Geri çekilen eşi yeniden katmak

Açılış sahnesi

On birinci oturum. Fuat bu kez erken gelmiş, Nergis ise ceketini çıkarmadan oturup kollarını göğsünde kavuşturuyor.

"Cumartesi yine aynısı oldu," diyor Fuat. "Annemlerin yemeğine gidip gitmeyeceğimizi sordum. Üç kere sordum. Nergis balkona çıktı, kapıyı da kapattı."

Nergis düz bir sesle karşılık veriyor: "Konuşsam daha kötü olacaktı. Ben susunca en azından büyümüyor."

Terapist bu cümlenin üstünde duruyor. "Nergis, Fuat üçüncü kez sorduğunda, balkon kapısına yürümeden hemen önce içinde ne oluyordu?"

Uzun bir sessizlik. Nergis gözünü halıdan kaldırmıyor. "Bilmiyorum. Bir şey donuyor. Ne desem yanlış olacakmış gibi. Yetemiyormuşum gibi."

Fuat dönüp ona bakıyor. "Sen bunu hiç söylemedin ki."

"Söyleseydim," diyor Nergis, sesi incelmiş, "dinler miydin?" Sonra ekliyor: "Bana bir dakika ver. Gitmiyorum. Sadece bir dakika."

Fuat ağzını açıyor; terapist elini hafifçe kaldırıyor. "Fuat, bir saniye. Nergis şu an on oturumdur söylemediği bir şeyi söyledi. Önce onu birlikte duyalım."

Bu derste ne olacak

Nergis'in balkon kapısının önünde yaşadığı donma, M17-D02'deki konum haritasında geri çekilene düşen yerin içeriden görünüşüdür. On oturumdur Fuat'ın gördüğü yalnız kapanan kapıydı; Nergis'in gördüğü de yalnız kendi sessizliğinin kavgayı küçülttüğüydü. Bu oturumda kapının arkasındaki deneyim ilk kez odaya giriyor.

Duygu odaklı çift terapisinde bu an, ikinci evrenin ilk büyük değişim olayının başlangıcıdır. Ders dört adım atıyor. Önce ikinci evrenin neden çoğu zaman geri çekilen eşle açıldığını göreceğiz. Sonra terapistin geri çekilen eşin iç deneyimine ulaşmak için yaptıklarını: hızı düşürmek, korkuyu ve yetersizlik duygusunu adlandırmak, ihtiyacın söze dökülmesine yer açmak. Üçüncü adımda takip eden eşin bu yeni sesi nasıl karşıladığına ve terapistin o sesi neden koruduğuna bakacağız. Dördüncüsü bir uyarı: Geri çekilen her zaman erkek değildir, her susma da bir döngü hareketi değildir. Usta katmanı, terapistin "yeniden katılım gerçekleşti mi" sorusunu hangi işaretlerle yanıtladığını izleyecek.

Sıfır noktası

M17-D05 birinci evrenin nasıl kapandığını anlattı: Kavgalar kısalıyor, çift döngüyü adıyla çağırabiliyor, sorun eşlerden birinin karakterinde değil aralarındaki harekette görülüyor. Bu ilerleme gerçek, ama döngünün yalnız sertliğini azaltır; eşlerin birbirine karşı durduğu yeri değiştirmez. Nergis hâlâ susarak korunuyor, Fuat hâlâ sorarak ulaşmaya çalışıyor. Yalnız artık bunu daha az acıyla yapıyorlar.

İkinci evre konumların kendisini değiştirmeyi hedefler. Yaklaşımın klinik yazını bu evrede iki büyük değişim olayından söz eder: Biri geri çekilen eşin ilişkiye yeniden katılması, öbürü eleştiren eşin incinebilirliğini gösterebilmesi. Sıra çoğu zaman geri çekilenden başlar. Gerekçesi şudur: Takip eden eşten savunmasız bir ihtiyacını söylemesini istemek, karşısında hâlâ kapı kapatan biri dururken onu yeniden geri çevrilmeye açık bırakmak olur.

Mekanizma

İkinci evrenin ilk kapısı

Tanımda iki hareket var. Birincisi içe doğrudur: Geri çekilen eş, dışarıdan soğukluk ya da ilgisizlik gibi görünen tepkisinin içinde ne olduğunu keşfeder. İkincisi dışa doğrudur: Bulduğunu partnerine söyler ve ondan bir şey ister. Yalnız birincisi gerçekleşirse oturum bir içgörü anı üretir, ama konumlar yerinde kalır. İkincisi de gerçekleştiğinde Nergis balkon kapısının önünden odaya döner.

