Döngüyü düşman yapmak

Açılış sahnesi

Üçüncü görüşmenin yirminci dakikası. Yıldız koltuğun ucuna oturmuş, sözü İlhan'a bırakmıyor: "Cuma akşamı yine aynısı oldu. Kardeşimin nişanından söz ettim, telefonuna baktı. Ben konuşurken hep böyle. Hiçbir şey umurunda değil." İlhan kollarını kavuşturuyor, gözünü halıdan ayırmadan cevap veriyor: "Ben bir şey dememişim ki. Her şeyi kavgaya çeviren o."

İki cümle de bir mahkeme salonundan çıkmış gibi. Her biri terapiste bir dosya uzatıyor ve kararı bekliyor: Hangimiz haklıyız?

Terapist karar vermiyor. Önce Yıldız'a dönüp sesinin neden yükseldiğini soruyor, sonra İlhan'a telefonuna baktığı anda içinden neyin geçtiğini. Ardından yavaşça konuşuyor: "Bakın, cuma akşamı olan şey bir kez daha oldu. Yıldız ne kadar yaklaşmaya çalışırsa İlhan o kadar içine çekiliyor; İlhan ne kadar çekilirse Yıldız o kadar sesini yükseltiyor. Bu dans sizi her yakaladığında ikiniz de yalnız kalıyorsunuz. Sorun Yıldız değil, İlhan da değil. Sorun bu dans."

Odada kısa bir sessizlik oluyor. İlhan ilk kez başını kaldırıyor. Yıldız "Evet, sonra ben de kendimi bir canavar gibi hissediyorum" diyor.

Bu derste ne olacak

M17-D02 bir çiftin döngüsünün adım adım nasıl çıkarıldığını, M17-D03 de o döngünün yüzeyindeki öfkenin altındaki duyguyla nasıl ilişkilendiğini gösterdi. Bu ders, o çıkarılmış döngüyle terapistin ne yaptığını anlatıyor: döngüyü çiftin ortak hasmı olarak adlandırmayı.

Önce suçlama dilinin neden bu kadar yapışkan olduğuna bakacağız. Sonra terapistin "bu dans", "bu döngü sizi ele geçirdiğinde" gibi ifadelerle yaptığı yeniden çerçevelemenin nasıl kurulduğunu ve çiftin bu çerçeveyi kendi diline nasıl taşıdığını izleyeceğiz. Ardından yeniden çerçevelemenin işlevini tartışacağız: Amaç suçu ikiye bölmek mi, yoksa değişimin sorumluluğunu iki kişiye birden vermek mi? Son olarak bu çerçevenin kullanılmaması gereken yeri göreceğiz.

Sıfır noktası

Çiftler terapiye çoğunlukla bir sanıkla gelir. Sanık bazen ötekidir, bazen kişinin kendisidir, ama soru hep aynıdır: Bu kimin suçu? M11-D10 bir eşin davranışını ötekinin kasıtlı ve kınanası bir seçimi olarak okumanın ne demek olduğunu adlandırmıştı. Bu okuma, terapi odasına girildiği anda da sürer; terapist ilk iki görüşmede çoğunlukla iki ayrı iddianame dinler.

M04-D06'da etkileşim döngüsünü, M15-D03'te de çift terapilerinin büyük kısmının paylaştığı ikili sorun tanımını görmüştük. Duygu odaklı terapide bu ilke, terapistin oturumdaki dilinde somut bir biçim alır. Döngü bir kavram olmaktan çıkar, çiftin karşısına konan üçüncü bir figüre dönüşür.

Mekanizma

Suçlamadan döngüye geçiş

Suçlama yalnız kötü bir alışkanlık değildir; bir işi görür. "Sorun sende" demek, kişinin kendi korkusunu ve çaresizliğini taşımasını kolaylaştırır. Ötekinde bir kusur bulunduğu sürece kişinin kendi incinmişliği görünmez kalır. M17-D03'ün ayırdığı yüzeydeki öfke, çoğu zaman tam bu işlevi görür.

Bu yüzden terapistin "aslında ikiniz de sorumlusunuz" demesi çoğu zaman işe yaramaz. Çift bunu yeni bir hüküm olarak duyar ve itirazlar başlar: "Ama ilk o başladı." Döngü çerçevesi suçu bölmeye değil, suç sorusunu anlamsız kılmaya çalışır. Dans eden iki kişiden hangisinin önce adım attığını sormak, dansın kendisini anlamaya pek yardım etmez.

Bu geçişte terapistin elindeki temel araç yeniden çerçevelemedir.

