının kendi anlatısını ve iletişim odaklı müdahale mantığına yönelik kuramsal eleştirileri içeriyor; hiçbiri Gottman yöntemini bir kontrol grubuyla sınayan bir deney değil. Gottman ile Notarius'un tarihi ve Gottman çiftinin 2017 özeti, bu geleneğin içinden yazıldı; dolayısıyla bir dönüşümün nasıl anlatıldığını gösterir, o dönüşümün haklılığını bağımsız olarak tartmaz. Johnson ile Bradbury'nin değerlendirmesi davranışçı programlara odaklanıyor; onun çıkarımlarını Gottman yaklaşımına taşırken bir genelleme yaptığımızın farkında olmak gerekiyor. Gözlem bulgularının dayandığı örneklemler, özetlerde ayrıntılı tanıtılmıyor; hangi ülkelerde, hangi ilişki biçimlerinde ve hangi gelir düzeylerinde toplandığı bilinmeden bulguları Türkçe konuşan çiftlere taşımak temkin ister. Sertifika ve eğitim sisteminin kendisi üzerine bağımsız bir araştırma da bu kaynakların hiçbirinde yer almıyor; eğitimin klinisyen davranışını ve çift sonuçlarını nasıl etkilediği tartışmaya açık kalıyor. Bir örüntünün öngörü gücü, M18-D02'nin ayrıca yöntem açısından incelediği bir başka sorudur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Gottman yaklaşımı, bir kuramdan değil, çiftlerin konuşmalarını yıllarca kaydedip izleyen bir gözlem geleneğinden doğdu ve kurucuları da bunu böyle anlatıyor.

Bir örüntünün sonucu haber vermesi, o örüntüyü değiştirmenin sonucu değiştireceğini göstermez; bunun için ayrı bir deney gerekir.

İletişimi değiştirmeyi hedefleyen müdahalelerde, iyileşmenin gerçekten iletişim üzerinden geçip geçmediği hâlâ sorgulanıyor.

Kurucuların kendi klinik gözlemleri değerli bir bilgi kaynağıdır ama bağımsız bir sınamanın yerini tutmaz.

Bir yöntem sertifikası terapistin ne öğrendiğini söyler; öğrenilen yöntemin çiftlere yararını karşılaştırmalı araştırma söyler.

Sonraki derse köprü

Feyza'nın çıktısındaki asıl iddia, belli davranışların ilişkinin geleceğini önceden bildirdiğiydi. Bu ders o iddianın yanında duran başka bir varsayımı, haber veren bir örüntüyü değiştirmenin geleceği de değiştireceği düşüncesini tarttı. Ama iddianın kendisi de, yani laboratuvar verisinin hangi çiftlerin ayrılacağını ne kadar iyi kestirebildiği, kendi başına bir yöntem incelemesi istiyor: o sayılar nasıl hesaplandı, hangi örneklemde, hangi istatistiksel seçimlerle ve kimler bu hesaplara itiraz etti? Sırada, popüler kültürün en çok dolaştırdığı öngörü cümlelerinin araştırma dilinde neye karşılık geldiğini açmak var. Öngörü iddiaları ve eleştirisi.