M04-D05 kaçınmalı bağlanmanın etkisizleştirme stratejisini, yani ihtiyacı geri iterek kendini koruma eğilimini anlatmıştı. Klinik bakış bu eğilimi bir kişilik kusuru gibi okumaz; döngünün içinde öğrenilmiş bir korunma biçimi sayar. Geri çekilen eşin sessizliği çoğu zaman ilişkiyi önemsemediğini değil, önemsediği bir şeyi bozmaktan çekindiğini gösterir.

Myung, Furrow ve Lee iki değişim olayında oturumdaki duygu durumlarını ve bunların birbirini izleme sırasını kodladı.

Korkuyu adlandırmak: yavaşlamak, tahmin etmek, beklemek

Geri çekilen eşin iç deneyimine ulaşmak onu konuşturmakla olmaz. Çoğu geri çekilen eş oturumda yeterince konuşur; güçlük, konuştuklarının deneyimin dışında kalmasıdır. Terapistin işi hızı düşürmek ve dikkati olaydan ana, sonuçtan bedene taşımaktır. "Ne oldu?" yerine "O saniye ne oldu?" diye sorar; cevap yine olayın akışına kayarsa nazikçe o saniyeye geri döner.

M07-D06'daki duygusal taşma kavramı burada işe yarar bir ipucu verir. Sessizleşen eş çoğu zaman partnerinden değil, kendi sisteminin aşırı yüklenmesinden kaçar. Morgan ve Woodin'in çalışması, geri çekilmenin her zaman kaçınmadan beslenmediğini de düşündürüyor.

Klinik anlamı şu: Sessizleşen bir eşin altında her zaman "yaklaşma bana" diyen bir kaçınma bulunmayabilir; bazen "çok fazla, taşıyamıyorum" diyen bir taşma vardır. İkisinde de terapistin ilk adımı benzerdir: Koruyucu hareketi suçlamadan karşılamak ve onun ne işe yaradığını adlandırmak.

Terapist burada M17-D03'ün birincil duygu ile ikincil tepki ayrımını kullanır. Nergis'in düz sesi ve "konuşsam daha kötü olur" hesabı ikincil kattır; altındaki "yetemiyorum" duygusu birincil olandır. Bu katmana ulaşmak için terapist çoğu zaman bir tahmin önerir ve onu danışanın düzeltmesine açık bırakır: "Belki şöyle bir şey: Ne söylesen yanlış olacağını hissettiğinde en güvenli yer hiç konuşmamak oluyor?" Tahmin tutmazsa danışan düzeltir; düzeltmenin kendisi de bir ulaşmadır.

İhtiyacı söylemek ve takip edenin onu duyması

Korkunun adlandırılması işin yarısıdır. Değişim olayı, geri çekilen eş bu korkuyu partnerine dönüp söylediğinde ve ondan bir şey istediğinde tamamlanır. Terapist bunu küçük bir yön değişikliğiyle kurar: "Bunu ona söyleyebilir misin? Bana değil, ona." Bu yön değişikliği büyük bir risktir, çünkü geri çekilen eş yıllardır tam olarak bundan, kendini açıkta bırakmaktan sakınmıştır.

Nergis'in "Bana bir dakika ver, gitmiyorum" cümlesi bu yüzden önemlidir. Bu bir ret değil, bir istektir: Geri çekilme ilk kez bir ihtiyaca çevriliyor. Myung ve arkadaşlarının gözlediği sıra da buna benzer; önce keder ve incinmişlik, sonra kabul ve faillik.

Sonra takip eden eşin işi başlar ve burası olayın en kırılgan yeridir. Takipçi yıllardır bu sesi beklemiştir, ama geldiğinde çoğu zaman tanımaz. Kuşkuyla karşılar ("Neden şimdi?"), öfkeyle karşılar ("Bunca yıl neredeydin?") ya da hemen kendi acısına geçer. Terapist bu tepkileri bastırmaz; ama geri çekilen eşin yeni sesinin onların altında ezilmesine de izin vermez. Geri çekilen eş için ilk deneme bir sınamadır: Kapıyı araladığında içeri ne giriyor?

Yaklaşım güvenli bağlanma davranışlarını üç sözcükle anlatır: ulaşılabilirlik, duyarlılık ve duygusal katılım. Yeniden katılım en çok üçüncüsüne dokunur ve partnerin algısında bir değişim olarak görünmesi beklenir.

Erkeklerin algısında aynı etki çıkmadı; değişimin yeniden katılım çalışmasından mı geldiği de bu desenden okunamaz.