Terapistin dili: dansı adlandırmak

Döngüyü düşman yapmak bir cümleyle olmaz; terapistin dili oturumlar boyunca tutarlı biçimde aynı yöne bakar. Birkaç ifade bu işin taşıyıcısıdır: "bu dans", "bu döngü sizi ele geçirdiğinde", "o tanıdık yere yine düştünüz", "bu örüntü ikinizi de çaresiz bırakıyor". Ortak özellikleri, öznenin kişiler değil örüntü olmasıdır. Döngü bir şey yapar; eşler o şeyin içine düşer.

Bu dil üç işi aynı anda görür. Birincisi, kimseyi kusurlu ilan etmeden davranışı adlandırır: İlhan'ın telefona bakması ve Yıldız'ın sesini yükseltmesi aynı cümlede, eşit ağırlıkla geçer. İkincisi, her davranışın arkasına bir niyet koyar; İlhan çekiliyor çünkü bir şeyleri daha da kötüleştirmekten korkuyor, Yıldız sesini yükseltiyor çünkü ulaşamadığını hissediyor. Üçüncüsü, umut taşır: Bir kişiliği değiştirmek zordur, ama bir dansın adımları öğrenilebilir.

Terapist bu dili kurarken çiftin kendi kelimelerini kullanır. Bir çift kendi döngüsüne "kasırga" diyorsa terapist de kasırga der; "bizim bildik kavga" diyorsa öyle. Döngünün adı çiftin dağarcığından geldiğinde, çift ona daha kolay sahip çıkar.

Çiftin döngüyü birlikte tanıması

Terapistin döngüyü adlandırması bir başlangıçtır. Asıl dönüm noktası, çiftin döngüyü oturum dışında, kendi evinde, hatta tam o anda tanıyabilmesidir. Bir eş "Şu an yine o yere gidiyoruz" diyebildiğinde döngü bir an için durur; iki kişi dansın içinden çıkıp dansa bakar.

Bu tanıma iki yoldan güçlenir. Birincisi tekrardır: Terapist her oturumda yaşanan olayı aynı döngünün bir örneği olarak geri yansıtır, çift de giderek döngünün adımlarını kendi sayar. İkincisi oturum içindeki canlı örneklerdir. Çift odada tartışmaya başladığında terapist çoğunlukla onu durdurmaz, yavaşlatır: "Şu an burada ne oluyor? Tanıdık mı?"

Tanımanın bir ön koşulu daha var: İki eşin de döngünün kendi payını taşıyabilecek kadar güvende hissetmesi. Kendi hamlesini kabul eden eş, karşısındakinin bunu bir itiraf gibi kullanmayacağına güvenmek ister.

Bu bulgu döngü çerçevesinin neden işe yarayabileceğine dair dolaylı bir ipucu verir. Ötekinin davranışını onun kusuruna bağlamak doyumu aşındırır; aşınan doyum da yeni olumsuz okumaları kolaylaştırır. Arada, çiftin çatışmayla baş edebileceğine olan inanç duruyor. Döngüyü ortak hasım yapmak, bu inancı besleyecek bir dil sunar: Karşınızdaki bir karakter kusuru değil, birlikte tanıyıp durdurabileceğiniz bir örüntü.

Yeniden çerçevelemenin işlevi

Döngüyü düşman yapmak bir teselli cümlesi değildir. İşlevini iki yanlış okumadan ayırarak görebiliriz.

Birinci yanlış okuma, çerçevenin suçu eşit biçimde bölüştürdüğüdür. Oysa döngü çerçevesi bir muhasebe yapmaz; kimin yüzde kaçının sorumlu olduğunu hesaplamaz. Suç sorusunu geri plana iter ve yerine başka bir soru koyar: Bu döngüyü ikiniz birlikte nasıl durdurabilirsiniz?

İkinci yanlış okuma, çerçevenin kimseyi sorumlu tutmadığıdır. Bu da doğru değil. Döngü çerçevesi her eşten kendi adımını görmesini ister; sorumluluk ortadan kalkmaz, ortak hâle gelir. İlhan telefona bakmanın Yıldız'ı nasıl yalnız bıraktığını görmek zorundadır, Yıldız da sert sözlerinin İlhan'ı nasıl daha da uzaklaştırdığını. Fark şu: Bu kabul artık bir mahkûmiyet değil, bir ortaklığın parçasıdır.

Bu çerçevenin bir işlevi daha var. Terapistin iki eşle de bağ kurmasını kolaylaştırır. Bir eşi haklı çıkaran terapist ötekini kaybeder; döngüyü adlandıran terapist ikisinin yanında aynı anda durabilir. Greenman ve Johnson'ın derlemesi, duygu odaklı terapide terapistin yaptıklarının ve danışanların tepkilerinin sonuçla nasıl bağlandığını bu kuramsal çerçeve içinde ele alır.

Usta katmanı

Döngü çerçevesinin en sık hatası zamanlamadır. Terapist döngüyü çift onu duymaya hazır olmadan, yalnızca bir kavram olarak sunarsa çerçeve bir slogan gibi kalır. Duygu odaklı terapide bu adlandırma çoğunlukla çiftin oturumdaki canlı yaşantısına yaslanır: Az önce olanı yavaşlatıp göstermek, bir broşürden okumaktan çok daha fazla iş görür.

İkinci incelik, çerçevenin her iki eşe de farklı bir şey sunmasıdır. Daha yüksek sesle talepte bulunan eş, çoğunlukla kendisinin "sorun" diye görülmediğini duymaya ihtiyaç duyar. Geri çekilen eş ise susmasının ilgisizlik değil, bir korkuyla ilişkili olduğunun anlaşılmasına. Terapist çerçeveyi iki dinleyicinin de duyabileceği biçimde kurar.

Kimin bu çerçeveden en çok yararlanacağını önceden kestirmek kolay değil.

Bu bulgu klinik açıdan dikkat çekici: Duygularını tutan ve dolayısıyla döngüde çoğunlukla geri çekilen tarafta yer alan kişiler de, kaygıyla yakınlık arayan kişiler de terapi boyunca belirgin bir doyum artışı gösterdi. Bu, döngü çerçevesinin iki uca da kapı açabileceğine dair bir işaret olabilir, ama çalışma bunu ayrıca sınamadı.

Bir sınır da açık: Döngü çerçevesi yalnız iki eşin de korkusuzca konuşabildiği ilişkilerde anlamlıdır. Bir eş ötekinin şiddetinden ya da denetiminden korkuyorsa "ikinizi de yakalayan dans" dili, zararı iki kişiye yayıp uygulayanın sorumluluğunu görünmez kılar; M16-D04 bu yüzden döngü konuşulmadan önce taramayı, M13-D10 da ortak çalışmanın hangi koşulda ertelenmesi gerektiğini anlatıyor.

Bir çerçevenin ne zaman ve hangi sözcüklerle kurulacağı, ancak kayıtlı oturumlar üzerinde bir süpervizörle çalışılarak ince ayar kazanır; bu satırlar o çalışmanın yerine geçmez.

Kanıtın sınırı

Döngüyü düşman yapmanın etkisini doğrudan ölçen bir deney bu dersin kaynakları arasında yok. Robbins ve arkadaşlarının bulgusu yeniden çerçevelemenin anlık tepkiyi değiştirdiğini gösteriyor, ama suça karışmış ergenlerin ailelerinde ve tek bir oturum anı düzeyinde; çift terapisine ve uzun vadeli sonuca genellenmesi açık bir sorudur. Fincham ve arkadaşlarının yükleme bulgusu terapi almayan, evliliğinin ilk yıllarındaki çiftlerden geliyor. Dalgleish ve arkadaşlarının çalışması küçük bir grupla yapıldı ve çerçevenin kendisini değil, kimin daha çok değiştiğini inceledi. Greenman ve Johnson'ın derlemesi yaklaşımın içinden yazılmış bir değerlendirme. Döngü dilinin farklı kültürlerden, farklı aile beklentilerinden gelen çiftlerde aynı biçimde karşılık bulup bulmadığı bilinmiyor; Türkçe konuşan çiftlerde "biz" diliyle kurulan bir çerçevenin nasıl duyulduğunu doğrudan sınayan bir çalışma buradaki kaynaklar arasında yok. Bu sınırlar, çerçevenin klinik akla yatkın olduğunu ama kanıt düzeyinin hâlâ dolaylı kaldığını gösteriyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Döngü çerçevesi suçu bölmez; suç sorusunun yerine "bunu birlikte nasıl durdururuz" sorusunu koyar.

Terapistin dilinde özne kişiler değil örüntüdür, ama her eşin hamlesi bir niyetle birlikte anılır.

Çerçeve, çift onu kendi kelimeleriyle ve evin içinde kullanabildiğinde gerçekten işe başlar.

Korku ve denetimin olduğu bir ilişkide bu dil yardım etmez, zarar verir.

Sonraki derse köprü

Yıldız ile İlhan dansa bir ad verdiler, ama dans hâlâ her hafta birkaç kez onları yakalıyor. Terapist bu ilk ortak adı nereye taşıyacak? Döngünün hızı ne zaman yavaşlamış sayılır, çift oturuma ne zaman daha az gergin girmeye başlar, tırmanma ne zaman yerini daha kısa tartışmalara bırakır? Duygu odaklı terapinin ilk evresi bu soruların cevabını ölçülebilir işaretlerde arar ve o işaretlere bir ad verir: Birinci evre: yatıştırma.