Geri çekilen her zaman erkek değil, her susma da döngü değil

Gündelik dil de klinik yazın da geri çekilen eşi çoğunlukla erkek diye çizer. M17-D02 bu ayrışmanın konuya ve değişim yükünün kimde olduğuna göre kaydığını göstermişti. Terapist için bu bir istatistik notu değil, bir gözlem disiplinidir: Kimin geri çekildiğini cinsiyetten değil, döngünün kendisinden okumak. Nergis'in konumu bunun örneğidir.

Geri çekilen erkeklerde de iş bir kalıba sığmaz. "Erkekler duygusunu konuşmaz" yargısı terapistin ağzına geçerse adamın sessizliği bir kez daha eksiklik diye okunur ve yetersizlik duygusu odada bir kez daha doğrulanır. M17-D04 duygusal kontrolü yüksek eşlerin terapide geride kalmadığına dair bir bulgu aktarmıştı. Bireysel düzeyde benzer bir işaret var.

Son bir ayrım bu müdahalenin sınırını çizer: Partnerinden korktuğu için susan birini açılmaya ve isteğini söylemeye davet etmek onu tehlikeye sokabilir, bu yüzden susmanın kaynağı korku ya da şiddetse yeniden katılım çalışması askıya alınır ve iş M16-D04'ün tarama ve değerlendirme adımlarına döner.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist yeniden katılımın gerçekleştiğini tek bir duygusal cümleden çıkarmaz. Aradığı birkaç işaret birlikte görünür: Geri çekilen eş korkusunu kendi diliyle ve birinci tekil şahısla söyler, isteğini terapiste değil partnerine yöneltir, partnerin kuşkusu karşısında yeniden çekilmez ya da çekilmek istediğini adlandırır, oturum dışında da küçük de olsa yeni hareketler getirir.

İki tuzak var. Birincisi uyumdur: Geri çekilen eş terapistin duymak istediği cümleyi kurar, ama ses ve beden başka bir şey söyler. İkincisi terapistin kendi sabırsızlığıdır: Takipçinin acısı odada daha görünür olduğu için terapist geri çekileni hızlandırmaya başlar ve farkında olmadan Fuat'ın üç kez soran sesine dönüşür. Geri çekilen bir eşin korkusuna hangi hızla yaklaşılacağı kitaptan çok, kayda alınmış oturumların süpervizörle birlikte incelenmesiyle edinilen bir zamanlama bilgisidir; bu satırlar o eğitimin haritasını verir, yolunu yürümez.

Kanıtın sınırı

Yeniden katılım olayını adım adım tarif eden metinlerin çoğu, yaklaşımı kuranların ve onu öğretenlerin klinik gözlemidir. Myung ve arkadaşlarının süreç çalışması olayın içindeki duygu sırasını betimliyor, ama örneklem büyüklüğü özette yer almıyor ve bu sıranın terapinin sonucuyla bağı sınanmış değil. Morgan ve Woodin'in bulgusu terapi dışından, ebeveynliğe hazırlanan çiftlerden ve tek bir zaman diliminden geliyor; taşmanın geri çekilmeye yol açtığını değil, ikisinin bağlantılı olduğunu gösteriyor. Andrade-Urbina ve arkadaşlarının denemesi kurayla atama içeriyor, ama tek bir deneme ve hangi müdahalenin işe yaradığını ayırmıyor. Neilson ve Maitland'in çalışması bir benzetim. Bu kanıtların Türkiye'deki çiftlere, farklı yaş ve inanç gruplarına ya da eşcinsel ilişkilere genellemek için elde dayanak yok; geri çekilenle başlama sırasının her çiftte en iyi sıra olup olmadığı da tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Duygu odaklı çift terapisinin ikinci evresi çoğu zaman susan eşle açılır, çünkü karşı tarafın savunmasızlığı ancak dinleyecek biri odada olduğunda güvenle açılabilir. Yeniden katılım iki harekettir: korkuya içeriden ulaşmak ve onu partnere bir istek olarak söylemek. Terapistin işi hızı düşürmek, tahminini düzeltmeye açık tutmak ve yeni sesi takipçinin ilk tepkisinden korumaktır. Susmanın kaynağı partnerden korkuysa bu çalışma yapılmaz.

Sonraki derse köprü

Nergis artık balkon kapısının önünde değil, odada. Ama Fuat'ın "üç kere sordum" cümlesinin içinde de hiç söze dökülmemiş bir şey var: Sorularının sertliği, cevap gelmeyeceğinden duyulan bir korkuyu örtüyor olabilir. Nergis odada kaldığına göre şimdi sıra Fuat'ta: Sert soruların sahibi o korkuyu ilk kez dile getirdiğinde ne olur, terapist o ana kadar hangi zemini kurar ve eleştiren bir sesin yumuşayabilmesi için karşısında neden kapıyı kapatmayan biri gerekir? Eleştiren eşi yumuşatmak.